4. Жаңа сабақты пысықтау.

«Жақсы істер ағашы»

1. Ағаштың үлкен суреті тұрады. Оқушылар 2 топта жұмыс жасайды.

1 топ: қоршаған ортаны қорғау үшін біз не жасауымыз керек деген ой тұрғысында пікірлерін білдіреді.

2-топ: қоршаған ортаны таза ұстау үшін біз қандай әрекеттерді жасамауымыз керек деген ойды білдіреді.

Оқушылар ойларын жапырақтарға жазып ағашқа апарып жапсырады.

1. We mustn’t drop the litter

2. We mustn’t throw away the rubbish

3. We mustn’t cut the trees

4. We mustn’t leave campfire

5. We must recycle paper, tins, food and glass

6. We must sort our rubbish

7. We must always turn off water

8. We should put fibers on the chimneys of factories and plants

9. We should recycle used materials

10. We should plant more trees

11. We should stop nuclear tests

12. We should save energy

4. Жаңа сабақты бекіту.

   1. Электрондық оқулық арқылы Қазақстанда экотуризмді дамытуға байланысты жұмыстар туралы мәтінді оқушылар өздері оқып үнтаспаға жазады. Олардың сөйлеу мәнерінің дұрыстығын жазылған үнтаспа арқылы тексеру.

   2. Тест тапсырмалары. Компъютерде тест жұмысын жасайды, компьютер нәтижесін өзі беріп отырып пайыздық есебін шығарып береді.

   3. “We’re in it together” әнін қимылымен бірге орындау. Жер ана және табиғатты қорғау туралы өлең.

We’re in it together Chorus: Earth

Earth

We’re in it together Forever and ever Saving our water, land, and air This is our planet to share.

1. We need clean air around us all

Land to walk on and waterfalls But the world is changing Day by day. Listen to what we say One by one

We can spread the news About how to stop pollution blues Together we’re reaching out to you To help us save the Earth.

Chorus: Earth Earth

We’re in it together Forever and ever

Saving our water, land, and air This is our planet to share.

2. Imagine our world clean and litter free from the ocean to the sky Join our hands Share the vision we can see Let’s begin by taking pride By talking pride!

Chorus: Earth Earth

We’re in it together Forever and ever Saving our water, land, and air This is our planet to share.

4. Сабақтың қорытындысын шығару және бағалау.

1. Жеке оқушының және сыныптың, топтың жұмысына сапалы баға беру.

2. Оқу жұмысының нәтижесін шығару.

4. Үйге тапсырма беру кезеңі.

Оқушыларға үй жұмысының мазмұнын, мақсатын, орындау тәсілін түсіндіру. Қазақстанның экологиялық жерлері туралы шығармашылық жұмыс жоба жұмысы. EDMODO платформасында кітапханаға салынған тапсырманы орындау, видео материалды көріп, тапсырмасын орындап салу. Skype арқылы жобаны жасауды мұғаліммен ағылшын тілінде талқылау.

4-сабақ. «Химия» пәні

Сынып:	9
Мұғалім:	Оспанова Гүлмира Нұрғазиевна, А. Косарев атындағы №9 орта мектебі, Степногорск қаласы
Пәні:	Химия
Сабақтың тақырыбы:	Темір адамды ғарыш кеңістігіне көтерген жасампаз металл
Оқу мақсаты:	Білімділік мақсаты: темірдің табиғатта кездесуі, адам ағзасындағы қызметі, темір кендері туралы түсінік бере отырып, оқушылардың білімдеріне сүйеніп, периодтық жүйедегі орны, электрондық құрылысын, химиялық қасиеттері туралы білетін түсініктерін одан әрі дамытады. Дамытушылық мақсаты: сабақта оқушының көңіл күйін көтеріп, сабаққа белсенділігін, пәнге қызығуын арттырып, тақырыпты қабылдауға үйрету. Тәрбиелік мақсаты: Оқушыларды жауапкершілікке, өзара бір-біріне көмектесуге үйрету.
Әдіс	эврикалық сұхбат, демонстрациялық тәжірибе
Сабақтың түрі	жаңа сабақ
Көрнекілігі	интерактивті тақта, реактивтер: мыс (ІІ) сульфаты, темір, тұз қышқылы
Пәнаралық байланыс	әдебиет, математика
І. Ұйымдастыру (сәлемдесу; оқушыларды түгендеу; сынып бөлмесінің тазалығын тексеру; оқушылардың сабаққа дайындығын тексеру (жұмыс орны, отырыстары, сыртқы түрлері); оқушылардың назарын сабаққа аудару).
ІІ. Үй тапсырмасын ауызша сұрау: 1. Үй жұмысын орындауда қолданылған терминдерді қазақ және ағылшын

тілдерінде еске түсіру:

алюминий	периодтық жүйе	физикалық қасиет	қосылыстар	реакция	реакция теңдеуі
Aluminium	System of the period table	Physical quality	compounds	Reaction	Reaction equation

2. Сұрақтарға жауап беру

1. Алюминийдің периодтық жүйедегі орнын сипаттаңдар.

2. Алюминийдің физикалық қасиетін атаңдар.

3. Алюминий қосылыстарының екі дайлы қасиетін дәлелдейтін реакция теңдеуін жазыңдар (интерактивті тақтадан виртуалды зертханалық тәжірибе арқылы көрсету).

ІІІ. Жаңа сабаққа түсіндіруге дайындық

Ертеде периодтар деген қалада сегізінші үйде, жиырма алтыншы пәтерде салмағы 56 г ең кішкентай ұл бала дүниге келіпті. Өз салмағы кішкентай болса да, өзі жан жағындағы адамдарға көмектесіп тұрады онсыз адамда тіршілігін елестете алмайды. Оған «Аспан тасы» деп ат қойған.

Сонымен енді мына сөз жұмбақты шешіп, жауабын екі тілде беріп көрейік.

«Аспан тасы» (интерактивті тақтаға жазу).

№	Сұрақ	Жауабы
		Қазақ тілінде	Ағылшын тілінде
1	Металдардың ішінде кең таралған?	алюминий	Aluminium
2	Өнеркәсіпте алюминийді алуға арналған шикізат	боксит	Bauxite
3	Алюминийдің минералы бағалы тас	сапфир	Sapphire
4	Темірдің негізгі қасиеті қандай?	магнитті	Magnet
5	Қанның қызыл түс болуы неге байланысты?	гемоглабин	Hematoglouim
6	Қазақтанда элемент тау деп аталатын қандай қала бар?	Теміртау	Iron
7	Темірдің валенттілігі қандай?	ауыспалы	Changeable
8	Алюминийдің минералы бағалы тас	александрит	Alexandrite
9	Темірдің қандай құймаларын білесің?	шойын	Cast iron

Осы сөз жұмбақты шешіп біткеннен кейін оқушыларға келесі сұрақтар қойылады:

1. Бұл қандай элемент туралы айтылған? Ия, ол «Темір».

2. Неліктен «Аспан тасы» деп атаған? Оқушы: 1749 жылы Енесейден, Сібір ұстасы сом темір кесегін тапқан. Ол дүние жүзіне әйгілі болып, тұңғыш метеорит деп аталған. Сондықтан темір ғарышта қолданысын тапқан.

Бүгінгі сабағымыздың мақсаты темірдің табиғатта кездесуін, адам ағзасындағы қызметіне тоқтала отырып, бұрынғы білімдеріңе сүйене отырып периодтық жүйедегі орны, атом құрылысы, химиялық қасиеті туралы білімді одан әрі дамытамыз. Бүгінгі сабағымызға геолог, физик, биолог мамандары

қонаққа келіп отыр. Темір туралы бізбен ой бөліседі.

ІV. Жаңа сабақты түсіндіру

Темірдің периодтық жүйедегі орны туралы тоқтала кетейік.

Оқушы: Темір VІІІ топтың қосымша топшасының элементі.Темір атомында валенттік электрондар сыртқы және оның астындағы қабатта орналасады, ал сыртқы энергетикалық деңгейінде екі электрон бар:

Ғе +26 ) 2e) 8e) 8 + 6e) 2e

Электрондық формуласы: 1s²/ 2s²2p⁶/ 3s²3p⁶3d⁶/4s² ІV периодта, 4 қатарда орналасқан. Атомдық массасы А_r (Ғе)=56.

Мұғалім: алған білімді толықтыру үшін темір қосымша топшадағы барлық элементтер сияқты темір d элементке жатады. Оның сыртқыдан ішкері орналасқан қабатындағы энергетикалық деңгейлері d электрондармен толтырыла бастайды. D элементтердің валенттік электрондары сыртқы s және ішкері деңгейдің d орбиталдарында орналасады. Сондықтан олардың тотығу дәрежелері айнымалы болып келеді.+2,+3 тотығу дәрежелерін көрсетеді.

Ғе⁰-2е→ Fe⁺² Ғе⁰-3е→ Fe⁺³

Темір табиғатта алюминийден кейінгі табиғатта ең көп таралған металл. Ғарыштан түсетін метеориттер, негізінен, темірден тұрады. Жер қыртысында көптеген минералдар түзеді.

Темірдің табиғи минералдары: Слайд №2

Қазақ тілінде	Ағылшын тілінде
Магнитті темір немесе магнетит (Ғе2O3)	Magnet iron or magnetite (Ғе2O3)
Қызыл теміртас,гематит	Red iron stone, hematite
Лимонит	limonit
Пирит, күкірт колчеданы FeS2	Pyrite, sulfur pyrites FeS2
Темір купорасы FeSO4∙7H2O	Iron vitriol FeSO4∙7H2O

Темір адамды алғашқы құрал мен қару жарақтан бастап бүгінгі ғарыш кеңістігіне көтерген жасампаз металл. Қазақстанда темірдің бай қоры бар, ол Торғай темір кенді бассейнінде және Орталық Қазақстанда орналасқан. Кен орнындары жер бетіне жақын жатуы, оны арзан, ашық әдіспен өндіруге мүмкіндік береді.

Слайд №3 Темір адам ағзасында

Адам денесінде темір құрамы 4-5 г дейін болады. Олар жасушаларда, қанда, ішкі органдарда болады. Темір біздің ағзаға тамақ арқылы келеді. Ересек адамның тәулік қажеттілігі 11-30 гмг құрайды. Бұлшықет ақуызы миолобин құрамында темір катионы етке қызғылт түс береді. Қан белогы гемолобин құрамында темір катионы қанға қызыл түс береді, сүйек кемігінде түзіледі. Темір

барлық жасыл өсімдіктер құрамына кіреді. Тыныс алуға қатысады. Адам ағзасында темір мөлшері жетіспеуінен қан аздық анамия ауруы пайда болады. Ол дұрыс тамақтанбаудан экологиялық себептерден әлсіреу, көп қан кетуден пайда болады.

Қазақ тілінде

Темір мөлшері	Тағам өнімдерінде
Өте көп (мг астам)	Бауыр, сиыр еті, сиыр тілі, қоян, күрке тауық еті, тары, арпа, бидай, сұлы жармасы, қара жидек, шабдалы, бекіре уылдырығы
Көп (мг)	Тауық, сиыр, қой еті, ысталған шұжықтар, балық, майда, жарма, құрма, алмұрт, алма, өрік, қымыздық, саумалдық
Орташа (мг)	Пісірілген шұжықтар, күріш жармасы, макарон, қызанақ, қызылша, орамжапырақ, пияз, сәбіз, қарбыз, шие, қара қарақат, құлпынай, тәтті шие.

Ағылшын тілінде

Iron measure	Food production
Too much (мг over)	Liver, cow, beef,beef tongue, rabbit,Бауыр, сиыр еті, сиыр тілі, қоян, turkey meat, millet, barley,wheat, oat meal, blackberry, peach, cavier
much (мг)	Chicken,cow, lamn, smoked sausages, fish, fine, cereals, date, pears, apples, nuts, sorel, spinach
average (мг)	Baked sausages, rice sereals, pasta, tomato, beet, cabbage, onion, carrot, watermelon, cherry, blackberry, strawberry, sweet cherry.

Темірдің физикалық қасиеті

Ақ сұр түсті; металдық жылтыры бар; жұмсақ созылғыш, магнитке тартылады (көрсетеді); ток пен жылуды жақсы өткізеді.иілімді; техникада кеңінен қолданылады

Слайд №4

Жай заттармен әрекеттесуі (сызбаны оқушылар көмегімен жүзеге асыру)

	О2
S	Ғе	СІ2

Қосымша топшадағы көптеген металдар сияқты темір де орташа белсенді металдарға жатады. Белсенді бейметалдар темірді тотықтырады:

2Fe⁰+3CI ⁰=2Fe⁺³ CI

2 3

Fe+S=FeS

Қатты қыздырғанда темір ұнтағы немесе жоңқасы оттекте темір татын түзіп

жанады; 3Fe +2O₂=Fe₃O₄(FeO∙Fe₂O₃)

Құрғақ атмосферада ол қорғағыш оксидті қабыршақпен қапталады. Мұндай қабыршақты темірді қыздырып, жасанды жолмен алуға да болады. Осылайша тат баспайтын болатты алады.

Қатты қыздырылған темңр су буымен әрекеттеседі. Fe+H₂O=FeO+ H₂↑

Ылғал ауада темірдің бетін тотығу өнімдерінің қоспасынан тұратын тат басады. 4Fe+3O₂+6H₂O = 4 Fe(OH)₃

Күрделі заттармен әрекеттесуі:

Н2О	Ғе	СuSO4
	HCI

Темір қышқылдарда еріген кезде Ғе(ІІ) және Ғе(ІІІ) тұздары түзіледі. Егер реакция нәтижесінде сутегі бөлінсе, онда екі валентті темірдің тұздары алынады.

Fe +2HCI=FeCI₂+H₂↑

Бұл жағдайда темірдің тұздары реакция өнімдері болып табылады.

Темір ерітінділерден электрохимиялық қатарында темірдің оң жағында орналасқан металдарды ығыстырып шығара алады (темір шеге мен мыс (ІІ) сульфаты ерітіндісі, сынауық) Fe+CuSO₄=FeSO₄+Cu

V. Бекіту тапсырмалары

Оқулықтағы 136-беттегі № 8-есеп

• Темір сұйылтылған азот қышқылымен темір (ІІІ) нитратын, азот (ІІ) оксидін және су түзе әрекеттеседі. Реакция теңдеуін жазып, электрондық балансын құрыңдар.

• Оқушылардың дербес практикалық жұмыс істей алу әрекеті белсенділікті, ізденімпаздықты арттыру өз еркімен жұмыс істеуді талап етеді. Сол мақсатта оқушы мынандай тапсырма орындайды.

• Fe²⁺ және Fe³⁺ катиондарын анықтау үшін темір тұздарын сілтілермен әрекеттескенде жүретін реакциялар бойынша анықтауға болады.

ҒеСІ₂ + 2NaOH→Fe(OH)₂ ↓ +2 NaCI

Fe²⁺+2CI^-+ 2Na⁺+ 2OH^- →Fe(OH)₂ ↓ +2 Na⁺+2CI^-

Fe²⁺+2OH^- →Fe(OH)₂ ↓

жасыл тұнба

FeСІ₃+ 3NaOH→Fe(OH)₃ ↓ +3 NaCI

Fe²⁺+3CI^-+ 3Na⁺+ 3OH^- →Fe(OH)₃ ↓ +3Na⁺+3CI^- Fe²⁺+3OH^- →Fe(OH)₃ ↓

Қызыл күрең тұнба Толықтыру тесті

1. Темір адам ағзасында--------жасушалар құрамында кездеседі.

2. Темір табиғатта ----------------түрінде кездеседі.

3. Темір периодтық жүйеде ------------------------------------тұрады.

4. Темір адам ағзасында жеткіліксіз болса,--------------ауруына душар болады. 5. Темір жеміс жидектердің ---------------------------------------болады. Графикалық тест:
	№		Иә	Жоқ
	1	Темір элементі VІІІ негізгі топқа жатады
	2	Темір табиғатта минералдар құрамында кездеседі
	3	Темір адам ағзасына зиянды
	4	Темір тәулігіне адам ағзасында 4-5 г болу керек.
	5	Темір электролиз әдісімен алынады
	6	Темірдің адам ағзасында жетіспеушілігі анемия ауруына әкеледі.
	7	Темір гемоглобин құрамында болады
	8	Темір қанның құрамында 65% болады.
Ашық тест. Тест тапсырмаларын қазақ тіліне аударып, дұрыс жауабын көрсету керек. Тест тапсырмаларын қазақ тіліне аударып, дұрыс жауабын көрсету керек. 28 г how much will mole-rat be? а) 0,5 моль ә) 0,3 моль б) 2моль в) 3 моль 7,2г How much iron can you get from peroxide (ІІ)? а) 5,2 г ә) 5,3г б) 5,5г в) 5,6г How many times 112г can you enter into aluminium reaction with magnet to get iron? 8AI+3 FeO·Fe2O3= 4AI2O3+9Fe а) 51г ә) 48г б) 46г в) 45г How much aluminium will be formed with the mass 5,4г oxide attempts? а) 20,4г ә) 10г б) 10,2г в) 45г Find the shares of iron mass in the iron nitrates. а) 52 ә) 50 б) 31 в) 15,7
Қорытынды: ИНТЕЛЛЕКТ КАРТАНЫ ҚҰРУ ЕРЕЖЕСІ Картаны құру үшін тек түрлі түсті қарындаштарды, маркер пайдаланады. Негізгі идея, проблема немесе сөйлем ортасына орналасады. Негізгі идеяны сурет түрінде бейнелеуге болады. Әрбір тармағының өзіндік түсі болады. Әрбір тармақ негізгі орталық идеямен байланысып тұруы керек. Әрбір тармаққа негізгі идеяның тек бір ғана кілті(қасиеті) жазылады. Есте дұрыс сақтау үшін және жақсы меңгеру үшін суреттерді қолданып, әрбір сөзге ассоциация құрылуы керек..
Рефлекция кезеңі Оқушы мен мұғалім арасындағы дұрыс қарым қатынасты тудыру. Оқушылардың өзін-өзі басқару және басқа адамдармен дұрыс қарым

қатынас ұстанымына үйрету. Сабақ қызықты болды ма? Бүгінгі сабақта білгендеріңізідің маңызы қандай?
VІ. Бағалау. Үйге тапсырма беру. Темір әлеміне саяхат. Қайдан кездестіруге болады? деген проблемалық сұрақтарға үйден дайындалып келуге тапсырма беріледі. Тапсырмадағы жеткіліксіз сөзді немесе сөзтіркесін жазып, сөйлемді ағылшын тіліне аударыңдар:
	№	Тапсырма	Тапсырманың ағылшын тіліне аудармасы
	1	Темір адам ағзасында .......................... жасушалар құрамында кездеседі.	Human body contains iron in cells…
	2	Темір табиғатта ................................ түрінде кездеседі	Iron exists in nature in different…
	3	Темір периодтық жүйеде ..................... тұрады	Iron is in the period system…
	4	Темір адам ағзасында жеткіліксіз болса, ........... ауруына душар болады	If the human body is lack of iron,…will get sick.
	5	Темір жеміс жидектердің ................... болады	There is iron in berries…