1. Статистикалық бақылаудың сипаты мен мәні

Статистикалық бақылау – деп қоғамдық ӛмірдегі әлеуметтік-экономикалық құбылыстар мен процестер туралы ақпаратты жоспарланған және ғылыми-дәйектелген негізде мағлұмат жинауды айтамыз. Статистикалық зерттеу әлеуметтік-экономикалық құбылыстар мен процестерді статистикалық әдістер және сандық сипаттамалардың кӛмегімен зерттеу.

Статистикалық зерттеу келесі кезеңдерден тұрады:

1. Статистикалық мәліметтерді жинау және зерттеудің ақпаратттық базасын қалыптастыру;

2. Статистикалық байқаудың мәліметтерін жинақтау және топтау;

3. Статистикалық мәліметттерді ӛңдеудің нәтижелерін талдау және ұсыныстар жасау. Статистикалық бақылау статистикалық зерттеудің бірінші сатысы болып табылады.

Статистикалық бақылау мемлекеттік статистикалық органдармен, ғылыми-зерттеу институттармен, банктің экономикалық қызметтерімен, фирмалармен жүргізіледі. Ол міндетті түрде жалпы сипатта, жүйелі, ғылыми негізде алдын ала құрылған жоспар немесе бағдарлама бойынша жүргізілуі керек.

2. Статистикалық бақылау түрлері

Статистикалық бақылау статистикалық зерттеудің бастапқы кезеңі. Статистикалық бақылаудың нәтижесінде қоғамдық құбылыстар мен процетердің және зерзаттар жайында жиналған бастапқы мәліметтер статистикалық зерттеудің екінші және үшінші кезеңдерінің негізін қалаушы болып табылады.

Статистикалық бақылау – қоғам өмірінің көптеген құбылыстар мен процестер туралы бастапқы мәліметтерді алдын ала жасалынған бағдарлама бойынша, ғылыми ұйымдастырылған жүйе тіркеу, жинау тәсілі айтылады.

Статистикалық бақылау бағдарламасы жасалынғаннан кейін бақылаудың мақсатына байланысты бақылаудың түрін анықтау қажет. Статистикалық бақылауды жүргізу кезінде зерттелініп отырған зерзаттың жиынтық бірліктерінің толық қамтылуына, яғни тіркелуіне қарай жаппай және жартылай бақылау болып екі түрге бөлінеді.

Жаппай бақылау кезінде зерттелуге жататын жиынтық бірліктері толығымен түгел тіркеуге алынады.

Зерттеліп жатқан жиынтық бірліктерін толық қамту мүмкіндігі болмаған жағдайда және қаржылай шығын мен жұмыс көлемін көбейтіп және уақытты созбау үшін жартылай бакылау тәсілі қолданылады, онда зерттелінетін жиынтық бірліктерінің белгілі бөліктері ғана қамтылады

Статистикалық бақылауды уақыт мерзіміне қарай тіркеу, үзіліссіз немесе ағымдағы және үзілісті немесе кезеңдік болып екі түргебөлінеді.

Үзіліссіз немесе ағымдағы бақылау деп болған фактінің пайда болғанына қарай тұрақты, жүйелі түрде, белгілі уақыт мерзімінде тіркеуге алуды айтады.

Үзілісті бақылау деп зерттеуге алынған құбылысты, процесті ұдайы, бірақ, белгілі бір уақыт аралығында тіркеуге алуды айтады.

Үзілісті бақылау уақыт мерзіміне қарай кезеңдік, мерзімдік және бір жолғы болып бөлінеді. Зерттеу жұмысы бір уақыт аралығында тұрақты түрде жүргізілетін болса, онда оны кезеңдік немесе мерзімдік, ал егер зерттеу жұмыстары бірақ рет жүргізілетін болса, онда оны бір жолғы бақылау деп атайды.

Статистикалық бақылаудың шекті уақыт кезеңі дегеніміз - зерттеу жұмыстарын есепке алатын күн мен уақыт мерзімі.