- •Алматы, 2017 аңдатпа
- •Мазмұны
- •1 Қазақстан-қытай арасындағы экономикалық аймақтық ынымақтастықтың қалыптасуы мен дамуы
- •1.1 Екіжақты сауда-экономикалық қатынастардың халықаралық-құқықтық негізі
- •1.2 Сауда-экономикалық ынтымақтастықтың негізгі бағыттары
- •1.3 Аймақтық экономикалық ынтымақтастықтың түрлері
- •2 Шекарааралық ынтымақтастықтың қазіргі кездегі жағдайының анализі
- •2.1 Қазақстан мен қхр шұаа арасындағы сауда-экономикалық ынтымақтастық
- •2.2 Екіжақты қатынастардың өзара тиімді ынтымықтастығының басым бағыттары
- •2.3 Қазақстан-қхр шұаа екіжақты ынтымақтастығының даму мәселелері
- •3 Шекарааралық ынтымақтастық дамуының стратегиялық бағыттары
- •3.1 «Қорғас – экономикалық аумақ» жобасының дамуы
- •3.2 «Қорғас» шекара маңы ынтымақтастығы халықаралық орталығы» – ең ірі транспорттық дәліз ретінде
- •3.3 Қазақстан-Қытай екіжақты қатынастарындағы «Қорғас» шмыхқ қызметінің проблемалары мен перспективалары
- •Қорытынды
2 Шекарааралық ынтымақтастықтың қазіргі кездегі жағдайының анализі
2.1 Қазақстан мен қхр шұаа арасындағы сауда-экономикалық ынтымақтастық
Қазақстан мен Қытай қарым қатынасы экономикалық салада олардың ерекше орналасуына байланысты, айтарлықтай әлеуетімен және сұраныс динамикасымен ҚХР мемлекетінің табиғи ресурстардың қоры өте маңызды болып табылады.
ҚХР-дағы солтүстік – батыста орналасқан ең ауқымды әкімшілік – аумақтық субъект – Синьцзянь Ұйғыр автономдық аудан. Қытай үкіметі динамикасы жоғары ауданғы қызықтырушылық танытуда. Жақын орналасқан өңірлерден ресурстарды пайдалану үшін шаралар жасалуда, сондай-ақ шекаралық айқын мемлекеттермен ҚХР ШҰАА шаруашылық кешендер жасауда. Олар Қазақстан, Монғолия, Ресей, Қырғызтан, Таджикистан, Афганистан, Пакистан, Индия.
ҚХР ШҰАА әлемдегі 148 мемлекеттермен және аудандармен сауда қатынасы бар. 2007 жылдан бастап сыртқы сауда тауар айналымы бас сауда серіктестермен күрт өсуі байқалады, соның ішінде Қазақстан.
2010 жылы ҚХР ШҰАА ЖІӨ-мі 420 млрд юань құрайды. Дәл бұл ауданға Қытай үкіметі халықтың бөлігін көшіруде, осы жай Қазақстанға сақтық тудырады. Қытайда осы ауданның Қазақстан диаспорасының негізгі бөлігі өмір сүруде. Ресми мәліметтер бойынша, ол 1,3 млн адамды құрайды [14].
Зерттеушілер ойынша, Қазақстан мен ҚХР қарым – қатынасы өзіндік сипатқа ие. Қазақстан шикізат өндіруші болуда, және тек ҚХР - ға емес, ал жалғыз автономиялық облысқа. Бұндай үрдіс көп мемлекеттерде көрініс алуда.
Көңіл бөлетін бір жай, дәл осы ҚХР ШҰАА-ның өзі Қазақстан мен ҚХР-ң шенеуніктерінің арасындағы үкіметтің, министрлердің, Қазақстандық кәсіпкерлердің, қаржыгерлердің әртүрлі мәселелер жайлы кездесулер ұйымдастыруда. ҚХР ШҰАА делегациясын Қазақстан Республикасы Парламенті сенатының мәжіліс комитеті қабылдады (2006 ж. қыркүйек, 2007 ж. қыркүйек).
Қытайдың 52 жоғары технологиялық аймақтарымен Қазақстандық ғылыми – техникалық паркі “Алтай” қатысуымен өткен форум Урумчида өтті (2006 ж. қыркүйек).
Шанхай – Синьцзянь инновациялық технология халықаралық форумы жұмысында (Урумчи, 2007 ж. қыркүйек) Д. Серикбаев атындағы Шығыс – Қазақстан мемлекеттік технология университеті делегациясы және “Алтай” ғылыми – техникалық паркі бірінші рет емес қатысып жатыр. Алдыңғы форумда (2006 ж.) парк көшбасшылығы шетелдік көрермен ретінде көрсетілді, ал қазіргі уақытта толыққанды бизнес – серіктес ретінде шықты.
ҚХР ШҰАА делегациясы Қазақстан басшылығын жие қабылдайды. Баспасөз әдетте саяси, сауда - экономикалық ынтымақтастықты тереңдету, одан әрі екі жақты қарым - қатынастарды нығайту үшін қадамдардың маңыздылығы туралы хабарлайды. Қытай мамандары шекаралық саланы дамытуға үлкен қызығушылық танытуда.
ҚХР ШҰАА-тың Қытай мамандары Атырау қаласына 2007 жылы қыркүйекте сапар шекті. Автаномды аймақ пен Шығыс Қазақстан шекарасы және Алматы облысы серіктестік атқарды, бірақ алда географиялық жұмыс жағынан байланыс кеңейтілетіні айтып өтіледі.
Синьцзянь тобының басшылығы Қазақстанға мұнай өндіру және барлау бойынша үлкен мөлшерде құрылғыларды жеткізуге ұсынды; көршілес аймақтағы кіші және орташа кәсіпкерлермен байланыс орнатуға, бірлескен кәсіпорындарға қызмет атқаруға мүмкіндік беруге, ірі кәсіпорындарға сервистік қызмет көрсететін коммерциялық компанияларға, барлау қызметі және сутекті шикізатты өңдеумен транспорттауға ұсыныс білдірді.
Қытай капиталының қатысуымен аймақта тоғыз компания бекітілген, олар мұнайгаз саласында, саудада және құрылыста өз қызметтерін ұсынады.
2007 жылы қазанда ҚХР ШҰАА-тан Қытай тобы мен Ақмола облысының басшылығы кездесуінде, құрылыс материалдарды өндіру саласында серіптестігін ұсынды.
Кәсіпкерлік департаментімен ШҚО өнеркәсіп қалауымен Урумчи қаласында “МИР” халықаралық жұмыс орталығын жасау көзделіп отыр, ал аймақты белсенді дамудың Қытай және Шығыс Қазақстан серіктестері арасында келісім жасауға көмек көрсетеді. Бұл орталықтың көздеген мақсаты мүдделерді қорғау, консультациялық, ақпараттық және практикалық көмек көрсету, атап айтқанда заманауи технологиялар мен жабдықтарды иемденуді қамтамасыз ету. Қазақстандық кәсіпкерлерге “халықаралық нарыққа өз өнімдерін алып, Қытай инвесторларын тауып, инвестициялық жобаларымызды жүзеге асыру” қажет. Қытайда көптеген технологиялардың қолданылатынын ескере отырып, оларды талап етілмеген және қолданылмаған жерлерді дамыту қажет. Қытайлық әріптестермен техника жеткізу бойынша келісімге, тау-кен саласындағы ынтымақтастыққа, Өскеменде екінші инвестициялық форумын өткізуге қол жеткізді.
Ынтымақтастық аясында, өңірлік деңгейде кездесулер мен келіссөздер тұрықты өткізіледі. 2008 жылдың сәуір айында Жамбыл облысының делегациясы Қытай географиялық және тарихи орталығы – Шэньси провинциясына барды. Ұлы Жібек жолы Сиань қаласынан бастап, ежелгі Тараз арқылы өтті. Қазіргі уақытта Шэньси – мемлекеттің ғылыми-техникалық орталығы. Мұнда ұшақ жасау және зымыран құру орталығы, Қытай ауыл шаруашылығы ғылыми-зерттеу орталығы орналасқан. Машина жасау және білім жүйесінің деңгейі жоғары дамыған.
Құлжа қаласында Іле-Қазақ автономдық облысы үкіметімен сауда-экономикалық және мәдени-гуманитариялық ынтымақтастық жөнінде келісімге қол қойылды. Төмендегі секторларды қамтитын болады: ауыл шаруышылығы, машина жасау, электроника, жеңіл өнеркәсіп, денсаулық сақтау, құрылыс, ұлттық қолөнер, туризм. Индустриялық аймаққа мемлекеттің қолдауы, кәсіпкерлерге айтарлықтай салықтық жеңілдіктер және Қазақстан мен Қытайды жалғастыратын тас және темір жол құрылысы, Қазақстандық делегацияны айтарлықтай қызықтырды. Қытай серіктестіктері жеміс-жидек жеткізу жайында келісімшартқа қол қойды, ол келісім Жамбыл облысындағы жасыл өнімнің бағасын төмендетуге мүмкіндік береді.
ҚХР-ның бөлек аумақтардың маңыздылығын көтеру ниеті туралы, аумақтық сегменттер түрлі бірлестіктерге қатысуы көрсетеді. Сондықтан жақында АҚШ-тың бастамасымен жаңа қалыптасқан Үлкен Орталық Азия (Big Central Asia) құрылды, оның ішіне Орталық және Оңтүстік Азия мемлекеттері кіреді, соның ішінде Қазақстан, ал Қытайдан - Синьцзян-Ұйғыр ауданы [15, 48-73 с.].
Көптеген келісімдер бойынша, көрші елдер ынтымақтастығында Қытай мемлекетінің мүдделері айқын. Мұқият әзірленген және жүзеге асырылатын барлық дерлік экономикалық саясатты елдерде “көпвекторлы” терминін қолданылады. Оның кеңінен пайдалануы Қазақстан экономикасының мұнай-газ ресурстарына ғана қатысты, ал Қытайда ол өсіп келе жатқан көлемі және кең ауқымды өндірістерді шетелге бағыштау болып табылады.
Көмірсутектерді арттыру және тасымалдау процестері Республиканың Үкіметі бекітуіне байланысты екенін атап өткен жөн. Ол экономиканың шикізаттық сипатын нығайтады, және өндірістік секторды дамыту мүмкіндіктерін шектейді. Қазіргі заманғы бәсекеге қабілетті өндірістерді қалыптастырады. Тау-кен секторының басым экспорталатын өнімдерінің тізімінде толық көрсетіледі. Өз кезегінде, Қазақстанның шекаралық аймақтарында, сондай-ақ Ресейдін, және одан да алыс жатқанаймақтарда өндіру және тұтыну сұранысын қанағаттандыру үшін арзан қытайлық тауарларымен толықтырылады.
Қытай трансшекаралық қызметі тез даму үстінде. Арасындағы теміржол қызметі жылдан астам жұмыс істейді. Алдымен жолаушылар қатынасының желісі, кейінірек Алматы-Үрімші әуе-бағыты ұйымдастырылды. ШҚО шекара ауданында құрылған “Майкапчагай – Зимунай” сауда орталығы. Сауда қызметі туралы келісімге сәйкес, Қытай аумағындағы тауарларды сатып алу үшін өтпелі шекара тұрғындарына біркүндік визасыз барып келуге рұқсат етіледі. Кәсіпкерлер отандық өнімдерді жүзеге асыру мүмкіндігіне ие болды.
Экономикалық және сауда ынтымақтастығының маңызды функцияларын Достық станциясы мен Қорғас кеден бекеті орындайды. Осы елді мекендердің аумағында Қазақстан үкіметі серпінді жобаларды жүзеге асыруды ұсынады. Достық арнайы экономикалық аймақ, Қытай рыногына қол өңдеуші өнеркәсіпті дамытуға бағытталған, сондай-ақ халықаралық маңыздағы көлік және логистикалық торап.
Қорытындылай келе, Қытайдың солтүстік-батысында орналасқан ең ауқымды әкімшілік-аумақтық субъект - ШҰАА. Қазіргі уақытта, 70%-дан астам қазақ-қытай тауар айналым құрылымы ШҰАА алады. Екі ел үшін бұл бағыттың артықшылықтары айқын: Қытай еуропалық тұтынушыларға тауарды жеткізуге қысқа және ең қауіпсіз жол алады, Қазақстан, өз кезегінде қытай тауарларының транзитінде ақша табуға мүмкіндік ала отырып, аймақаралық қарым-қатынастар жүйесіне косылады. Соның арқасында Қытай және Еуропа теңіз порттарына қол жеткізеді.
