2001, Декабрь. Мећ бурычлы

Зђп-зђћгђр књк. Књктђ алтын кояш,

Ќèрдђ хђтфђ дèћгез чайкала.

Шушы гњзђллеккђ сљенђ-табына,

Мећ рђхмђтлђр укыйм Ходайга.

Мећ бурычлы туган ќèр-анама,

Ќèрдђ књкрђп яшђњ хакына,

Мђшџњр теленећ ќђњџђрлђрен бèреп,

Улы èткђн бљек халкыма.

Тђњге хèслђр.... Сèхрè књз карашы –

Ќаннан кèтмђс књккђ тèћ рђхђт...

Мђќнњн ќаным ќèде књккђ чљйгђн

Олы мђхђббђткђ мећ рђхмђт.

«Яклаучым», – дèп тапкан мèне анам.

«Ил хуќасы», – дèеп њстергђн.

Кèчер мèне, èлем, сèн џаман – кол,

Тèк, љметем èсђн, без èсђн!

«Ике књзем сыман газèз анам,

Газèз халкым, туган èл!» – дèсђћ...

Илећ, анаћ бурычын акламыйча,

Нèчек књчмђк кèрђк бу ќèрдђн?!

Соћгы сулыш

(Поэма)

1

...Кљмеш шђфђкú балкый офыкларда,

Књктђн èћђ сабыр моћсулык.

Боегып кына йомшак ќèллђр èсђ,

Җирдән киткәннәрне юксынып.

Ќем-ќем кèлеп серлђшђ йолдызлар,

Уйга батып озак карап торам.

Ерак галђмнђрдђн љмет баглап,

Књзлђремђ кемдер баккан сыман.

Кемдер дљньясында ќђннђт гèзђ,

Кљнлђшерлек солтан, ханнарыћ.

Тукай кебек, тућып-љшегђннђрдђй,

Бармы, Ходам, нђњмèз ќаннарыћ?

Кара тљтен-болытка уралып,

Калтыранып кына ак ай бата.

Моћга чумып, хђсрђтлђнеп кенђ,

Сызлагандай Чулпан йолдыз калка.

Гомер бакый ай ялгызы йљзђ,

Сагыш диңгезләрен иңли сыман.

Ай күзенә күпме даһиләрнең,

Югалту һәм сагышлары сыйган.

2

Ќèџан таҗы булып таћнар ата.

Кайный дљнья, якты кљн туып.

Ташны ярып, књккђ њрелђ гљллђр.

Њлем генђ сызыла моћ булып.

Туфрак баскан кабер куены сыман

Тынсыз ќèџан. Ќèрдђн љн качкан.

Њксè-њксè апрель тљне ќылый –

Нèгђ соћ таћ атмый, èчмасам?

Сњнђ йолдыз. Сњнђ балкыш – гомер.

Њксè төркè дљнья, сыктый књћел.

Сагышларга батып сызлый Идел.

Сагына-њкенђ яшен тњгђ èлем.

Чарасыздан сыкрап књккђ аша

Аккош булып Фèдаèлђр ќаны.

Мђћге ђрнер љчен ќèр йљзендђ

Сèбелеп кала канлы каурыйлары.

Чорлар бђгыреннђн љзгђлђнеп,

Ићрђгђндђй аваз – без сау, дèмђк:

«Рђнќетмђгез èзге ќанлыларны –

Изгелђре белђн бљек мèллђт!»

3

Тљн. Больнèца. Салкын палатада

Хастасыннан тућып шагыйрь ята, –

Бèзгђк талый ќанын, калтырана,

Аннан кабат ђрнеп утта яна...

Таћдай якты èде љметлђре,

Књћелендђ сњнмђс ќыр-шатлыгы.

Былбыллар књк сайрар шèгúрè ќанын

Чђчђк кèлеш љтте гњр салкыны.

Эчтђн кљйде чèт тњрлђрдђ књреп

Илкђенећ асыл таќларын.

Офыкларга бага-бага кљтте,

Балкыганын кљтте таћнарныћ.

Хыялында галђм мљнбђренђ

Таќлар тезеп йљреде èленђ.

Ђрнеп яза-яза, зарыгып кљтте.

Елап èсте салкын ќèл генђ...

Шагыйрь уяу њзе, бар дљньясы

Сђер могќèзалар белән тулган:

Бèлдђн суда кèлеш талга посып,

Су анасы, ђнђ, уйга чумган.

Шњрђле ялвара Кырлаенда,

Кулын бњрђнђгђ кыскан кèлеш.

Кулда балта, ачык èзњлђре, -

Шагыйрь њзе Былтыр-Алып, èмеш.

Саташа да, кèсђк айнып кèтђ,

Ќыеп бар тњземен џђм тђкатен.

Хыялларга чумып, љзелеп кèтђ,

Кљтђ яшерен сљйгђн мђхђббђтен...

4

Хђтерендђ шатлыклы кљннђре,

Ић садђ хèслђре ќанлана:

Књћелендђ Чèстай Сабантуе –

Кунак, èмеш, Ђмèрханнарда...

Зђћгђр књктђн кљлђ ќылы кояш,

Кљмеш таќын кèгђн ќèџан да.

Бђйрђм èтђ дљнья. Тèк... моћсурак:

Юк бèт Фатèх. Сердђш юк янда.

Сљттђй ќылы џава. Џђр тарафта

Кара толым сылу юкђлђр.

Яшел хђтфђ – Ќњкђтау èлендђ –

Мђшџњр Чулман, нурлы èртђлђр.

Љзелеп кенђ сызган йљрђк моћын

Кèчке урамга ђргђн таратты.

Иләсләнгән егет. Књз алдында

Ќан сљйгђннећ сèхрè карашы...

Ќèџаннарга ашып ята шагыйрь,

Ќèрдђн, дљньясыннан ваз кèчеп.

Сабантуйда Зђйтњн гљле аћа,

Сљеп бакты сыман, њз èтеп...

Балкып кèтте дљнья. Аяз књктђ

Тургайларныћ ќыры тынмады.

Шатлыгыннан мђќнњн књћелендђ

Чыћлады да былбыл ќырлады.

И хан кызы...

Ай йљзећне сђнећ бер књрђем,

Назлы тавышыћны èшетђем.

Йљзећ нурлы сђнећ, йљрђк-парђм,

Сагынуларга нèхђл èтђем?

Хан кызы – ай, йљзећне сђн бер ачсана.

Књзлђремђ бђхетем нурларыћ салсана.

Гњзђллегећ ал-гљлђптђй гљлбакчамда,

Сљю ялкыныннан ќаным сђн алсана...

5

Сњнђ йолдыз, сулган тљнбоектай,

Кљлсу чырай, арык, буй-чандыр...

Арысландай èрлђр гомер буе

Кљнлђшергђ сђбђп булгандыр.

Нђфèс њзе. Иќат чèшмђсе дђ

Бђлзђм-шђраб – эчеп туймассыћ!

Шул чèшмђлђр саклый ќуелудан

Татар ќанын, тљркè дљньясын.

Заман авыр. Зар-кайгылы ќырлар:

Мèллђт нèшлђр, књпме бљгелђсе?

Белмè ђле, аныћ телсез калып,

Тагын тњбђнрђк èелђсен...

Шылт èтсђ дђ, кèсђк љнсез тора.

Уяу зèџене саклый èшек катын.

Хыялларга чумып, шашынып кљтђ,

Кљтђ яшерен сљйгђн мђхђббђтен.

Ќèрне шомлык йоткан. Тљссез ќèџан.

Тау баскандай – љстђ авыр юрган.

Сулышы белђн суырып кèтерер èде,

«Кèлђ», – дèгђн бер љн салса урам...

Шушы бђхетенђ сыеналса,

Сèхђтлђнер тљсле була олан.

Башка терђге юк, ул – дђрьяда

Давыл куган ялгыз кљймђ сыман.

Ялгыз тђкúдèр. Рухына нè ясèн,

Нè карашы газèз каныныћ.

Кара гњргђ кергђч, књккђ чљелеп,

Макталачак даџè ќаныныћ.

Кемдер дљньясында ќђннђт гèзђ,

Чèттђ торсын байгур-ханнарыћ...

Тукай кебек рђнќеп туганнардан

Бармы, Раббым, èзге ќаннарыћ?..

6

Сњнђ йолдыз. Аккош булып, ќаны

Чèксез кèћлеклђргђ њр алыр.

Идел-èл књгендђ џèч ќуелмас

Мђрќђннђрдђй чèгелеп юл калыр...

Аџ! Џун рухы!

Књтђрелче, кљллђр катламыннан,

Кер хђленђ њксез бу ќанныћ!..

Ќылыта књр, соћгы сулышында

Ђрнњ тулы шыксыз дљньясын.

Йоклый Казан...

Зèндан газабында коллык йљген сљйрђп

Талган ќаны.

Бљек џуннан туган калкан рухы

Шакып уза тљнге дèварларны:

Давылларда кљзге яфраклардай

Сèбелсђк тђ, ђллђ кыйбласызмы?

Тор, йоклаган мèллђт, èман яћарт, –

Књчђ Тукай, књрмè каласызмы?

Шагыйрь рухы йљрè кара тљндђ,

Чорлар шакып, ђйдђп халыкны:

– Кузгалыгыз, кèтђ Иманыгыз,

Сагынырсыз èлаџ – пакьлекне.

Искђ тљшкђн саен юксынырсыз,

Соћ шул èнде, ул чак – соћ булыр.

Тукайларныћ саф ќаннарын сагынып,

Џђр мљэмèннећ књзенђ моћ тулыр.

6

Књћелендђ якты хатèрђлђр:

Сљенечле хèслђр яћара:

Газèз èстђлеклђр Чèстай èле, –

Кунак чагы Ђмèрханнарда...

Ак хыяллар. Сагыш. Шèклђнњлђр

Дђрьясында газап чèгђ егет.

Њз хђле дђ

Фатèх бђян èткђн

Качкын хђзрђт фèќèгасе кебек:

– Талап, њтереп ќèћђлмђгђч, залèм

Тђресен њбђ-њбђ юхаланган.

Кол-зат сљяклђрен тњшè-тњшè,

Урман-лашманнарга юллар ярган.

Алтындай гына нарат. Мђрмђр èмђн –

Залèм тњрлђрендђ балкый нурлар.

Камчы ашап, яшен йота-йота,

Сазлыклардан èмђн сљйрè коллар...

Мећђрлђгђн колны èзгђн лашман,

Йоткан сазлык-коллар гомере нè?

Золымга – њч, Вахèт «карак» йљргђн, -

Књзлђр – нђфрђт, утлы књмерменè...

Сугылганны, èзелгђнне яклап,

Тљшкђн мулла палач юлларына.

Каршысына тљшкђн ќђлладларныћ

«Кызыл яка» салган муеннарына...

7

Уйлый шагыйрь, гњя Фатèх сљйлè.

Тыћлый кызыгып, бераз кљнлђшеп,

Хыялында Вахèт џђм Былтыры

Ут-давыллар кèчђ берлђшеп...

...Карурманнар гèзгђн дђџшђт-хђзрђт –

Ил-солтаны, халкы сљйгђн угыл.

Дуфан булып даулый èрек кљнен –

Сатып бèрелђ торган мљлкђт тњгел.

Аяз књкне Ислам байрагы èтеп,

Шактый сатлык ќанны элгђн дарга.

Иленђ тугры, бердђм кардђшлекне

Мљмкèн тњгел ќèмерњ дошманнарга!

Тљкерек чђчеп, љстђл тљя-тљя,

Љстђн тљшкђн явыз фђрман йљрè:

– Башы чаклы алтын вђгúдђ èттек,

Нèк элђкмè, бунтарь – љрђкменè?!

Ќанын малга сатып чукынучылар...

Юлыга хђзрђт сатлык арканына.

Кызган тèмер басып маћгаена

«Бур»ны асканнар лашман мђйданына.

Тљнге зыкы. Аягыннан аскан

Хђзрђт йљзен кап-кара кан баскан.

Гаярь йљрђк, љзеп богауларын,

Кèтђ качып урманнарга табан...

Кара урман, Сљлчђ – èнеш буе –

Вахèт «карак» гèзгђн аланнар...

Тèк адђмнђр књзенђ књреналмый, –

Йљзен ярып тљшкђн тамга бар.

8

Тынгы бèрмè «карак хèкђяте»,

Ята шагыйрь уйда серлђшеп:

Гњя, њзе дђ ут-егетлђр белђн

Ут-дуфаннар кèчђ берлђшеп.

Књркђм аћа «Кара тљннђр» таћы –

Ил калканы бу арыслан йљрђк.

Халыкларны зынќырларда тоткан

Албастыны тотып печђр зèрђк.

Хыялында – хаклык. Идарђдђ,

Иман монда балкый – яшђњдђ.

Бердђм халык хуќа њз ќèрендђ,

Якасыннан тотмый Мђскђњ дђ...

Игелек кыйбла монда. Юк кол, тњрђ,

Юк «мèллђт» дèп борчак сèбњче.

Дèн чапанын кèеп, бурлык èтњ,

Кљнчелектђн кара кљюче...

«И-è, Ходаем...

Иделећ љслђрендђ акчарлаклар,

Пар канатым мèн дђ ќèлпèмче,

Гыйшкым белђн бергђ канат ќèлпеп,

Ќырларымныћ шауын èшетèмче...

Кодрђт-мђрхђмђтећ – чèксез, Раббым.

Хђлђл хурым вђ ќђннђтем èтеп,

Бèрче гљлем, бèрче фђрештђћне,

Ђрнеп кљткђн мђхђббђтем мèнем...»

9

Нè аяныч язмыш. Яшь йљрђкнећ

Хак, саф мђхђббђткђ туймавы.

Аџ, авыр ла яшьлеге таћында

Ќан сљйгђнкђенећ булмавы.

Ут капкандай тђненђ – юк шèфасы

Якты дљньядагы даруларныћ.

Књренмè бèт! Сèзмè мèкђн соћ?

Шагыйренећ сызлап януларын?

Џай, алсу нурларын сèрпè-сèбђ,

Таћ йолдыздай балкып èћсђ èде.

Ќофар сулышларын љреп, назлап,

–Хђлећ нèчек, бђгúрем? – дèсђ èде...

...Сырхау янђ эсселеккђ чума.

Кабат ђверелђ ут-ялкынга.

Аннан котылырга èтђ, янђ

Тућа башлый зыкы боз-салкында.

Кемнђр йљгерђ тњбђ калаенда?

Чормаларда нèндè ќèл улый?

Ќèлгђ кушылып, ахры, зèнданнарда

Изелгђннђр сыман èл елый.

Њз кайгысы кайгымынè аћа,

Ил ярасы талый йљрђген.

Илен ђрнњлђрдђн йола-йола,

Сèзмè бугай кљеп њлђрен:

«Кемнђр љчен тарèх катламына

Кабат тњшђлерсећ, è татар!

Сèн шул залèмнђрећ љчен тњгел,

Њзећ љчен генђ бèк хђтђр.

Њзлегећнђн њксез кљйдећ, татар,

Гомерећ буе яманатыћ «хђтђр».

Кыямђткђчђ ќаным утта йљдђр

Гафèллегећ дђвам èтсђ ђгђр...»

Ќылы дèћгез љмет èтте мђхдүм,

Вђгúдђ љлђшмђде ђќђткђ.

Ачтан тућды ќаны – èл сатмады

Сатылмады шагыйрь лђззђткђ.

Тугры калды хђят кыйбласына.

Керсез намусы туган халкына.

Ташланмады ташлаган «сљяккђ»

Кан сатмады кљрсè хакына...

10

Онытылмый хуш èс – шомырт èсе,

Яшел болын, халык – зур гавам.

Оныталмый ямьле Сабантуен,

Ђмèрханнар љен – мул табын...

Аш бњлњче нђкú Зђйтњнђ тљсле,

Кљлђч йљзле юмарт Алмага:

– Аша, балам, Фатèх кына юк, – дè, –

Казаны да ерак, èчмасам...

Кырыс мулла борылган арада

Кèлде, сљйде аныћ аркасыннан:

«Фатèх белђн бергђ сыйланырсыз» –

Тђмен-томын куйды тартмасына...

Газèзђгђ юллый догаларын,

Кырлайларга – кайнар сђламен:

«Арча тамыры – бèлђр нђселеннђн,

Барыбыз да туган – бер кавем...»

Ђ егетне бèлè дђртле хèслђр,

Гњя бар ямь књрше љенђ сыйган.

Тђрђзђлђрдђ гљллђр. Гљлгђ сыенып,

Кемдер љзелеп карап торган сыман.

«Бèек Чалма» кèткђч èкендегђ

Кызлар гђбе књчте бакчалдына.

Зђйтњн-гљлнећ моћсу карашлары –

Ђмèрханнар ягында гына.

Њзђк љзеп моћ агылды шул чак:

«Оныталмый кљелеп яшђрмен.

Књз нурларым сызылыр таћнар булып,

Ќèллђр булып èсемећ дђшђрмен...»

Бђгырьлђргђ тљшеп агыла моћ,

Сèкереп торды егет сèскђнеп:

«Аџ, карыйсы èде књзлђренђ!

Яшђњме бу љтелеп, тетрђнеп...»

Икелђнњ газапларын ќèћеп,

Бакты кљзгесенђ. Тђвђккђл дђ...

Тèк тукталды, књзгђ књренмђгђн

Таш дèварга кèлеп тљртелгђндђй.

Аџ, књз агы... Гарьлегеннђн

Кабат ауды чолан ятагына.

Њксеп тђкúрарлады: «И, Ходам!

Егет хурлыгында яндырганчы –

Ќанымны ал èнде, èчмасам...

Ошбу гареблектђн ул чèрканса,

Йљз чљереп, кèре борыла калса –

Сњнђчђк бèт мèћа бар дљньяћ...»

Их-х...

Йљрђктђге давыл кемгђ сыяр?

Юк сердђше, кайда дуслары?

Бђкер белђн Карè Нурлат гèзђ,

Ђ Фатèхка...

Кырыс мљнбђрлектђн,

Атаќаннан дога булмады.

«Нèк соћ, Раббым, Саснаћ – Казан тњгел?

Йљрђк мае, дуслары да монда!

Каны тарта. Ќаны шунда тарта, –

Тамыры, дèмђк, монда чыннан да...

Кèчер ќèћгè. Рђхмђт сыйларыћа,

Май књк мунчаћ, мулдан-мул табын.

Књпме «кèлендђшећ» урап њттем,

Кèчер, зèнџар, ярлыка, тђћрем...

11

Тыелып кљлешњ, кызлар љне сњнде –

Яз књге йолдызлар кабызган.

Кемдер тамак кырды. Келђ шылтырый.

Хђзрђт кайта булыр намаздан.

«Бèсмèлла» ђйтеп, дèсбе тарта-тарта,

Хђзрђт кèлеп керде чоланга...

«Нèхђл, мђхдњм», – дèде, сђлам бèрде

Каушап калган шагыйрь оланга.

Басып сђлам алды кунак егет:

«Ходай аћа кемен юллаган!»

Хђзрђт чалмасында ай нурлары –

Нур бљркелђ «кырыс» мулладан.

Ап-ак чалма. Њткен йолдыз-књзлђр...

Саф фђлсђфђ кабына чоланда.

Ике мђхдњм – Ќèдегђн йолдызлыгы, -

Таћ сèрпелде тљнге ќèџанга.

Хђйран затлы чалма! Хатèрђлђр...

Нèндè ќегђр бљркè бу књзлђр!

Хèслђр дђрьясында йљзђ шагыйрь,

Гњя серлђшђлђр йолдызлар...

Акыл сатмый мелла. Хакны яклый.

Гыйбрђтлђрен сљйлè шул якныћ.

Нè сљенеч! Зарèф хђзрђт белгђн

Хђтта бабаларын Тукайныћ.

Фатèх гђбе – дустын ќљплè хђзрђт,

Горур њкенеч сыкрый сњзлђрендђ:

«Качкын мулла яшè землђнкада

Карурманлы Сљлчђ тљбђгендђ...»

12

...Апрель тљне сыга тамчылар.

Књз яшедђй эрè кљпшәк кар.

Хђсрђт агыла, ага ташулар.

Идел-Йортка кèлер кайгы бар.

Соћгы сулыш януы тынган мђлдђ

Њткђннђре кайта дљнья тулып.

Хыял-љметлђре – књз алдында

Серлђшђлђр хатèрђлђр булып.

Књз алдында, èзге фђрештђдђй,

Ђнèсенећ йљзе ќанланды књк:

Тыела алмый, сабый кебек њксеп,

Газèзенећ èћенђ капланды тèк:

«И, дљньяда галèбђнђ асыл парђм!

Нèгђ безне язмыш аеры газаплады?

Ќèр рђхèмсез тђмугында аерды да

Сак-Сок хђлебезне џèч тђ аћламады?

Наныећныћ ятèмлеккђ дучар ќаны,

Гомер буе ќылы назыћа туялмады.

Хуш, бђхèл бул, è газèз ќаным-фђрештђм,

Књз нурларыћ якты дљньям булып калсын.

Зар яшьлђрем догаларыћ булып кайтсын.

Ахèрђттђ књрешергђ, Раббым, язсын...»

13

Ќђйге челлђ. Сасна ќèре – хђтфђ.

Таллыкта былбыллар ќыр сèбђ.

Ќèз кыћгырау чыћлый, сљенђ тургай,

Элдертђлђр атлар бер кљйгђ.

Тарантаста кèлеп тљште Апуш

«Яћа ђткђ»сенећ љенђ.

Сабыр гына кљлђ ђткђсе.

Каршы йљгереп чыкты ђнкђсе.

Ак дљньяда пакь фђрештђ гèзђ,

Књзлђрдђ яшь: елый да кљлђ.

Газèзе янында шатлыгыннан

Ак књбђлђк сыман бљтерелђ.

Ђле кысып коча, сљйлђнђ:

«И, нарасый, èке књз алмам,

Ђрнњлђрдђн янган ќангынам...»

Њгè ђткђ алып тезлђренђ

Сыйлый, èмеш, аны бал белђн.

Књктђн èћгђн бу «ќђннђт»не олан

Књз алдына кèтералды мèкђн?

14

...Сасна, Сасна – арыш салма,

Ачык ќèл капка.

Тубык èнешећдђ тар басма,

Мђрхђмђтећ кайда?

Нèгђ чèкле, Тђћрем, рђхмђтећ?

Нђнè кулына тотып тђңкђсен,

Кђфененђ сарылып елый-елый,

Озатып калды сабый ђнкђсен...

Шыр ятèмлек... Кèтте янђ юллар,

Љйдђн-љйгђ књчеп ђрлђнњлђр,

Чèт књзлђргђ карап ђрнњлђр.

Кушлавычта кандалалы љйлђр,

Љчèленећ селте шулпасы.

Сабый ќаны сатыла базарда,

Шундук сатыла эчђк сумсасы...

Ђйлђнђсе кèлђ карусельдђ,

Ул да очар èде дђ, -

Юк тђћкђсе.

Кайда барып, кемгђ èелђсе?

Ђллђ, тљкереп, сèкереп менђсе?!

Ярмèнкђдђ чуар манзаралар,

Сабый књћелен бèлè тљрле уйлар:

Кемдер ялый-ялый прђнèк ашый,

Ятèм карангалап муен кашый.

Барган èде сумса тèрђсенђ,

Џай бер елгыр, уткњз – кызыл тђпè,

Элдерде бèт бер сумсаны тђкè.

Хђрчђњнђдђ олы гауга купты.

Сумса Тузы «боз-тђпè»гђ сукты.

Дуга кебек бљгелеп тљште малай –

Айгыр кебек кешнè городовой...

15

Иќат газабыннан аћ ялыккач,

Кљйгђн ќаным алып чыгам тышка.

Еллар арасында яна-яна –

Нђрсђ эзлèм бу рђхèмсез йортта?

Фèда ќаннар эзлèм. Љметлђрем, –

Џаман књктђ, таћнар тарафында.

Тукай, Вахит рухыдай ќèџан эзлèм,

Пыскып яткан чорлар арасында.

Кайда гљллђр, былбыл назы? дèсђм,

Књгем йљзе – чњл сљреме èкђн...

Арыслан тумый – эттђн:

Гаярь Тевтон èлен – гљлђп èткђн!

Тузан рухлы чыћгыз

Комга дњнгђн.

Кара чорлар гèзеп, таћнар эзлим;

«Балкып калсын кèлђчђккђ», дèмен.

Нè гомерлђр баскын шакшысыннан, –

Иделем сљмсез, рухым њле бњген...

16

Сљйлè хђзрђт...

Гњя шагыйрь њзе тљннђр кèчђ,

Рухè яудашларын èяртеп.

Мèллђте уяу!

Ярсый дèћгез булып,

Књкрè янар тауга тèћлђшеп!

«Кара да гына урман, џай, кара тљн,

Ярсу атлар кèрђк њтђргђ...»

«Карак» мулла – ќèџан гèзгђн Дљлдљл...

Булды мèкђн тагын кемнђрдђ?

Гаярь èр-ат: бер ќан џђм пар канат –

Бергђ очканнар хђтђр ќèллђрдђ...

Залèмнђргђ «качкын карак хђзрђт» –

Яман булган хђтђр бунтлардан.

Џђр мљэмèн зат аны яклаучымдèн,

Пђйгамбђрдђй књреп зурлаган.

Таћга сыенып, кайчак азан ђйткђн –

Моћлы мђкаменђ сокланганнар.

Мђйдан тоткан, кљрђшлђрдђ откан,

Табылмаган аћа тèћ батырлар.

Дљлдљл чапса Сабантуйларында,

Асыл атлар мљлдерђп елый èкђн.

Бњлђклђре кљткђн... Ђ батырлар

Шљџрђт белђн ќèллђр булып èскђн.

Џђр шомчыдан эзлђткђннђр аны,

Башы авырлык алтын вђгúдђ èтеп.

Эзенђ тљшњчелђр табылганнар,

Тèк табылган алар... башсыз кèлеш.

Карурманнар ягы – Сљлчђ буе –

Вахèт хђзрђт кèчкђн аралар.

Илгђ, кљнгђ књренерлеге юк,

Йљзенђ тèмер баскан тамга бар.

Намаз халкы йљдè: «Кем ђйтте азан?»

Шаулый мђйдан: «Кайда соћ батыр?»

Без капчыкта ятмый – сèзенђ залèм:

«Мулла эз бутаучы – карактыр!»

17

Тљнге урман. Хђтђр сукмак. Шомчы

Тозак салган «карак» сукмагына.

Аты сèзгер, кайчы – колаклары:

«Борыл! Ташлан тљннећ кочагына!..»

Тозак тèрђсендђ чèт-ят эзлђр,

Тљнне капшый љркеп кечек књзлђр.

Очлы казык тезеп тèрђн базга

Шомчы љере посып тора шунда.

«Терелђй ал!» – дè, љлкђн шомчы качып,

Турый «карак» эт башларын ярсып.

Казыкларга èћгђн Дљлдљл елый,

Елый хђзрђт кайгысыннан шашып...

Књмде атын... Гњя ќанын књмде.

Какты казык эт каберенђ чљйлђп.

«Эт каберендђ» – бèлчђн.

Дљлдљл èћгђн

Ќèрдђн чèшмђ ага челтерђп.

Урманлы ќèр. Сљлчђ – яр башыннан

Џаман ага чèшмђ – суы кљмеш.

«Вахèт кèзлђвенђ» йљрè кызлар,

Суы – бђлзђм! Шућа данлы èнеш.

18

Ялгыз карак, каерылган канат

Чарасыз, љметсез чагында,

Тљнге Ивашканы шомга салып,

Тђрђз какты ялгыз хатынга.

«Мал!» – дèп суя газèзен дђ хљсет,

Асыл ќаннар азмы кèселгђн?

Изге пђйгамбђр башы љчен дђ –

«Дућгыз каны» вђгúдђ èтелгђн...

Хатын èрсез. Лђкèн тњгел ялгыз.

Юхалана юлаучы алдында:

«Юзен качкан, Пахèт, ялдырып ал,

Урын салтык, мен пèж пажына...»

Талган сљяклђрен салды юлчы,

Уяулыгын салды тњшђккђ...

Тњшђм тèшек... Ђќђл яный шуннан, –

Калкан гомере èнде элмђктђ.

Корбан муенын елан – элмђк кљтђ.

Шымчыларныћ максат бèлгеле...

Хђтђр чакта тавыш бèрђ èде,

Ќанын чèертђ èде Дљлдөле...

Бњре књзедђй яна тњшђм тèшеге.

Ђќђл йомарлаган бау љстђ.

Элде юха, хђзрђт ќанын бауга,

Џђм тартылды «елан» бар кљчкђ...

...Качак сыман њзе дђ кљнсез шагыйрь, –

Вак ќаннардан тђкúдèреннђн куылып.

«Пђйгамбђрлђр» – књптђн тузан èнде,

Балкый шагыйрь рухы йолдыз булып.

19

Хђзрђт чыкты. Калды догалары.

Нуры калды ак фђрештђ кебек...

Зђћгђр тљндђ пакь љметкђ чумып,

Якты таћын кљтте шагыйрь егет.

Яшьлђр уены, èмеш. Кайный хèслђр,

Тèбрђлђ ќыр Чулман ярларында.

«Сђйяр» гљлђплђре нурлар сèбђ,

Мелла Карè репертуарында...

Йђ, Хода!

Кабул èткђн бèт Күк телђклђрен:

Калын књкрђк, юан белђклђре!

Гљрлђп торган Сабантуй тњреннђн

Алкышлыйлар аны дус-èшлђре.

Кљлешеп кул èзèлђр: «Кèл тèзрђк,

Књр ђле бу хђйран тамашаны!»

Таћ калдырып бљтен Сабантуен,

Бер кèсекбаш чаба аттан каты...

Таллык. Чèрђм. Табын тèрђсендђ

Гљрлђшђлђр агай-эне, њз-èш.

Бђдрè абзый тњрдђ, ќèћ сызганып,

Кљлђ-кљлђ тавык бњлђ, èмеш.

Шаян Бђдрè абзый, ядђч эзлè.

Мыштым гына бал капкалый яшьлђр...

Фатèх белђн Сђгыйть мул табактан

Кунакларга калќа љлђшђлђр.

Олылар – намазда. Ђнкђсе дђ

Аллаџ хозурына йљзен куйган.

Акылы саф. Сљенеп уйлый егет:

«Мулла кызы – ђнкђй матур булган...»

...Кыюланып торды ятагыннан,

(Фатèх урыны, дèде Алмана).

Ярсу љмете џаман кыз янында.

Хђзрђт тђ ќыена намазга...

«Йђ хђзер, йђ – беркайчан да!» – дèде.

Зур кљзгегђ кèлеп карады: џђм,

Су сèпкђндђй кабат коелып тљште,

Књреп књзендђ ак-яраны...

20

Шђмдђллђрдђ сњнђр-сњнмђс кенђ

Саран-боек яктылык тèбрђлђ.

Књћелендђ књптђн кљелеп йљргђн

Тоташ газап хакыйкать кљйрђлђ:

«Нèчђ гасыр èлсез тèлмерђсећ

Зèндан коллыгыћнан чыгалмыйча.

Нèндè йолдызларыћ кљеп сњнгђн, -

Котып-тљндђ хђят табалмыйча.

Кол зђхмђте зђгыйфьлђгђн мèллђт

Љмет баглап, йљз тараф књз сала.

Инеш суга тљшкђн колмак кебек,

Бђргђлђнеп ага йљз кыйблага.

Болытларны ярып ай ашыга.

Ачыклыкка кèлеп чыга да,

Уелып карап тора тђрђзђгђ,

Палатада боек ут яна.

Авыру кебек ай да моћсу, ялгыз.

Сагышыннан белмè нèшлђргђ...

Хозурланып бергђ књп йљрделђр

Шатлык тулы айлы кèчлђрдђ.

Сердђшенђ карый ай књпкђ олы:

Џай књп књрде ќèрнећ хђсрђтен;

Казан эчкђн канлы фаќèганы,

Ул да оныта алмый, књрђмсећ.

21

Изге Болгар сулгач, гаремнђрдђ

Йљзтутыйдан бљќђк љере,

Мђќњс ханнар азган.

Кљрсè љчен

Хакын чалган дђџрè,

Акыллылар бергђ сайрашкан.

Бњленгђнне бњре ботарлаган.

(Калька – су да – бђллњр, ерткыч та – тук!)

Залèм кавем – шуннан ямь тапкан...

Њкреп янды Казан – хаèнлектђн,

Кљнчелектђн, њчтђн Болгарга.

Тетрђнсенгђ ќèџан. Мђетлђрне

Тљяп агыздылар салларга.

Канлы чорлар буйлап,

Бњген дђ ага канлы табут-саллар,

Вандал йљзен ертып агалар.

Мђћге мђхшђр телђп вђхшèлђргђ,

Иллђр ятып, елап калалар...

Књпме яуын тèрес èтте Явыз,

Егалмады, бèрелмђде Казан. –

Котылалмады, њз канын књп эчкђн,

Чыћгыз оныгы – дђџрè Шаџ-Галèдђн...

Канга батып, њксеп калды ярлар

Ятèм ќаннар тућды чатларда.

Вљќдан èћгђн кара тљнгђ сыенып,

Шђџèтлђрнећ књзен ябарга.

Илсез тљндђ кара кайгы йљрè,

Юып йљрè шђџèт каннарын.

Бљек Болгар – џуннар рухы елый,

Чарасызлык èзђ ќаннарын.

Ирексездђн Сак-Сокларга дњнеп,

Ићрè Тукай, Такташ, Гаяз ќаны.

Соры тузан баскан Изге Ќèрдђ

Сèбелеп ята канлы каурыйлары...

22

Вљќдан белђн сљрем ярып барды

Изге шагыйрь саф èманына!

Ак йљз белђн сљреп хезмђт èтте,

Ил сатмады тамак хакына.

«Мут ќђннђт»тђн саркырмы – хакыйкать,

Љзелерме саф моћнар – рђхђттђн?

Зыялылар књптђн фаразлаган:

«Шагыйрь ќаны туа хђсрђттђн!»

Ђлмèсахтан зарлы ќèр љстендђ

Ђрнеп йљрè шагыйрь хђсрђте...

Зèнданнарга бèклђп èзђсе юк,

Йљзендђ бèт Хөкем – Нђфрђте...

Ќылы язга туймый сызлана ла,

Мèллђтемнећ ятèм тèрђге.

Чорлар белђн чорны тоташтыра,

Ќèџан нурыдай шагыйрь йљрђге...

Кљфер почмагына кèлеп Тукай

Кђеф эзлè èде кайчакта.

Тукай да юк бњген, дуслары да,

Урыны – ятèм. Боек – почмак та...

Ай да сугыла гљнаџ почмагына,

Парлы тђрђзђгђ књз ата:

Баскыннардан йоккан мђћге афђт,

Пђрè туе гњлè кабакта.

23

И, могќèза, сњрелдеме томан?

Бњлмђсенђ кояш нуры тулган.

Кемдер ђкрен, назлап дђште сыман:

«Хђлећ нèчек, егетем, Абдуллаќан?!»

Књпме кљтте, Раббым, бу форсатны –

Сèскђнде ул, сљенеп керфек какты.

Чайкаламы ђллђ бар дљньясы?!

Янында бèт, ахры, књз карасы!

Мљмкèн тњгел ласа ялгышуы.

Баш очында сыман саф тавышы:

«Кèлњећђ рђхмђт, Зђйтњн гљлем,

Њзђклђрне љздећ дђ, сећелем...

Хуш, бђхèл бул, књреп туймас књгем!

Инде мèнем канат каерылган.

И-è авыр ла, тавышыћны тыћлап

Якты дљньялардан аерылам...

Њкенечлђрем тулы бу хђяттђ

Књћеллђрем сагыш, боек ла.

Ал кулымны, ќаным, ашыйк књккђ,

Нè фаќèга, газап бу дљнья...»

«Сахраларда сыктап телђк телèм,

Сђлам кљтђм ќèллђр èссђлђр.

Чèстай юкђлђре нèчек тњзђр,

Кырлай чèшмђлђре кèпсђлђр...»

24

Йолдыз атылгандай соћгы караш

Љзелеп калды кыйбла тарафында.

Йолдызлардай фèда ќаннар тèбрè

Мђћгелек џђм мèзгел арасында.

Болытларны ерып чыга да ай,

Тонык тђрђзђгђ књз сала:

Хуш, бђхèл бул èнде, дèгђн тљсле,

Хђсрђтлђнеп кèтеп югала.

Хуш, бђхèл бул, кљмеш ай вђ ќèџан,

Сагыш апрель тљне, хуш, кырлар.

Пђйгђмбђрсез Идел нèчек яшђр?

Сулкылдашып тама тамчылар...

«Хуш, бђхèл бул, è, мљкатдђс сазы,

Чђчђк кèлеш сулып, кљйде язы.

Изге ќанын ќуйды олы мèллђт,

Илне сарыды янђ кайгы-хђсрђт.

Атылган йолдыздай тамды яше,

Ак дљньяда соћгы нуры булып.

Тар чèтлектђн очты соћгы сулыш –

Ќакый яћгыраячак ќыры булып.

03.09.1997 ел.

Яр Чаллы – Актаныш.