3. Статистикалық мәліметтерді «жинақтау» ұғымының мәні мен түрлері

Статистикалық мәліметтерді жинақтау - статистикалық зерттеудің екінші сатысы болып есептелінеді және ол қоғамдық құбылыстар мен процестердің өзгерісін зерттеуде шешуші роль атқарады.

Статистикалық мәліметтерді жинақтау жай және күрделі болып екі түрге бөлінеді, жай жинақтау дегеніміз – жиналған мәліметтерді топқа бөлмей, қорытынды көрсеткіштерін есептеу. Ол жиналған мәліметтердің көрсеткіштерін қосу арқылы есептелінеді.

Күрделі жинақтау деп алдын - ала жасалынған бағдарлама бойынша жиынтық бірліктерін топқа бөлуді және әрбір топ бойынша сол жиынтықтардың жалпы мөлшерін есептеп шығаруды айтамыз.

Статистикалық мәліметтерді жинақтау екі түрлі жолмен ұйымдастырылады. Ұйымдастырудың бірінші жолы - барлық мәліметгерді бір орталыққа жинап, осында қорытынды жасау. Екінші жолы - алғашқы мәліметтер төменгі сатыдағы мекемелœерде жинақталып, қорытынды мәліметтер жоғары сатыдағы мекемелœерге тапсырылады.

Мәліметтер екі түрлі тәсілмен - қолмен және машинамен жинақталады. Материалдарды шифрмен белгілеу, оларды жинақтап бөлу және оны қорытындылау қолмен жинақтау тәсіліне жатады. Машинамен жинақтау тәсілі электронды есептеу машиналары мен компьютер арқылы жүргізіледі.

Жалпы алғанда, статистикалық жинақтау деп, бақылау нәтижесінде, жиналған бастапқы мәліметтерді ғылыми жүйеде өңдеуді және жиынтық бірліктерін өздеріне тән белгілері бойынша топқа бөліп, қорытынды көрсеткіштерді есептеуді айтады.

4. Статистикалық мәліметтерді «топтау» ұғымының мәнімен түрлері

Статистикалық топтау әдісі деп, қоғамдық құбылыстар мен процестерді өздеріне тән белгілеріне, өзара ұқсастығына немесе аса маңызды өзгешеліктеріне, түрлеріне, үлгілеріне (типтеріне) сәйкес бір-бірінен ажыратуға болатын топтар мен ішкі топтарға бөлуді айтады.

Топтау әдісінің басты мақсаты - жиналған мәліметтерге талдау жасау үшін ретке келтіріп, ықшамдау, өзгермелі белгілеріне қарай іріктеу, жиынтық бірліктерін қанша топқа бөлу керек екендігін анықтау және көрсеткіштер жүйесін белгілеу.

Статистикалық топтау бір үлгідегі (типтік), кұрылымдық және талдаулык (аналитикалык) болып үш түрге бөлінеді. Бір үлгідегі (типтік) топтау деп біртектес топтарды, типтерді, сыныптарды әлеуметтік-экономикалық түрлеріне карай саралауды айтамыз. Біртектес, біртипті жиынтық бірліктерінің өзгерісін өздеріне тән белгілеріне қарай бөлуді статистикалық құрылымдық топтау деп айтамыз. Талдаулық деп заттың саны, колемі бойынша бірнеше топтарга болип талдауды айтамыз. Жиынтық бірліктері бір ғана белгі бойынша топталған болса, жай топтау деп, ал екі немесе одан да көп белгілеріне қарай аталған, бөлінген болса онда оны күрделі топтау деп атайды.

5. Топтау белгілері мен топқа бөлу принциптері

Статистикалық мәліметтерді топқа бөлу кезінде әрбір топқа көптеген сандық бірліктер енгізілуі керек және оның мағынасы анық көрсетілуі тиіс. Егер топтау негізі сапалық белгіге қарай берілген болса, онда топтың саны сол белгілердің санына сәйкес келеді. Кейбір жағдайда сапалық белгілер өзінің нышандары бойынша бір-бірінен әр түрлі айырмашылықтарына қарай ерекшеленетін болса, онда оларды типтеріне, түрлеріне немесе сыныптарына қарай топтық жіктерге бөлу арқылы жүргізіледі. Сипаттайтын топтау өзінің өзгермелі мәніне сәйкес бүтін және деңгей аралықты болып бөлінеді. Топтық белгі бүтін санмен берілетін болса, онда бүтін сан өзгермелі топтауға жатады, ал ондағы бөліп алынатын топ саны сол берілген белгінің мәніне сәйкес келеді. Деңгей аралығының тұрақты шамасын есептеу алдында оның ең үлкен, ең кіші шамасының сандық мәнін анықтау керек. Тұрақты шама келесі формуламен анықталады:

d =Хmax-Xmin/n , мұндағы,

d-деңгей аралығының тұрақты шамасы;

Хmax, Xmin- топтау белгісінің ең үлкен және ең кіші сандық мән шамасы;

n- топтың саны.

Әрбір топтың ең жоғарғы және ең төменгі шегінің арасындағы сандық өзгеріс топтаудың деңгей аралығының тұрақтылық шамасы деп аталады.