73 Соғыс жылдарындағы Қазақстанның ұлттық білімі мен мәдениеті

Совет Одағы Ұлы Жеңісін шабыттана жырлаған, XX ғасырдың Гомері атанған Жамбыл бастаған өдебиет пен онер қайраткерлерінің еңбектері де - өз аддына бір тебе. Осы кезде ұлы жазушы Мұхтар Әуезов "Абай" эпопеясының 1-кітабын жазып, аты елге жайылды. С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов, Ғ.Мұстафин, Б.Бұлқышев, Ж.Саин, П.Кузнецов сияқты жазушылар, Шашубай, Нұрпейіс, Кенен сынды ақындар халықтар достығының жыршысы бодды. Республикамызға уақытша келген 90 жазушы (Алексей Толстой, С.Михалков, С.Сергеев-Ценский, Ф.Панферов, О.Форш, К.Паустовский, С.Маршак, М.Зощенко тағы басқалар), "Мосфильм" мен "Ленфильм", 23 театр мен музыкалық коллективтер жеңіс үшін еңбек етіл қана қоймай, қазақтың ұлттық өнерін жаңа жанрлармен, кәсіби шеберлікпен байытып, жан-жақты дамуына септігін тигізді.

Қазақ совет поэзиясының алыбы Жамбыдцың "Ленинградтық өрендерім" деп аталатын мәңгі өшпес патриоттық шығармасын бүкіл еліміз толғана оқыды. М.Әуезов, С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов, Қ.Аманжолов, Б.Бұлқышев, Т.Жароковтың, Қазақстанның басқа да жазушылары мен ақындары-ның соғыс көзіндегі жазған шығармалырының жігерлендірушілік мәні болды.

Қазақ артистері майданның алғы шебінде 2 мыңға жуық концерт берді. Әдебиет пен өнерді, ғылымды дамытуда қазак мәдениет қайраткерлерімен достық қатынас жасаған орыс ғылымы мен мәдениетінің көрнекті өкілдері А.К.Толстой, СЯ.Маршак, КГ.Паустовский, Ф.И.Панферов, С.Н.Сергеев-Ценский, И.П.Бородин, Л.С. Берг, В.И.Вернадский, Н.Ф.Гамалея, Н.Д.Зелинский, Л.И.Мандельштам, Ю.А.Завадский, С.М.Эйзенштейн, Н.Д.Мордвин, В.П.Марецкая, Н.К.Чер-касов, С.С.Прокофьев, С.С.Туликовтың және басқалардың үлкен ықпалы болды.

Соғыс жылдары Қазақстанға туысқан республикалардан 13 ғыльши мекеме, 19 театр, 30-астам жоғары оқу орны көшіп кедці. Аса қиын жағдайларға қарамастан 1941 жылы Алматыда шет тілдері институты, 1943 жылы Шымкент күрылыс материаддары технологаялық институты, 1944 жылы Алматы қыздар педагогикалық институты, Қазак физкультура институты ашыдды. Интеллигенция Отанға шексіз берілтендіктің өнегесін көрсетті. Ғалымдар Қазақстанның байлықтарын майдан қажеті-ңежаратты, жаңа қару-жарақ түрлерін ойлап шығарды, өндіріске жаңа технологиялық процестерді енгізді, жаралы жауынгерлердің басым көпшілігін тез арада сауықтырып қатарға қосты. Орталық радио тәулігіне 18 сағат хабар дургізді. КСРО халықтарының 70 тіліңде, 28 шетел тілдерінде сұрапыл соғыстың барысы туралы ақиқатты хабарлады.

Мәдени қызмет көрсету мақсатымен 1941 жылы Алматыда майдандық концерт бригадалары ұйымдастырылды. Олардың құрамында республиканың көрнекті әнші-актерлері К.Ж.Байсейітова, ЖЕлебеков, М.Ержанов, Ғ.Құрманғалиев, Ж.Омарова, Е.Өмірзақов, Ү.Тұрдықұлова, Ә.Ә.Үмбетбаев М.Абдуллин, Б.Артықова, Н.Әбішев, Ш.Бейсекова, Қ.Лекеров; бишілер Ш.Жиенқұлова, З.Розмұхамедова; домбырашы Л.Мұхитов болды.

Орыс пен қазақ екі халықтың тарихындағы жарқын беттердің бірі Ұлы Отан соғысы жылдарында КСРО халық комиссалары кеңесінің шешімімен Алматыда біріккен орталық көркем фильмдер киностудиясы құрылып, Қазақстан киноматографтары ресейлік әріптестермен бірге жұмыс істеген шақты қамтиды.Ол Қазақстан кино өнерінің дамуындағы елеулі кезеңге жол ашып берді. «Мосфильм мен «Ленфильмнің шеберлері қазақ әріптестерімен ынтымақтаса жүріп, бірталай көркем фильмдер жасады. Атақты режиссерлар,ВШК оқытушыларыС.Эйзенштейін,С.Юшкевич, Г.Козинцев, Л. Трауберг актер шеберлігі бойынша сабақ жүргізді, кәсіби бай тәжірибелерін ортаға салды. Режиссер-педагогтар О. Пыжова мен Б.Бибиков, У.Шекспирдің пьесасы бойынша әзірлеген, басты рольдерде А.Айманов пен Х.Бокеева ойнаған «Асаға-түсау» спектаклі Қазақ драма театрының ең үздік жұмыстарының бірі болды 1944 жылы Н. Сац пен В.Розов қазақстандық өнер шеберлерімен бірлесе отырып құрған Қазақстандағы тұңғыш балалар мен жас өспірімдер театры көптеген тамаша артистер тәрбиелеп шығарды.

74 Тарих ғылымындағы Ұлы Отан соғысының даулы мәселелері.

1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысы кезеңіндегі республиканың даму тарихын зерттеуде отандық тарихшылар біршама жетістіктерге қол жеткізді. Ұлы Отан соғысы жылдарындағы қазақстандық Кеңес Одағының батырлары туралы мәселенің кеңестік және қазіргі отандық тарихнамада қарастырылуына тоқталып өтсек.

Қазақстандықтардың майдандағы ерліктері туралы соғыс жылдарында-ақ баспасөз беттерінде, жекелеген кітапшаларда, соғыс тарихы туралы көлемді еңбектерде жазыла бастады. 1968 жылы Қазақ КСР ҒА Ш.Ш. Уәлиханов жанындағы Партия тарихы институтымен, Қазақ КСР Министрлер Кеңесі жанындағы Бас Мұрағат басқармасымен және журналист, жазушылармен бірігіп, "Кеңес Одағының батырлары- қазақстандықтар" атты екі томдық еңбек шығарды. Онда алғашқы рет сол кезде белгілі болған Ленин орденімен және Алтын Жүлдыз медалімен марапатталған 447 қазақстандық жауынгерлер туралы материалдар жинақталды [1-2]. 1945 жылғы басылымда олардың барлығы 57 ғана сипатталған еді [3]. Бірінші томға 236 очерк, екінші томға 212 очерк енгізілген. Әліпбилік ретпен қазақстандық батырлармен қатар бір кезде тағдыры республика өмірімен тығыз байланысты болған, Қазақстанда құрылған әскери құрамаларды басқарған Совет Одағының Батыры атағын алған, аға офицерлер мен генералдардың, оның ішінде Ұлы Отан соғысы аяқталғаннан кейін Қазақстанға тұруға келген Совет Одағының Батырларының аттары енгізілген. Бұл жерде айта кету керек, қолданылған мәліметтердің толықтығын және жоғары деңгейдегі обьективтілігін, әскери қимылдарды сипаттаудағы нақтылық пен анықтылықты атап өту керек. Алайда кемшіліктері де болды, бір жағынан басылымдарды дайындау мен жүзеге асыруда асығыстық танытты, екінші жағынан авторлар мен құраушылар көптеген батырлар туралы толық мәліметтерге ие емес еді, соңғысының себебі соғыс жылдарындағы Қарулы күштердің бөлімдері мен бірлестіктеріндегі іс қағаздарды жүргізудің жетімсіздігінен болды. Мәселен, әскерге алынушылардың шақыртылған әскери коммисариаттарының атауы, немесе өздерінің тұрғылықты мекен-жайы, әскерге дейін атқарған қызметі туралы мәліметтер толық болмады.

Сонымен қатар қазақстандық Кеңес Одағының батырлары туралы республиканың тарихшылары мен өлкетанушылары бірнеше очерктер мен кітаптар шығарды [4-6]. Мәселен, П.С.Беланның «Казахстанцы-кавалеры Золотой звезды» атты еңбегінде сол кезеңде Кеңес Одағының батыры атағын шамамен 12,5 мың адам иеленгенін, олардан шамамен 500-қазақстандықтар, оның ішінде 85 қазақ екендігін көрсетеді. Одан басқа республикалардың территориясында туып, әскерге алынған 11 қазақ: Т.Ақбауов, Ж.А.Елеусов, М.Мұсаев, К.Туғанбаев –РСФСР, Д.Қаракұлов, П.К.Нүрпеисов, И.Оразов, А.Шакиров-Өзбекстанда, Д.Қалдықаев-Түркменияда және К.Д. Жұмалиев Украинада болған. Біздің жерлестеріміз «Алтын жұлдыз» иегерлерінің әскери мамандықтары туралы қызықты мәліметтер бар: 252-сі атқыштар бөлімінде (қатардағы жауынгерден корпус командиріне дейінгі қызметте), 73-артиллерияда, 19- танк және өздігінен жүретін-артилерриялық бөлімдерде, 26- саперлік, 25- кавалерияда, 7- байланысшы, 2-шекара қорғаушысы, 2- чекист, 3-партизан болған. Авиацияда 49 қазақстандық және Әскери-Теңіз флотында-10 адам Кеңес Одағының Батыры атағын алған. Қазақстандықтардың ішінде алғашқы екеуі батыр атағын Хасан көліндегі шайқаста алған. (С.Г.Гуденко Солтүстік Қазақстан облысы, Мамлют ауданынан, пулеметші, 1938 ж 25.10 айда осы атақты алған. Ол Ұлы Отан соғысына қатысып, қаза тапқан. 1938 ж батыр атағын Е.С. Чуйков алды, ол Талдықорғандық, соғысқа қатысқан, 1963 ж қайтыс болған). 1939-1940 жылдардағы ақ финдерге қарсы соғыста 3 қазақстандық ерліпен қаза тауып, батыр атанған. «Совет Одағының қазақстандық батырлары» жинағында олардың біреуі ғана- В.К.Булавский белгілі болған. Ал екіншісі Н.Т. Видящев туралы автордың «Казахстанцы в боях за Ленинград» еңбегінде жазылған [7]. Үшінші батыр Зубарев М.С. республикада тек 1973 ж ғана белгілі болды [4,18 б.].

1960-1980 жылдары қазақстандық Кеңес Одағының Батырлары туралы бірқатар кітапшалар, естеліктер жинағы, ардагерлердің естеліктері жарық көрді. Мысалы, Қарсыбай Сыпатаев туралы Н. Оразбековтың, Төлеген Тоқтаров, генерал Панфилов туралы Б. Момышұлының, Әлия Молдағұлова туралы Ж. Жұмақановтың, Кеңес Одағының Батырлары-әйелдер туралы очерктер жинағы жарық көрді [8-9]. Сонымен қатар қазақстандықтардың қаһармандық істері Ғ.Әбішевтің, К.Аманжоловтың еңбектерінде барынша кеңінен суреттеліп берілді. [10-11].

Қазақстан тәуелсіздік алғаннан бергі кезеңде соғысқа қатысқан қазақ қыздары туралы тақырыпты жан жақты қарастырған мақалалар мен кітапшалар, естеліктер, кітаптар, жекелеген зерттеулер бар. Мәселен, әскери маман Б.Қасымова «Қазақстанның қыздары Ұлы Отан соғысы жылдарында» атты еңбегінде соғысқа қатысқан қазақ қыздары туралы соғыстан кейінгі жылдары жарық көрген баспасөз мәліметтері мен соғыс куәгерлерінің өз естеліктерінің негізінде мәліметтер берген [12]. Жинақтың құндылығы сол, майданда атқарған қызметі туралы бұрынғы жарық көрген зерттеулерде қарастырылмай кеткен немесе жалпылама айтылып өткен бірқатар қыз келіншектердің жорық жолдары туралы бірқатар деректер жинақталған, алайда тарихи ойдың дамуына қосатындай тыңғылықты тұжырымдар берілмеген. Дегенмен бұл берілген еңбектің ғылыми құндылығын төмендетпейді, кітапта соғысқа қатысқан қазақстандық әйелдерге қатысты бірқатар қызықты мәліметтер берілген. Мысалы, Отан алдындағы көрсеткен ерлігі үшін қазақстандықтардың ортақ мақтанышына айналған қос жұлдызымыз - Әлия мен Мәншүкке Кеңестер Одағының Батыры, 113 әйелге Социалистік Еңбек Ері жоғары атағы беріліп, 10 мыңнан астам еңбекші әйелдер Кеңестер Одағының ордендерімен марапатталған [12, 6 б.]. Сонымен қатар соғыс кезінде жаралыларға, бейбіт өмірде ауру жандарға қамқорлығын аямай көрсеткені үшін Халықаралық Қызыл Крест Комитетінің «Флоренс Найтингейл» медалімен Ұлы Отан соғысы кезінде Кеңес Одағының 26 медбикесі мен қазақстандық 3 фельдшер марапатталған.

Соңғы жылдары қазақстандық батырлар туралы бірқатар естеліктер, көркем шығармалар жарық көрді. Олардың арасында Т. Бигелдинов, Бауыржан Момышұлы және Р. Қошқарбаев туралы және С. Нұрмағамбетовтың, Ф. Осадчийдің естеліктері мен жаңа есімдермен толыққан қазақстандық Кеңес Одағының Батырлары энциклопедиялық жинағы жарық көрді [13]. Ұлы Жеңістің 65 жылдығына арналған бұл жинаққа Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен Халық Қаһарманы атағын алған Р.Қошқарбаев, Қ. Қайсенов, Х. Доспанова, Б.Бейсекбаев және әйгілі мергендер Т. Әбдібеков, Ы. Сүлеейменов, Б. Райысов және басқа да ерлітері кезінде ескерілмей қалған қаһармандардың өмірбаяндық мәліметтері енгізілген.

Отандық тарих ғылымында Ұлы Отан соғысының тарихы мен республиканың жеңіске қосқан үлесіне қатысты мәселелер әлі де өзекті және соғыстың тарихнамасы тарих ғылымының барынша жасалған және басым бағыттарының бірі болып табылады. Ұлы Отан соғысы тарихы тақырыбына көптеген ғылыми жұмыстар арналған, оларда халықтың майдан мен тылдағы ерліктері, халық шаруашылығының соғыс жылдарындағы дамуы және оның жеңіске қосқан үлесі, майдан қажеті үшін өнім шығару мен өндірістік ұжымдарда жарыстарды ұйымдастырудағы қоғамдық ұйымдар мен партиялық комитеттердің рөлі мәселесі де бар. Дегенмен соғыс сынағы жылдарындағы Қазақстан тарихының мәселелеріне жүргізілген талдаулар, жарық көрген зерттеулердің санының көптігіне қарамастан, көптеген мәселелердің одан әрі зерттеу мен өңдеуді қажет ететіндігін көрсетті. Соғыс жылдарындағы қазақстандықтардың майдандағы ерліктері көп жағдайда әділетті бағаланбағаны белгілі, сондықтан берілген тақырыптың ақтаңдақ тұстары әлі де толық зерттеуді қажет етеді.