2. Эксперименттік қондырғы

3-суретте берілген электрлік сұлба арқылы потенциалдар айырымының одан өткен ток күшіне тәуелділігі зерттеледі.

Тізбектің ₁э.қ.к-і, rішкі кедергі және R₁ сыртқы кедергіден тұратын 1-2 бөлігін қарастырайық. Мұнда V  вольтметр тізбектің 1-2 бөлігіне параллель қосылған; R₂  1-2 бөліктің айнымалы сыртқы кедергісі, оның көмегімен ток күшін өзгертуге болады; А  ток күшін өлшейтін миллиамперметр; R  потенциометр, оның көмегімен кернеуді өзгертуге болады; ₁ - өлшенетін ток көзінің э.қ.к - і, ол сыртқы ₂  э.қ.к - інен кіші (₁<₂).

3-сурет

Келесі екі жағдайды қарастырайық:

1) К кілт арқылы ₂ ток көзін жүйеден ажыратып, потенциометрдің жылжымалы ұшын Д₂ жағдайға келтіріңіз. Тізбектің D₂₁R₁M бөлігіндегі ток күші ₁ ток көзіне тәуелді болады. Мұндағы ₂ >₁. Ом заңына сәйкес,

₂ – ₁ = –ІR+₁ (6)

R, r және  шамалары тұрақты болғанда (13)тәуелділік сызықты сипат алады. Түзу сызық (4-сурет) ординат өсін ток І=0, яғни ₂-₁= нүктесінде кесіп өтеді. Түзудің абсцисса өсімен бұрышы доғал болады, себебі І ток шамасы теріс мәнге ие.

(6)өрнектен потенциал айырымының өзгерісі мен ток өсімшесінің тәуелділігін былай жазамыз:

(₂ - ₁) =-ІR₁ ,

бұдан

R₁= (₂ - ₁)/ І; (7)

2) К кілт арқылы ₂-ні жүйеге қосып, потенциометрдің жылжымалы ұшын белгілі Д₁ жағдайға келтіріңіз. Бұл кезде 1-2 бөліктегі ток күші ₁-мен қатар, ₂ ток көзімен де анықталады, яғни ол потенциометрдің жылжымалы ұшының орнына тәуелді. Оны жылжыта берсеңіз, мынадай шарт орындалады ₂-₁>₁, яғни ₂-₁<0. Мұнда ₂-₁=f(І) графигі теріс таңбаға ауысады да, ток өсін қиып өтеді.

4-сурет

3. Тәжірибені орындау реті және өлшеу нәтижелерін өңдеу:

1. 2-суретте көрсетілгендей, 1-2 бөлікке ₁ э.қ.к-і белгісіз ток

көзін жәнә R₁ кедергіні қосыңыз;

2. R₂ кедергісінің мәнін 0-ден 80 Омға дейін өзгерте отырып,

әрбір 10 Ом сайын потенциал айырымының ток күшіне тәуелділігін анықтаңыз, алынған нәтижені 1-кестеге жазыңыз;

3. ₂-₁=f₁(І) тәуелділігінің графигін сызыңыз. Графиктегі түзуді

соза отырып, ординат өсімен қиылысқан кездегі ₁ э.қ.к-ін табыңыз;

1 кесте

Параметрлер	№	Амперметр көрсетуі І, А	Вольтметр көрсетуі (2 - 1), В
R1	1 2 3 …
R1	1 2 3 …

1. Бақылау сұрақтары.

1. Тұрақты ток жүру үшін қандай шарт орындалады?

2. Бөгде күштер және ток көздері деген не?

№ 8.ЗЕРТХАНАЛЫҚ ЖҰМЫС

Тұрақты ток тізбегіндегі пайдалы қуаттың жүктеменің кедергісіне тәуелділігін зерттеу

Жұмыстың мақсаты: пайдалы қуаттың жүктеме кедергісі мен ток көзінің ішкі кедергісіне тәуелділігін зерттеу. Пайдалы қуаттың жүктеме кедергісіне тәуелділік графигін салу және ток көзінің ішкі кедергісін анықтау.

Зертханалық жұмысты жасауға жіберер алдындағы сұрақтар

1. Электр қуаты дегеніміз не?

2. Толық және пайдалы қуаттың айырмашылығы неде?

3. Эксперименттік қондырғыны түсіндіріңіз.