Oqıw 2 kl

burın ádepli bolıw ushın kóp nárselerdi islepti. Kóshesindegi adamlar da, hátteki klastaǵı balalar da Jamiylanı júdá jaqsı kóredi.

Rasın aytsam meniń de Jamiyladay bolǵım keledi. Bul ushın eń dáslep nelerdi islewim kerek?—dedi úkem kúlimsirep.

— Bul ushın ba? Sen de qolıńnan keletuǵın kóp nárselerdiislewiń kerek.Anıǵın aytsamúlkenlerdi húrmetle, kishkenelerge ǵamxorlıq et,ádepliliktiń ózi mine usılardan baslanadı, — dedim.

Ol, «raxmet ájaǵa, men aytqanlarıńızdıń hámmesin isleymen»—dedi de, quwanıwı menen sırtqa qaray juwırıp ketti. Men de azıraqtan soń sırtqa shıqtım. Kútpegende Ja-

qınlańqırap barıp tıńlasam: — ádepli balalar bir-biri menen urıspaydı, qaytama biri-birine ǵamxorlıq etedi, — dep atır eken. Shaması, jańaǵı eki bala bir-biri menen jánjellesip qalsa kerek.

Úlkenlerden esitken bir awız jıllı sózdiń ózi kishkeneler ushın úlken quwanısh ekenligin sonda ǵana bildim.

81

1. Muǵallim balalarǵa ne tuwralı sóylep bergen?

Puldı kim urladı?

Bul waqıya ótken jılı jazǵı dem alısta lagerge barǵanımda bolǵan edi. Ol jerde

qaytatuǵın kún jaqınlasıp qalǵanın sezbey de qalıppız. Usınday kúnlerdiń birinde Nargiza ekewimiz úyge qaytıwǵa tayarlıq kórip, zatlarımızdı taqlastıra basladıq. Bir waqıtları Nargiza shırpırı shıǵıp, sumkasın tıntkiley basladı.

— Sumkamdaǵı pulım joq. Kúni keshe bar edi, — dedi ózin naqolay sezip.

Nargizanıń úyi dem alıs lagerinen uzaqta

82

edi. Joytılǵan puldi ekewlep izley basladıq.

T o p a r j e t e k s h i s i q ı z l a r d a n s o r a s t ı r a basladı. Qızlardıń birewi Dilbar degen qızdıń Nargizanıń sumkasın qarap atırǵanın kórgenin ayttı. Dilbardıń sumkasın tekserip edi, sumkasınan Nargizanıń joytılǵan pulı shıqtı. Dilbar doslarınıń betine tik qaray almay, sol kúni-aq úyine qaytıp ketti.

Kamila

Naqıl

Jalǵız taydı úyretken,

Seyis bolıp atalmas.

Jalǵız terek kógertken,

Baǵman bolıp atalmas.

Jumbaq

Uzın boylı sarılar

Qoltıǵında nanı bar.

83

Qozı

Erte báhár. Dáwlet penen Hásen oqıwdan kiyatır edi. Eki bala qumlıqtıń etegine kelgende, bir turıp, bir jıǵılıp júrgen aq qozını kórdi. Ekewi

de shopannıń balaları edi. Olar onıń qoyan emes, qozı ekenin birden bildi.

—Ne bolsa da, anası suw ishiwge ketken shıǵar. Kúte turayıq, — dedi Dáwlet.

—Qasqır jep qoymadı ma eken? — dedi Hásen dawısı dirildep.

—Qaydaǵı qasqır. Anasın jegen qasqır qozısın aman qaldıra ma? — dedi Dáwlet.

Anası keler dep, eki bala kóp kútti. Kelmedi.

Kún awa basladı. Balalar ash boldı. «Qoy, bolmas», — dep ekewi de awılǵa qaytqandı maqul kórdi.

—Qozını ne qılıw kerek? Ekewi de birden alıp ketemiz, dep kelisti. Biraq, jańa ayaqlanǵan áljıwaz qozı ózi júre almaydı. Alǵa atlamaq bolıp talpınǵan sayın aldınǵı eki jilinshigi búgilip, qozı óz-ózinen qulap-súrine berdi. Murnınıń ushına deyin terlegen Dáwlet:

—Endi bir zaman sen kóter, — dep qozını Hásenge berdi. Bul ekewi usılay etip

84

qozını gezekpe-gezek kóterisip kóp júrdi. Awıldıń qarası kóriner emes.

Ekewi de qattı sharshadı. Qozını usı jerge taslap, awılǵa barıp úlkenlerge aytsaq qalay boladı.

— Onda bunı saǵal jep ketedi ǵoy,—dedi Dáwlet birden. Olay bolsa, qozınıń qasında men qalayın, sen barıp awılǵa xabar ber.

—Bir ózim júriwge qorqaman, — dep Hásen shının ayttı.

—Onda sen qal.

—Qalay qalaman. Qasqır, saǵal kelse ekewi-mizdi de jep qoymay ma?

Házirshe shıda. Qansha júrsek te, qozını taslamaymız, — dep Dáwlet kesip ayttı.

Ekewi qozını alma-gezek kóterip, eki bala ilgeri júrdi.

Qozını gezek penen kótergen Dáwlet penen Hásen sharshap boldırdı. Aqırında kún awa úyleriniń de tóbesin kórdi. Qozını aman-saw awılǵa jetkerdi.

Malǵa janı ashıǵan bala jaman bolmaydı. Túbinde jaqsı azamat bolıp ósedi, — dep aǵa shopan ekewiniń de mańlayınan sıypap, arqalarınan qaqtı.

85

1. Balalar jolda neni kórdi? 2. Olar qozını qalay ákeldi?

3. Aǵa shopan olarǵa ne ayttı?

ÁDEPLILIK HÁMMEGE KEREK

Ákesi menen balaları

Ákesi balalarına mudamı tatıwlıqta jasańlar, — dep aytadı eken, al balaları onı tıńlamaptı. Solay etip, ol balalarına tal shıbıq ákeliwdi buyırıptı hám onı balalarınıń qolına uslatıp:

— Sındırıń! — depti.

Olar qansha háreket etse de, sındıra al-

—Mine, sizler de sondaysız, eger sizler

L. N. Tolstoy

86

Balaları tal shıbıqtı ne ushın sındıra almadı?

Xalıqtıń danalıq sózleri

Jaqsı kitap oqıǵanıń —

Jaqsı dosqa ushıraǵanıń.

** *

Kitaptan hárip emes,

Aqıl menen oy izle.

** *

Altın jerde —

Bilim kitapta.

** *

Kitap qálem menen emes,

Aqıl menen jazıladı.

** *

Aqıllı qońsıń bolmasa,

Kitap penen sırlas.

** *

Bilim uyat emes, oqımaw uyat.

87

** *

Ne oqıǵanıńdı emes,

Ne bilgenińdi ayt.

** *

Kitap – bilim bulaǵı.

arasında ósti. Aqsaqal ǵarrılardıń bárin birge oynap júrgen joldaslarınday jaqsı biledi.

Sol Bahram bıyıl atasınıń arqasınan túsip, mektepke barǵan.

Bir kúni sabaqtan Bahram shashı jelkildep, tanawı jarılıp, súrnigip-qamılıp keldi de:

—Ata,—dedi mıltıq penen atqanday.

—Haw, ol ne? — dedi Sársen ata haplıǵıp, kelgen aqlıǵına qarap.

—Biziń muǵallim sabaqqa jeti ǵarrı shaqıratuǵın boldı. Ishinde siz de barsız, — dedi Bahram bir sózi birine birikpey.

Asıǵıp-haplıǵıp sóylep kelgen aqlıǵınıń sózine atası durıslap túsine almay:

88

—Balam-aw, sózińdi anıqlap ayt, — dedi ǵarrı Bahramnıń mańlayınan súyip.

Bahram atasına:

—Muǵallim apay mektepke birinshi kún Dúyshembi boladı, ekinshi kún Shiyshembi boladı, úshinshi kún siz, Sárshembi, Juma, Ekshembi atalarım keletuǵın boldı. Siz kelesiz be? Sársen ata mushtay balasınıń arqasınan qaǵıp, eriksiz kúldi.

—O, ańqaw balam, durıslap túsinbegenseń

ǵoy.

Dúyshembi degen ǵarrın ıń atı emes, kúnniń atı.

Shiyshembi — ekinshi kún.

Sársembi men emes, ol da kúnniń atı. Meniń Sársen bolıp júrgenim — usı

1.Bahram atasına ne haqqında ayttı?

2.Ol kún atların qalay úyrendi?

89

Bilip aldım

Qarap jiber dedi apam,

Qaynap turma chaynik balam.

Qarap turman men chaynikke,

Suw pıqırlap sóylemekte.

Qaynaǵanı usımeken,

Ya azǵantay kútsembeken,

Apam aytqan kúlimsirep,

Jańılıspaysań endigi ret.

Sonnan berli, sonnan berli, Úyrendim men chay demlewdi. Suwdı quyıp qoysam chaynik, Plitaǵa qarayman tek.

Paqırlasa suwlı chaynik,

Qaynaǵanı bolar demek.

Sh. Atamuratova

Sizler chay demlewdi bilesiz be?

90