7. Dokonaj analizy I interpretacji elementów znaczących obrazu – na przykładzie okładki, filmu, ( inne przykłady?)

Techniki analizy obrazu

Badaczami starającymi się wypracować techniki analizy obrazu – obok antropologów – byli semiolodzy.

Metoda analizy ikonograficznej, tworzona z myślą o interpretacji malarstwa, bez wątpienia zawiera w sobie elementy, które można przenieść na wszelkie obrazy tworzone przez człowieka. Sposób odczytywania znaczeń zaproponowany przez Erwina Panofsky’ego pozwala – jak argumentuje M. Porębski (w: „Ikonosera”) – na usystematyzowaną interpretację obrazu:

„W historii sztuki przyjęty został powszechnie za Erwinem Panofskym trójstopniowy układ znaczeń:

• Istnieje znaczenie pierwotne, (naturalne, preikonograficzne), które polega na „prostej identyfikacji obiektów”, czyli na rozpoznaniu motywu przedmiotowego czy też wyrazowe – rzeczy albo ekspresji.

Istnieje dalej znaczenie wtórne, (konwencjonalne, ikonograficzne), które wiąże się ze zrozumieniem tematu, czyli z identyfikacją określonej konkretnie, rzeczywistej lub fikcyjnej „historii” albo równie określonej, w sensie jednak abstrakcyjno-pojęciowym „alegorii”.

• Istnieje wreszcie znaczenie trzecie, (wewnętrzne, symboliczne). Nie idzie w nim już o sam motyw, czy nawet o sam temat, ale o rozpoznanie „jednoczącej zasady”, która nadaje naturalnemu motywowi, sposobowi jego ujęcia i jego umownej tematyce nadrzędną „wartość symboliczną” sadzoną w całości kulturowego systemu i ujawniającą jego istotę”.

Koncepcja analizy ikonograficznej E. Panofsky’ego w połączeniu z koncepcją znaku Ferdynanda de Saussure’a wydaje się być podstawą systemu interpretacji Rolanda Barthesa. To właśnie dyscyplina wypracowywana przez szwajcarskiego językoznawcę F. de Saussure’a, którą nazwał językoznawstwem strukturalnym, miała kluczową rolę dla narodzin semiologii. F. de Saussure dokonał wielu odróżnień: sprecyzował definicje dotyczące kodów porozumiewania się oraz był autorem kluczowych sformułowań z punktu widzenia późniejszych metod analizy obrazu czyli wprowadzenia rozróżnienia pomiędzy elementem znaczącym (signifiant) i znaczonym (signifie), które odnaleźć można później w semiologii.

R. Barthes opierając się na pojęciach analitycznych pochodzących z lingwistyki Ferdynanda de Saussure’a oraz wykorzystując głównie pojęcie znaku (z tym, że R. Barthes – podobnie jak jego poprzednicy – uznał za możliwe badanie pozajęzykowych obszarów kultury), dokonał udanego przeniesienia metody stosowanej w lingwistyce do sfery obrazu.

• Analiza obrazu według R. Barthesa skupia się na śledzeniu i odczytywaniu prawdziwych znaczeń symboli i rozdzieleniu w przekazie poziomu denotowanego i konotowanego. Kody i znaki znajdujące się w przekazie nie są uniwersalnie dane, ale są określone historycznie i społecznie w wyniku istniejących celów i interesów, które się za nimi skrywają.

• „Detektywistyczne” podejście Barthesa – jak zauważa D. Strinati - związane były z intencjami, które kierowały nim przy pisaniu „Mitologii”. Dzięki ideologicznemu zaangażowaniu Barthesa udało się wypracować nie tylko narzędzie demaskujące burżuazyjne mity - ale uniwersalne i skuteczne narzędzie interpretacji obrazu: „Byłem zaślepiony tą nadzieją: zdemaskować mity drobnej burżuazji za pomocą środków naukowych; temu celowi służyła semiologia lub dokładna analiza procesów tworzenia znaczeń, dzięki którym burżuazja przemieniła własną historyczną kulturę klasową w uniwersalną naturę”.

• Taki sposób analizy rzeczywistości akceptuje także współczesny badacz kultury popularnej John Fiske (w: „Wprowadzenie do badań nad komunikowaniem”), przy zachowaniu odpowiedniej liczby badanych przypadków: „Analiza treści ma na celu stworzenie obiektywnego, mierzalnego i podlegającego weryfikacji zestawienia jawnej treści przekazu. Analiza ta bada denotatywny porządek signifikacji. Najlepiej sprawdza się wtedy, gdy jest zastosowana na szeroką skalę: im większa liczba badanych przypadków, tym dokładniejsza analiza. Działa przez identyfikowanie i liczenie wybranych elementów systemu komunikacyjnego”.

5. Koncepcja mitu Barthesa zakłada, że w systemie komunikacji, nadawane są znaczeni komunikatom (obrazom) wiedząc, jakie skojarzenia będą mieli odbiorcy. Jednak istotą semiologii nie jest tylko „demaskacją” istniejących w kulturze mitów, ale przede wszystkim – jak twierdzi D. Strinati – jest nauką o znakach: „...z kolei semiologię traktuje się jako <ogólną (jeśli nie eksperymentalną) naukę o znakach: systemach znaczeniowych oraz sposobach, dzięki którym istoty ludzkie – jednostki i grupy – komunikują się względnie próbują komunikować się za pomocą znaków: gestów, reklamy, języka, jedzenia, przedmiotów, ubioru muzyki i wielu innych rzeczy, które komunikację umożliwiają”.

6. U. Eco – skupia się na analizie współczesnej kultury popularnej, której jednym z pierwszych i jednym z najbardziej znanych przykładów jest analiza narracyjnego mechanizmu będącego podstawą serii filmów o Jamesie Bondzie. Semiologia to dla Umberto Eco dyscyplina badająca wszystkie zjawiska kulturowe jako system znaków. Poszukuje, więc ona kodów również i tam, gdzie nie podejrzewa się ich istnienia, odkrywa konwencjonalność aktów komunikacji, ujawniającej się najpełniej w świecie kultury masowej, której przekazy wiernie odwzorowują obowiązujące kody.

• Analizę semiologiczną U. Eco tropiącą strukturę przekazów obecnych w kulturze popularnej możemy odnieść także do analizy obrazów powstających w jej obrębie. Ponadto Eco wskazuje na wpływ obrazów tworzonych przez człowieka na otaczającą nas rzeczywistość oraz na nasz sposób percepcji.

7. Metody rozwinięte przez U. Eco i R. Barthesa – doskonale wpisując się w zakres badawczy socjologii obrazu – pozwalają na naukową interpretację świata obrazów i środków masowego przekazu. Są kierunkowskazami w świecie wszechobecnych komunikatów wizualnych generowanych przez kulturę popularną. Pozwalają na śledzenie i demaskowanie mitów i ukrytych znaczeń znajdujących się w obrazach „atakujących” nas każdego dnia.