12. Figury retoryczne – tropy, figury zdań, figury sensu

1. Figury retoryczne - definicja

Sposoby kształtowania wypowiedzi wyróżnione i sklasyfikowane przez retorykę, poetykę i gramatykę. W sumie naliczono i sklasyfikowano ich około 200. W rzeczywistości jednak ich liczba jest nieograniczona, tak jak nieograniczone są możliwości kreacji językowej.

• figury myśli: taki sposób świadomego, celowego budowania wypowiedzi, który stanowi odstępstwo od najbardziej zwyczajnego, codziennego sposobu mówienia – w celu uwydatnienia pewnych treści; jeśli w figurze myśli zamienimy słowa niczego to nie zmieni w jej wymowie.

• figury kontaktu

apostrofa (napomnienie, nagana, przestroga, groźba, przekleństwo, prośba o pomoc, zachęta, wyrażenie wahań, wyrażanie pragnień, składanie obietnic),

pytanie (retoryczne, rzeczywiste, rozumowanie, dialog pozorny)

• figury emotywne

wykrzyknienie,

parrhesia,

paradokson;

• figury przytoczenia

etopeja,

fictio;

• figury egzemplifikacyjne

antyteza,

explotio,

evidentia,

przykład;

• figury kompozycyjne

sentencja,

slogan,

rekapitulacja,

subnexio,

hysterologia;

2. figury słów/zdań: to ustalone sposoby łączenia wyrazów oraz sposoby zastępowania jednego wyrażenia innym w celu bardziej wyrazistego i skutecznego formułowania myśli; jeśli zmienimy wyraz w figurze słów przestanie ona funkcjonować jako ta sama figura słów, może nawet przestać być figurą słów.

• figury słów gramatyczne: ustalone sposoby łączenia wyrazóww celu bardziej wyrazistego i skutecznego formułowania myśli;

przez dołączenie nowego elementu (anafora, epifora, polisyndeton, powtórzenie jako klamra, powtórzenie, symploke (anafora+epifora), epifraza)

przez odjęcie elementu (asyndeton, zeugma syntaktyczna, elipsa)

przez przestawienie, przegrupowanie (anastrofa, antymetabola, hyperbaton (inwersja - przesunięcie na początek lub na koniec najważniejszego elementu), chiazm, izoklon, paralelizm)

przez celowe zastąpienie jednego elementu innym (anakolut, anapodoton, enallage)

figury słów semantyczne: sposoby zastępowania jednego wyrażenia innym w celu bardziej wyrazistego i skutecznego formułowania myśli;



figury przez przyłączenie (paronomazja, poliptoton, diafora, dilogia, antanaklasis, synonimia, nagromadzenie, enumeracja, klimaks, gradacja, aliteracja, epitheton)



figury przez odłączenie (ekwiwokacja, tmesis)



figury przez sposób uporządkowania (hypallage, kontaminacja, kollokacja, sylecyzm, kalambur, adideacja, goldfish lingo)



figury przez zastąpienie (tropy: hiperbola, ironia, litota, metafora, metonimia, synekdocha)

3. Trop - definicja

• pierwotnie oznaczał przenośne użycie wyrazu (wraz z upływem czasu poszerzano liczbę tropów, więc definicja musiała się również zmienić);

• za słownikiem języka polskiego trop to: wyraz lub wyrażenie użyte w innym znaczeniu lub kontekście niż normalnie, charakterystyczne dla języka poetyckiego lub stylu retorycznego;

Samo wyróżnienie tropów jest dość problematyczne, bo ich liczba zmieniała się w czasie. Na przykład Kwintylian za trop uznawał: alegorię, antonomazję, hiperbolę, hyperoche, ironię, katachrezę, litotę, metaforę, metalepsis, metonimię, onomatopeję, peryfrazę, synekdochę. Późniejsi badacze ograniczyli liczbę tropów i zaliczali go nich tylko takie figury retoryczne jak: (alegoria, antonomazja, hiperbola, ironia, litota, metafora, metonimia, onomatopeja, peryfraza, synekdocha)

Tropy – klasyfikacja: Idąc za ustaleniami niektórych ze współczesnych badaczy za tropy można uznać te figury retoryczne, które dotyczą semantyki.

Na tej podstawie za Jeanem Cohenem wyróżniamy następujące tropy:

hiperbola więcej zamiast mniej

ironia – przeciwność

litota mniej zamiast więcej

metafora podobieństwo

metonimia - przyległość

synekdocha część-całość