Oqıw 2 kl

Naqıl-maqallar

Miynet túbi ráhát,

Ekewi de barabar.

Miynettiń kózin tapqan,

Baxıttıń ózin tabadı.

Jalqaw óz úyine ózi qonaq,

Jalqaw qarap otırıp sharshaydı,

Erinshek etegine súrinedi.

Qoylar menen iytler

Shopanlar qoylardı dalaǵa aydadı. Shopanlar menen birge iytler de erip ketti. Qoylar kóp edi. Olardı iymek shaqlı, uzın buyra júnli úlken qoshqar baslap kiyatır.

shóplerdi jep toyıp alıp, ján-jaqqa qasha basladı. Shopanlar qoylardıń izinen juwırdı. Olardı bir jerge jıynaǵısı kelip edi. Biraq, qoylar o l a rd ı t ı ń l a m a d ı . B u n n a n so ń

141

shopanlar iytlerdi shaqırdı. Iytler qashqan qoylarǵa topıldı hám shawlap úrdi. Qoylar

aqırınlap kiyatır edi. Biraq, iytler onı sezip qaldı hám qasqırdı quwıp jiberdi.

(«Úy haywanları» kitabınan)

1.Gúrrińdi oqıp, mazmunın sóylep beriń.

2.Sizlerdiń úylerińizde iyt bar ma?

Men atamday bolajaqpan

Jap boyında qatar gújim,

Bir jaǵında ósken júzim,

Ekken bunı atam biziń,

Men atamday bolajaqpan.

Sayasınan lázzet tapqan,

Miywasınıń dámin tatqan,

142

Atama kóp alǵıs aytqan,

Men de alǵıs alajaqpan.

Sheber diyqan bolǵan atam,

Jer qádirin bilgen atam,

Miynet etseń súyer Watan,

Men de diyqan bolajaqpan.

S. Abbazov

Qosıqtı yadlap alıń.

Miynet Qaharmanı

Iske kirisken kúnnen baslap óziniń súyikli jumısına pútkilley berilgen Jaqsımurat Aydaniyazovtıń baylanıs bólimindegi xızmeti xalıqqa tanıla basladı. Ol qaysı telefon bolsa da, ońlawǵa barsa, demde tetigin tawıp sóyletip jiberedi. Oǵan qosımsha hár bir shań araqtaǵı radionı dúzetiw, kóbinese Jaqsımuratqa tapsırıladı.

«Erinbegen etikshi bolar» deydi xalıq. Qay iste de erinbeseń barlıq ıqlas-intańdı jumsasań tilge alınasań, kópshiliktiń alǵısına bóleneseń.

143

Sóylesip otırǵanımızda ol maǵan:

— Shákirtlerim kóp, birazınıń atları da yadıma túspey otır. Áweli montyor bolıp islep, sońınan baylanıs boyınsha arnawlı oqıw orınların pitkerip, injenerlik qánigelikti iyelegenleri de bir talay, — dedi maqtanıshlı.

Bir kásipte qırıq jıldan berli islep kiyatırǵan baylanıs tarawınıń belgili mamanı Jaqsımurat Aydaniyazov jumıstaǵı tapsırmalardı óz waqtında orınlawǵa eriskeni ushın «Miynet Qaharmanı» ataǵın aldı.

Q a ha r ma nn ıń erjetken q ızlar ı menen balaları da ózleriniń qálegen kásiplerinde miynet etip atır. Jaqsımurattıń ómir jolı, onıń elewli erlikleri áwladlardan-áwladlarǵa ayta júrgendey úlgi.

K. Nazbergenov

1.Gúrrińdi tásirli etip oqıń.

2.Gúrrińniń mazmunın sóylep beriń.

144

ERTEKLER

Túlki menen eshki

Bir túlki jolda baratırıp, bilmesten qudıqqa túsip ketti. Bir jaqsı jeri, qudıqta suw az eken. Qudıq tereń emes eken. Solay bolsa da, túlkiniń onnan shıǵıwı múmkin bolmadı. Qudıqtıń janında bir eshki suw ishpekshi bolıp, suw izlep júrgen eken. Eshki qudıqtıń ishindegi túlkini kórdi. Onnan:

Eshki qudıqqa sekirip tústi. Túlki bunnan paydalanıp, eshkiniń shaqına tez ǵana mindi de, joqarı shıǵıp qutıldı. Eshki qudıqtan shıǵarıwdı túlkiden sorandı. Túlki:

— Seniń saqalıń quraqım aqılıń bolsa edi, sen qudıqqa túspesten burın shıǵa jaǵıńdı

145

da oylaǵan bolap ediń, — dep óz jolına kete berdi.

Iyesi eshkini izlep júrip, mańıraǵan sestin esitip, qudıqtan tawıp aldı. Shaqınan tartıp shıǵardı. Bunnan soń eshkini dalaǵa jibermesten, baylap qoydı.

Quw qoraz

Bóribay degen balanıń qızıl reńli, uzın bel, oraq kekilli bir qorazı bolıptı. Ol hámme tawıqtı baslap júredi eken. Olar kóbirek shóp-shardıń arasında bolıp, qurt-qumırsqalardı uslap jeydi. Ózi júdá hiyleker bolǵanlıqtan, hesh adam uslay almaydı eken. Keshte basqa tawıqlarǵa qosılmay, esiktiń aldındaǵı jiydeniń shaqasına qonaqlap shıǵadı. Sonıń ushın Bóribay onı quw qoraz dep ataptı.

Bir kúni tamaq izlep júrgen túlki tańnıń aldında jiydeniń shaqasında qonaqlap turǵan

146

qorazdı kórip qalıptı da: — «Kókten tilep júrgenimdi jerden bergenine qara!» — dep quwanıp, onıń jerge túsiwin kútipti. Qoraz uyqısınan oyanıp tómen qarasa, tómende ań lıp turǵan túlkini kórip qalıptı.

—Ha, bul sum túlki meni ańlıp turǵan eken. Tómenge tússem uslap jeydi. Joq, seniń qolıńa ańsatlıq penen túspespen. Seniń awlap júrgeniń basqa shıǵar, — dep quw qoraz tómen túspewge qarar etipti.

Olar bir-birin kópke shekem ańlıptı. Tań atıp, kún shıǵıptı. Sáske bolıptı. Sonda quw qorazdıń quwlıǵı tutıp, kútilmegen jerde qanatların qaǵıp, shaqıra baslaptı.

—ǵo, ǵo, ǵo, ǵoq!

—Saǵan ne boldı dostım? Sen nege bunshama kewilliseń? — dep soraptı túlki.

—Sáske boldı, meniń xojayınım endi sáskeligimdi alıp kelip beredi, — depti quw qoraz.

—Xojayınıń kim? — depti túlki.

—Kim bolatuǵın edi. Xojayınım ańshı. Onıń mıltıǵı bar. Ol maǵan sáskeligimdi alıp kelip, keyninen túlki awlawǵa shıǵadı, —

147

depti quw qoraz. Sáske bolıp qalǵanı durıs eken, men de barıp sáskeligimdi ishpesem bolmas, — dep túlki qashıp ketedi.

Quw qoraz óziniń hiylesi menen ólimnen aman qalıptı.

J. Seytnazarov

Duzaqshı ǵarrı

Burınǵı zamanda bir ǵarrı bar eken, duzaq salıp, ań awlap júredi eken. Sol toǵayda ǵarrınıń qorqatuǵın bir túlkisi bar eken, shınında ǵarrı

ǵarrınıń qorqıp zárresi qalmaydı. Dáwler:

—Ne qılıp júrgen ǵarrısań? — deydi.

—Men usı toǵaydıń xojayınıman, —

dep juwap beripti ǵarrı. Dáwler duzaqshı ǵ arrınıń úyine baradı, barıp otırǵannan keyin ǵarrı kempirine:

—Kempir, tamaq as, — deydi, kempir úndemeydi. Birazdan keyin taǵı da «Kempir, tamaq as» deydi. Kempir:

—Ne asaman, úyde heshteńe joq, — deydi. Sonda ǵarrı turıp:

148

—Tórdegi dáwdiń tósin as, sandıqtaǵı dáwdıń basın as, mina dáwdiń ózin as, eń jetpese esiktegi dáwdiń basın qosıp as, — deydi. Sol waqıtta dáwler qorıqqanınan shańaraqtı moynına ildire qashadı. Qashıp baratırsa aldınan bir túlki shıǵadı. Ol dáwlerge:

—Qayda qashıp baratırsız, bunsha entigip, —

deydi.

—Bizler bir ǵarrıdan qorqıp kiyatırmız, — deydi. Sonda túlki:

—Sol qorqaq ǵarrıdan qorqıp kiyatırǵanıńız ba? Júriń, birge barayıq, ol júda qorqaq ǵarrı

ǵoy, — deydi.

—Joq, bizler barıwǵa qorqamız, — deydi

dáwler.

—Olay bolsa úshewiń de meniń quyrıǵıma asılıń — deydi túlki. Sóytip, úshewi túlkiniń quyrıǵınan uslap, duzaqshı ǵarrınıń úyine qaytıp baradı. Olar jaqınlap kele bergende ǵarrı úyinen shıǵıp:

—Sen túlki, ákeńdegi sonsha qarız ushın úsh dáwdi bergen menen qutıla almaysań — dep, táp bergende dáwler túlkiniń quyrıǵınan súyrey jóneydi. Túlkini sheńgelden-sheńgelge, toǵaydan-

149

tóǵayǵa súyreydi. Túlki óler halǵa kelgende zordan qutılıp qaladı.

Bir kúni túlkiniń qattı ızası kelip, duzaqshı ǵarrınıń úyine keledi. ǵarrıǵa qáhárlenip:

—Seniń bul qılǵan qorlıǵıńa men shıdamayman, seniń bergen ıza-qorlıǵıń ushın seni jeymen, — dep ǵarrını jewge qolaylasıp atırǵanda, duzaqshı ǵarrınıń ishi juǵır ete qaladı. Túlki «bul ne?...» dep soraydı.

Sonda ǵarrı:

—Ótken jılı qattı qáste bolıp awırıp edim, sonda táwip em bolsın dep eki kúshikti jutqızıp edi, sol házir úlken iyt boldı, sol shıǵaman dep atırǵan shıǵar, — deydi. Sol waqıtta túlkiniń janı qalmay qorqıp ǵarrıǵa:

— Iytlerdi ishińnen shıǵara kórme, ishi qurǵırıńdı qattı qısıńqırap tur, — dep

júnleri sabalaq-sabalaq, zordan sóyley alatuǵın halı bar eken. Iyt bolsa birewdiń tárbiyasında

150