Тыңайтқыш құрамындағы негізгі элементтер

Ауыл-шаруашылық өсімдік өнімдерін көп мөлшерде алу үшін уақтылы қоректендіріп тұру қажет. Өсімдікке жылу, жарық, су, қорек керек. Оның құрамында

70-тен аса химиялық элементтер бар. 16 аса қажет: С, , , - органогендерлі; Р, К, Са, Mg, S – золь (күл) элементтері; В, Mg, Cu, Co- микроэлементтері, тағы да Fe, Mn. Олардың бірін екіншісімен алмастыруға болмайды, яғни әр элементтің өздеріне ылайықты функциялары бар. Өсімдік және топырақ құрамында Si, Na, CI болуы мүмкін. Ауадан келетін негізгі элементтер: С, , бұлар құрғақ өсімдіктің 93,5 (45 С, 42 , 6,5 ) құрайды.

Көміртек (С) – оны түрінде жапырақ, кейде тамыр арқылы келеді. С –белок, көмірсутектері, май т.б құрамында болады.

Сутек ( – өсімдік оны су түрінде пайдаланады. Органикалық құрамды синтездеу үшін қажет.

Оттек ( ) – сумен, т.б. заттармен келеді, өсімдіктің дем алуы үшін органикалық құрамды синтездеу үшін қажет.

Азот ( ) – өсімдіктің өсуі үшін өте қажет, белок құрау үшін белок құрамында 15-19 . - хлорофил құрамында фотосинтезге қатысады да жануарлар организмдегі процестер үшін, ферменттегі азот- өсімдік катализаторы.

Азот жердің топырақ құрамына , амид, нитрат түрлеріне келеді. Азоттың әсері өсімдіктің биологиялық ерекшелігіне және көмірсутектер мөлшеріне байланысты. Егер көмірсутектер аз болса, онда өсімдік азотты пайдалана алмайды (аминқышқылын, белокты түзеу үшін). Егер жер құрамында азоттың мөлшері аз болса, бұл жағдайда өсімдіктің гүлдеуі нашарлайды, жемісіндегі белок азаяды, өсімдіктің өніділігі төмендейді.

Қазақстанда азотты тыңайтқыштар Ақтаудағы “Каскор” Акционерлік Қоғамында (аммиак селитрасы, натрофоска), Степногорск кен-химия комбинатында (нитрофоска), Тараз минералды тыңайтқыштар зауытында (аммофос) өндіріледі.

Фосфор (Р) – өсімдік клеткасының ядро құрамында, ферментте, витаминде, органикалық қосылыстарда және т.б. болады.

Фосфор көмірсутектер және азотты қосылыстардың өзгеруімен өңделу процестеріне қатысады. Фосфат тұздары көмірсутектер т.б. биохимиялық процестерге қатысады. Бұл процестер, мысалы, қызылшада, жүзімде қанттың, картопта крахмалдың көбеюіне әсер етеді. Өсімдік фосфорды органикалық түрінеде де қабылдайды (гексафосфаттар, нуклеопротендер, фосфатидтер, қант фосфаттары). Өсімдіктерде фосфор көп мөлшерде жетіспесе ол өспей қалады да дәннің пайда болуы төмендейді. Фосфор өсімдіктің өсуін тездетеді, суыққа шыдамдылығын күшейтеді, өнім сапасын жақсартады және т.б. пайдалы жерлерге әкеліп соғады. Әсіресе фосфор өсімдіктің жас кезінде өте қажет, оның тамырының өсуіне әсер етеді.

Фосфорлы тыңайтқыштар. Алғашқы фосфорлы тыңайтқыш ретінде топырақты фосфорит ұны пайдаланды. Оның өндірісі XΙX ғасырлардан басталды. Оны фосфатты шикізатты байыту арқылы алады. XX ғасырға дейін фосфорлы тыңайтқыш ретінде сүйек ұнын және тыңайтқыштарды, фосфат пен сүйектерді қышқылмен өңдеу арқылы төменгі сапалы суперфосфат және преципитат түрінде алынады. XX ғасырдың басында Ресейде бұл әдіс бойынша 13 зауыт жұмыс жасап жылына 129 мың тонна суперфосфат өндірді. Фосфорлы минералды тыңатқыштар өндірісі фосфор және фосфорлы қышқыл технологиясының дамуымен және құрылымымен тығыз байланысты. Әйгілі фосфор өнеркәсібінің жұмыс істеу XΙX ғасырдың 40-шы жылдарында басталды. XX жүз жылдықтың басында Қазақстанда 10 фосфор заводы жұмыс жасады, фосфор қышқылын термиялық әдіспен жылына