3.2 Жыртылған жер территориясын реттестіруді экономикалық

негіздеу

3.2.1Жобаны экономикалық негіздеу кезінде мынадай экономикалық көрсеткіштер есептеледі: жол құрылысына кеткен күрделі (біруақыттық) шығындар, мал азықтық дақылдарды тасымалдауға кеткен транспорттық, ауыспалы егіс массивінде техниканың бос жүрісінің, танаптарды өңдеу кезіндегі бос бұрылыстар мен жүрістерге кеткен шығындар, алғы егісті ескергендегі а.ш. дақылдарының өнім құны және т.б.

3.2.2Алқаптық жаңа жолдар құрылысына кететін күрделі (біруақыттық) қаржы қайта жобаланған жолдың ұзындығын, алқаптық жолдың 1км-не кететін құрылыс құнына көбейтумен анықталады (мысалы 5мың теңге/км). Есептеулер 10-кестеде жүргізіледі.

10- кесте Алқаптық жолдардың құрылысының құны(2 нұсқа)

А.е. №	Алқаптық жаңа жолдардың ұзындығы, км	Құрылыстың құны, тыс. тенге
		1 км-ге	Барлығы
1	6,3	15000	94500
2	5,65	15000	84750
3	4,475	15000	67125

3.2.3Мал азықтық дақылдарды тасымалдауға кететін транспорттық шығындар мал азықтық дақылдар егістігінің шаруашылық орталығынан, сақтау немесе тұтыну орнынынан қашықтығына байланысты. Сондықтан, алдын ала мал азықтық дақылдарды тасымалдаудың орташа қашықтығы есептеледі:

R₁+R₂+…+Rп

R_{орт= --------------------------------------- , (6)}

N

мұндағы, R_орт- мал азықтық а.е. дейінгі орташа арақашықтық, км;

R_{1 ,} R_{2, … ,}Rn – шаруашылық орталығынан жолдар бойынша әрбір танаптың ортасына дейінгі арақашықтық, км (8сурет);

N-а.е. танаптардың саны.

Бірінші нұсқада мал азықтық ауыспалы егістен шаруашылық орталығына дейінгі қашықтық анықталады (11кесте). Екінші нұсқада жүгері егілген ауыспалы егістен тыс учаскеге және құрамында көпжылдық (біржылдық) шөптер бар алқаптық ауыспалы егіске дейінгі орташа қашықтық анықталады. Шаруашылық орталығынан әрбір танаптың ортасына дейінгі қашықтық (R_{1 ,} R_{2, … ,}Rn) алқаптық жолдарды ескере отырып планан өлшенеді (8-кесте).

Алқаптық а/е тауарлы өнімді өндіруге мақсатталған және жыртылған жердің негізгі территориясында орналастырылады (7-кесте). Олардың саны аудандары мен жыртылған жердің жалпы ауданына байланысты . Сонымен бірге,олардың ауданы іс жүзінде бар танаптардың аудандары мен сандарына тәуелді. А/е шеңберіндегі танаптардың саны ұсынылған алмасу схемаларымен себептеледі.

Мал азығын тасымалдаудың транспорттық шығындарының құны (С_ТР)

келесі формула арқылы анықталады:

С_ТР = Р_м * Тм * R_орт * А _АВТ., (7)

мұндағы, Р_{м –}мал азықтық дақылдардың ауданы (ауыспалы егістегі танаптың орташа өлшемі бойынша), га;

Тм– мал азықтық дақылдардың түсімділігі,ц/га;

R_орт – жүкті тасымалдаудың орташа қашықтығы, км;

А _АВТ.,-автотранспортпен тасымалдаудың құны (1 ц жүкке 10 теңге/км).

12-кесте Шаруашылық орталығына мал азықтық дақылдарды

тасымалдаудың транспорттық шығындарын анықтау (1 нұсқа)

Нұсқа №	А.е. №	Мал азығы ның атауы	Түсімді-лігі, ц/га Тм	Ауда ны, га Рм	Орташа қашық-тығы, км Rорт	Жүкті тасымалдау дың құны мың теңге СТР *10
6	1	Жүгері	90	220	2,95	58,41

3.2.4Ауыспалы егіс массивінде техниканың бос жүрістерінің шығыны 13 кестеде ауыспалы егіс массивінің ықшамдылығына (ұзындығына) байланысты анықталады (сурет 9).

Т*О*Rа/е*N*Ач 4Ра/е

Са/е= ---------------------------, Т=----------- (8)

V 1000

мұндағы, Са/е – ауыспалы егіс массивінде техниканың бос жүрістері шығынының құны, тенге;

Т – ауыспалы егіс массивіне қызмет көрсететін эталондық тракторлар саны;

О – алқаптық кезеңде бір трактормен орындалатын операциялар саны, (дәнді парлы ауыспалы егістер үшін – 5, мал азықтық үшін – 7);

Rа/е – бір рет жүріп өтудің орташа қашықтығы (ауыспалы егіс массивінің максималды ұзындығын 2 бөлу арқылы анықталады);

N – ауыспалы егістегі танаптардың саны;

Ач - трактормен істелген жұмыс құны (1000тенге/сағ);

V – техниканы айдау кезіндегі орташа жылдамдық (10км/сағ).

Ра/е – ауыспалы егіс массивінің ауданы, га.

Кесте 13Ауыспалы егіс массивінде техниканың бос жүрістерінің шығынын анықтау

Нұсқа №	А.е. №	А.е. ауда ны, га Ра/е	Эталон дық трак торлар саны Т		Бір трак тормен орын далатын опера ция саны О		Бір рет жүріп өтудің орташа қашық тығы, км Rа/е		Танаптар саны N		Техника ның бос жүрісінің шығыны, мың.тенге Са/е
6	1	2021	8		5		5,6		5		112,0
	2	2095	6		5		5,325		5		106,5
Барлығы										 =218,5

3.2.5 Танаптарды өңдеу кезіндегі техниканың бос бұрылыстары мен жүрістерінің шығынын анықтау. Шығын мөлшері танаптар мен жұмысшы учаскелердің шартты жұмысшы ұзындығына байланысты.

3.2.5.1 Шартты жұмысшы ұзындық (айдау ұзындығы) танаптардың жақтарының өлшемдерін және олардың конфигурациясын ескере отырып анықталады. Егіншілікте механикаландырылған жұмыстардың бір бөлігі танаптың ұзын жақтары бойымен, ал бір бөлігі көлденең бағытта орындалатындықтан, жұмысшы айдау ұзындығы екі бағытта да анықталады. Тікбұрышты формалы танаптарда жұмысшы айдау ұзындығы планнан өлшенеді. Механикаландырылған жұмыстарды орындау кезінде ұзына бойы бағытта жұмысшы айдау ұзындығы учаскенің ұзындығы болып табылады, ал көлденең бағытта учаскенің ені.

Бұрыс геометриялық конфигурациялы танаптар қарапайым геометриялық фигураларға бөлінеді (10б сурет). Олардың әрқайсысы айдау ұзындығы бойынша ерешеленетін учаскелерге бөлініп, аудандары (Р_{1 ,} Р₂)есептеледі және жұмысшы айдау (L_1, L₂) ұзындығы өлшенеді.

Пішіндері трапециялы және үшбұрышты танаптарды табандары бойымен өңдеу кезінде айдау ұзындығы ортаңғы сызығының ұзындығына тең болады, ал ені бойынша жұмысшы айдау ұзындығы учаскенің ауданын ортаңғы сызық ұзындығына бөлу арқылы анықталады (10в, 10г-сурет). Параллелограмм пішінді танаптарда жұмысшы айдау ұзындығы танаптың жақтарының бағыты бойынша планнан өлшенеді (10д сурет).

3.2.5.2 Техниканың бос бұрылыстары мен жүрістерінің шығынын анықтау бойынша есептеулер жүргізіледі. Есептер 14 кестеде орындалады.

Жыртылған жердің әрбір учаскесі үшін, ұзына бойы бағыттағы жұмысшы айдау ұзындығы планнан өлшенеді. Учаскенің пішініне байланысты көлденең бағыттағы жұмысшы айдау ұзындығы планнан өлшенеді немесе есептеу арқылы анықталады. Жұмысшы айдау ұзындығына байланысты бос бұрылыстар мен жүрістердің f₁ жәнеf₂ пайызы анықталады.

Жыртылған жердің әрбір учаскесі бойынша учаскенің ауданы өзіне сәйкес бос бұрылыстар мен жүрістердің пайызына көбейтіледі. Әрбір ауыспалы егіс бойынша көбейтінділер қосындысы есептеледі. Әрбір ауыспалы егіс массиві бойынша танапты ұзын (F_Д) және көлденең (F_Ш) жақтары бойынша өңдеу кезіндегі бос бұрылыстар мен жүрістердің орташа өлшенген пайызы есептеледі. Ол (Р_В*f₁) және (Р_В*f₂) көбейтінділер қосындысын (Р) ауыспалы егіс ауданына бөлу арқылы анықталады.

Механикаландырылған жұмыстардың бір бөлігі танаптың ұзын жағымен, ал бір бөлігі қысқа жағымен орындалатындықтан, танапты ұзыннан және көлденең өңдеу үлес салмағын ескере отырып, бос бұрылыстар мен жүрістердің орташа пайызын есептеу қажет:

F_орт= К_Д* F_Д+К_Ш* F_Ш (9)

мұндағы,F_орт – танапты ұзыннан және көлденең өңдеудің үлес салмағын ескергендегі бос бұрылыстардың орташа пайызы;

F_Д– танапты ұзын жағымен өңдеу кезіндегі бос бұрылыстардың орташа өлшенген пайызы;

F_Ш - танапты қысқа жағымен өңдеу кезіндегі бос бұрылыстардың орташа өлшенген пайызы;

К_Д – танаптың ұзын жағымен орындалатын жұмыстың үлес салмағы (дәнді дақылдар мен шөптер үшін 0,8; жүгеріге – 0,6);

К_Ш - танаптың қысқа жағымен орындалатын жұмыстың үлес салмағы (дәнді дақылдар мен шөптер үшін 0,2; жүгеріге – 0,4);

Танаптарды өңдеу кезінде техниканың бос бұрылыстары мен жүрістеріне кететін шығындар құны әрбір ауыспалы егіс массивіне келесі формула арқылы анықталады:

4 Р * F_орт * А_ө

С_ББ= ---------------------------- , (10)

100

мұндағы,

С_ББ – техниканың бос бұрылыстары мен жүрістеріне кететін шығындар құны, теңге;

Р– өңделетін учаске ауданы, га;

F_орт - бос бұрылыстардың орташа пайызы, %;

А_ө - бір гектарды өңдеудің құны (700 теңге/га).

Қорытындысында нұсқалар бойынша техниканың бос бұрылыстары мен жүрістері шығындарының қосындысы есептеледі.

3.2.6 Егер жобаның нұсқаларындағы ауыспалы егістерде дақылдардың кезектелу схемалары бір-бірінен ерекшеленетін болса, алғы егісті ескергендегі дәнді дақылдардың жалпы өнімінің өсімі (шығыны) есептеледі және нұсқалар бойынша дәнді дақылдардың жалпы өнім құнының арасындағы айырмашылық ретінде анықталады.

∆Сn =Cn₁ –Cn₂Cn₁₍₂₎=Р*Уn*Ц (11)

мұндағы, ∆Сn -алғы егісті ескергендегі дәнді дақылдардың жалпы өнімінің өсімі (шығыны), тенге;

Cn₁₍₂₎– 1-ші және 2-ші нұсқалар бойынша алғы егісті ескергендегі дәнді дақылдардың жалпы өнімінің құны, тенге;

Р – дәнді дақылдар егілген танаптың ауданы, га;

Уn – алғы егісті ескергендегі дәнді дақылдардың шығымдылығы, ц/га;

Ц – астықтың бағасы, тенге/ц.

Есептеулер 15 кестеде жүргізіледі. Дәнді дақылдар егілген танаптардың ауданы ауыспалы егістердегі дәнді дақылдар егілген танаптардың орташа өлшемдерінің қосындысы ретінде анықталады. Алғы егісті ескергендегі шығымдылыққа қосымша ҚазАШҒЗИ зерттеулері бойынша келтіріледі. Есептеу кезінде шаруашылық бойынша дәнді дақылдардың орташа шығымдылығы (У_орт) 100% деп алынады, ал алғы егісті ескергендегі дәнді дақылдардың шығымдылығы, алғы егісті ескергендегі өнімге қосымшаны (∆%) ескере отырып анықталады:

У_орт*∆%

Уn=---------------------, (12)

100%

14 – кесте Танаптарды өңдеу кезіндегі техниканың бос бұрылыстары мен жүрістеріне кететін шығындарды

анықтау(1 нұсқа)

А/е №	Танаптың №	Жұмыс шы учаске нің №	Айдау ұзындығы бірдей танаптың (жұмысшы учаскенің) ауданы, га Р	Танапты ұзын жағынан өңдеу кезінде				Танапты ені бойынша өңдеу кезінде				Ауыспа лы егіс бойынша орташа жұмыс шы айдау ұзынды ғы, м Fорт		Шығын құны, мың.тенге СББ
				Жұмысшы айдау ұзынды ғы, м	Бос бұры лыс тар % f1	Көбей тіндісі РВ*f1	Жұмысшы айдау ұзынды ғы, м		Бос бұрылыс тар % f2	Көбей тіндісі РВ*f2
1	2	3	4	5	6	7	8		9	10	11		12
1	1	Пар	417	1950	5,1	9945	1375		7,5	10312,5	4,532		256456,816
	2	Бидай	417	2000	4,0	8000	2075		4,0	8300
	3 4 5	Бидай Бидай Арпа	418 384,5 384,5	2100 2500 2725	4,0 3,8 3,8	8400 9500 10355	2000 1075 1425		4,0 7,5 7,5	8000 8062,5 10687,5
Ауыспалы егіс бойынша			Р=2021		FД= 4,14	РВ*f1=46200			FШ =6,1	 РВ*f2=45362,5
2	1	Пар	414,5	2762,5	3,8	10497,5	1500		5,1	7650	4,06		238159,6
	2	Бидай	414,5	2762,5	3,8	10497,5	1500		5,1	7650
	3	Бидай	422	2550	3,8	9690	1650		5,1	8415
	4	арпа	422	2550	3,8	9690	1650		5,1	8415
	5	Бидай	422	2550	3,8	9690	1650		5,1	8415
Ауыспалы егіс бойынша			Р=1400		FД=4	РВ*f1			FШ=5,4	 РВ*f2	Fорт =		 СББ =
3	1	жүгері	220	2250	4,0	900	950		8,3	7885	5,6		103,488
	2	Бидай	220	2250	4,0	9000	950		8,3	7885
	3	К.ж.ш.	220	2250	4,0	8900	1000		7,5	7500
Ауыспалы егіс бойынша			Р=660		FД=2,4				FШ3=3,2

15-кесте Алғы егісті ескергендегі дәнді дақылдардың жалпы өнімінің құны

Нұсқа№	Дәнді дақылдар егістігі			Дәнді дақылдар ауданы, га				Алғы егісті ескерген дегі дәнді дақылдар дың шығымдылығы, Уп			Жалпы өнімнің құны, ш.б. Сп
		ауыспалы егістердегі				барлығы Р
		№1	№2		№3				%	ц/га
1	Пардан кейінгі1-ші дақыл	-	417		414,5		831,5		160	16		39,9 млн
	Пардан кейінгі 2-ші дақыл	-	418		422		840		140	14		35,3 млн
	Пардан кейінгі 3-ші дақыл	-	384,5		422		806,5		120	12		29,0 млн
	Пардан кейінгі 4-ші дақыл	-	384,5		422		806,5		100	12		17,4 млн
	Жүгеріден кейінгі 1-ші дақыл	220					220		160	16
	Жүгеріден кейінгі 2-ші дақыл	220					220		140	33,6
	Нұсқа бойынша:						∑=3724,5					∑=121,6