3. Тәжірибені жүргізу.

1. Қол сорғысымен (3) кран (4) жабық кезінде манометр тармақтарындағы деңгей айырымы 30-40 см шамасына дейін жеткенше баллонға (1) ауа айдалады. Содан кейін сорғы қысқыш көмегімен жүйеден ажыратылады.

2. Манометр бағаналарындағы су деңгейлерінің жылжуы тоқтағанға дейін күтіп, содан соң бағаналардың сол және оң жақ деңгейлерінің шамаларын жазып алыңыздар. Бұл деңгейлер айырымы h₁-дің шамасын береді.

3. Кранды тез ашып, манометр деңгейі "0"-ге келіп тоқтаған соң, оны жылдам жаба қойыңыздар.

4. Манометрдегі сұйық деңгейлерінің жылжуы тоқтағанға дейін күту керек. Бағаналардың сол және оң жақ деңгейлерінің шамаларын жазып алу керек. Деңгейлер айырымы h₂ шамасын береді.

5. Тәжірибе нәтижелерін статистикалық өңдеу үшін өлшеуді 10 рет қайталау керек.

4. Нәтижелерді өңдеу.

1. Әрбір өлшеуден кейін  адиабат көрсеткішін есептеу керек.

2. Манометр деңгейлерінің шамаларын h₁, h₂ және  мәндерін 1-кес­теге түсіру керек.

1-кесте

№

Ауа ұлғаюына дейінгі деңгейлер

һ1

Ауа ұлғайғаннан кейінгі деңгейлер

һ2



<>



Оң жағы

Сол жағы

Оң жағы

Сол жағы

1 2 3 … 10

3. <> орташа арифметикалық мәнін есептеңіз.

4. Жанама өлшеу әдісін пайдаланып -ның қателігін  есептеңіз.

5. Адиабат көрсеткішін анықтау тәжірибесінің салыстырмалы қателігін есептеңіз: (/<>)100%.

6. <>, , (/<>)100% мәндерін кестеге түсіріңіз.

5. Бақылау сұрақтары

1. Мольдік және меншікті жылу сыйымдылықтары деп нені айтамыз?

2.Қандай процесс адиабат деп аталады? Неге ол газ температурасы-ның өзгеруімен өтеді?

3. Жұмыстағы адиабат көрсеткішінің өрнегін қорытыңыздар.

№ 5.ЗЕРТХАНАЛЫҚ ЖҰМЫС

СТОКС ӘДІСІ БОЙЫНША СҰЙЫҚТЫҢ ТҰТҚЫРЛЫҚ КОЭФФИЦИЕНТІН АНЫҚТАУ

Жұмыстың мақсаты: Тұтқыр ортадағы денелер қозғалысын зерт­теу және сұйықтың тұтқырлық коэффициентін анықтау.

1. Теориялық кіріспе.

Бір-біріне қатысты әртүрлі жылдамдықтармен қозғалатын сұйық қабаттарының арасында ішкі (сұйықтық немесе тұтқырлық) үйкеліс деп аталатын үйкеліс күші пайда болады.

Ньютонның ішкі үйкеліс заңы бойынша тұтқырлық күші F_үйк бір-бірімен жанасатын қабаттардың бетінің ауданына S және жылдамдық градиентіне dV/dz пропорционал болады:

F_үйк , (1)

мұндағы  - ішкі үйкеліс коэффициенті немесе динамикалық тұтқырлық.

Дене тұтқыр ортада қозғалған кезде кедергі күш пайда бола­ды. Жылдамдық аз болған жағдайда сұйық қабаттары арасында пайда болатын ішкі үйкеліс күші кедергі күшін тудырады. Мысалы, сұйық ішіндегі шарик қозғалысы кезінде шарикке тікелей жабысатын сұйық қа­баттары шарик жылдамдығымен, одан кейінгі қабаттардың жылдамдықтары шариктен алыс­таған сайын кеми береді. Стокс заңы бойынша қозғалыс жылдамдықтары баяу болатын шар тәрізді денелерге әсер ететін кедергі күші мынаған тең болады

F_үйк=6r , (2)

мұндағы r - шарик радиусы, v - оның қозғалыс жылдамдығы;  - тұтқырлық коэффициенті.

Сұйыққа батқан шарикке үш күш әсер етеді:

1) ортаның кедергі күші F_үйк,

2) ауырлық күші P,

3) архимед күші F_А .

1-сурет

Кедергі күшін F_үйк (2) өрнек бойынша, ал ауырлық күші мен архимед күшін шариктің көлемі, тығыздығы және сұйық тығыздығы арқылы жазуға болады:

P=mg= r³_шg,

F_А= r³_сg,

мұндағы r³ - шарик көлемі, _ш - шарик тығыздығы, _с - сұйықтың тығыздығы.

Шарикке түсірілген қорытқы күш:

R=P–F_үйк–F_А.

Осы күштің әсерінен шарик алғашқыда үдемелі қозғалады. Жылдамдықтың артуына байланысты кедергі күші де артады. Қорытқы R күші нөлге тең болған кезде шарик қозғалысы ₀ жылдамдықпен бірқалыпты болады. Сонымен, орныққан қозғалыс үшін

6r ₀= r³g(_ш–_с).

Осыдан тұтқырлық коэффициенті

 =

болады.