Muratbay Nızanov Tańlamalı shıǵarmaları

Nurjamal ol sorasqannan keyin tanımasa da jası úlken sıpatında sálem bermegenine qısındı. Lekin, bul hayal onı elestirip atırǵan joq edi.

— «Shaban úyrek burın ushadı» degendey, ep-erte-aq shı-

ǵıp edim, jolda mingen taksiyimniń ballonı jarılıp...

qapılıp, awısıq ballonı da joq eken. «Qırq kúnligin oylamaǵan qatınnan bez, qırq jıllıǵın oylamaǵan erkekten bez» dep tońqıldap-tońqıldap túsip kettim. Olıyıp qaraydı maǵan, qaraǵansha mashınıńdı sazlap ayda.

—Apa , sumka ńı zdı j oqar ı daǵı tekshege qoyay ı q pa? — dedi Nurjamal oǵan.

—Qoy, sińlim, tura bersin. Jarlınıń múlki kóz al-

dında turmasa bereketi qashadı. Ózi mına orındı meniń turpatıma hám sumkama qarap keń etip soqqan eken. Ya aynadan meniń turqımdı kórip sen ortanı ashıńqırattıń ba?

Nurjamal kúlip jiberdi.

—Burın bul samolyotta ushıp kórmep pe edińiz? — dedi

soń.

—Wá-áy, qayda sińlim-aw. Biz tań atsa atızǵa qarap ushamız. Keshte úyge qarap ushamız. Jerde ushamız biz!

Ushpaǵa minbegenime kóp zaman boldı. Samolyot aspanǵa kóterildi.

—Nege minbegenimizge kóp zaman boldı dedińiz? — dep baǵanaǵı shala esitken sózin Nurjamal qaytarmalap soradı.

—Ushpaǵa!

Nurjamal mırs etip kúldi.

—he, nege kúldiń?!

—Burın esitpegen sózim eken.

—Jassań-ǵo, qaraǵım! Biziń ata-baba degen gápke

bále bolǵan. Samolyottı ushpa degen, poezdi ot arba degen, velosipedti shaytan arba degen... Mına, seniń menen biz qalǵanbız-ǵo, laqap qoyılmaǵan.

Hayal ashıq minezli, sóylemshek nashar eken. Nurjamal onıń teskerisi edi. Sorasań j uwap berer, soramasań

úndemey qıyal súrip otıra beretuǵın minezi bar. Sonıń ushın da ol biytanıs hayal menen ájik-gújik bolıp kete bermedi. Araǵa tınıshlıq shókti. Bul arada samolyot tolıq kóterilip bolǵan, endi hawada bir tegis ushıwın dawam eter edi. Ol ushıp baratır ma, ya bir orında qalqıp tur

221

ma, qullası, sılt etpes, tek qulaqqa motordıń «ıń-ıń-ıń» degen sesti esitilip turdı.

—Ana bultlardı qara, — dedi hayal Nurjamaldıń aldınan eńterilip páske qarap. — Qırman jayǵa jayıp qoyǵan paxtanıń dál ózi ya?

Nurjamal úndemedi.

—Gúzde paxta jayıp keptirgendi kórip pe ediń?

—I-im! — dedi Nurjamal biykarlap.

—Pay-pa-ay! Qalada óskenseń-ǵo, shaması?

Nurjamal maqullap bas iyzedi.

— Qalada ósken qızlardı júdá ayayman-dá! Tábiyattıń tamashasınan bos qaladı olar. Gúz bolsa bizlerge eń ráhát oyın — jayılǵan paxtanıń ústinde oynaw edi.

Shesheń soǵıp bergen pár tósek onday jumsaq bolmas. Birbirimizdi paxta menen urıp oynaymız. Ózlerimizdi paxtaǵa kómip taslap jasırınamız. Skladshı bizlerdi báláátlep quwıp júrgeni. Onnan sayın «tót» deseń aylanıp kele beretuǵın shaytan tawıqtay, uzaqlap ketpeymiz. Qalay, endi kóz aldıńa keltire aldıń ba?

Nurjamal kewli ushın mıyıq tarttı. hayal onnan sayın kewillener, waqtı-waqtı páske — ushı-qıyırı joq aqsha bultqa kóz taslap qoyar edi.

—Sondayda urnıqqır ballar ústińe boyın taslap jiberedi. Bilmeymen, shappattay bolıp ondaydı qaydan biletuǵının. Keyninen ókirip jılap atqanı.

—he, nege jılaydı? — dedi Nurjamal tańlanıp.

—haw, qayta-qayta pánt jey beremiz be, bir-ekiden ke-

yin paxtanıń arasına kesaday-kesaday keseklerdi jasırıp qoyamız. Sóytip, boyın taslaǵan waqıtta qashıp qalamız. Keyin kesek kókiregine batadı-dá! Sonnan keyin qarawıl bizdi ıraslap quwadı. Endi ketpeseń bolmaydı. Uradı.

—Atıń kim?— dedi hayal Nurjamal ashılısa bermegennen keyin balalıǵın eslewdi qoyıp.

—Nurjamal.

—Wa-há-á! Áke-shesheń «jamalınan nur jawıp tursın»

dep qoyǵan eken-dá!

—Siziń atıńız kim?

—Shazada!

222

— Siziń atıńızdı nege qıyaslap qoyǵan eken?

—Nege qıyaslaytuǵın edi — «qızlardıń patshası bolsın, kisesi aqshaǵa tolsın» dep qoyǵan-dá!

Nurjamal kúlip jiberdi.

—Juwabıńız tilińizdiń ushında turadı eken, apa!

Sóylemesti sóyletesiz.

—Biziń kúyewdiń gápin ayttıń-aw. «Seni morgqa kirgi-

zip jiberse, bir-ekewin tiriltip, ertip shıǵasań» — deydi maǵan.

Styuardessa qız suw úlestirip basladı.

Fanta, kola, sprayd...

—Kagor isheseń be, ya aǵınan kóreseń be? — dedi Shazada stakanlarǵa qol uzatıp.

—Maǵan sarısınan ápere-ǵo, — dedi Nurjamal.

—Oh-oh-oh! — Shazada stakan tolı fantanı murnına

tutıp iyiskelep alıp, soń Nurjamalǵa usındı. — Gazi aspanǵa shapshıp tur eken. Simirip jiber de tım-tırıs qıl!

Ó zi sprayttan birewin, koladan birewin aldı. Eki qolına eki stakan uslaǵan áwdiygen hayal Nurjamalǵa júdá kúlkili kórinip ketti. Lekin, ózin uslap otırdı, kúlmedi.

Bári bir onı Shazada sezdi.

—Sonsha gewdege bir qultım suw ne boladı, moynımızǵa tússe tólermiz-dá! — dep Nurjamalǵa kóz qıyıǵın tasladı

da, sprayttı simirip jiberdi.

Usı waqıtları samolyot birden tómenlep ketti. Shazada ornınan turıp kete jazladı. Qolındaǵı ekinshi stakandaǵı suw sál shaypatılıp, dizesine tamdı.

—Kózine qarap aydasa boladı-ǵo, júregim asqazanım-

nıń ishine kirip keteyin dedi-ǵo! — dep gúńkildedi ol

ózin ıraslap alıp.

—Aspan-ám oylı-shuqırlı boladı, apa!

—Sonıń ushın tegisin alıp aydaw kerek.

—Turmıs qurdıń ba? — dedi bir waqta Shazada túyeden

postın taslaǵanday etip.

—Yaq,— dep Nurjamal júzeki mıyıq tarttı.

—he?! Neǵıp júrseń?!

—Júrmen!

—Dúnyanıń qızıǵınan bos qalǵan ekenseń-ǵo!

—Dúnyanıń qızıǵı tek sonda ma?

223

— Ha-aw!! — Shazada hesh nárse túsinbeytuǵın adam menen sóylesip otırǵanına nariyza bolǵanday, teris aylandı.

Soń jáne Nurjamalǵa burıldı. — Kúyew degen... bileseń be, qanday...! Áy! Qawın jep kórmegen adamǵa gúrbektiń mazasın maqtaǵanday boladı-dá!

Nurjamal úndemey aynadan páste buwdaq-buwdaq bolıp qalıp atırǵan aqsha bultlarǵa mánissiz tigilip otırdı. Azımazdan keyin Shazada onıń shıǵanaǵınan túrtti.

Nurjamal basın aynadan aldı.

— Ókpelep qaldıń ba? — dedi hayal kúle shıray berip.

— Meniń awzım jaman ózi! Geyde usı tilimnen pánt jep júremen.

—Yaq, ókpelemedim! — dedi Nurjamal ashılısıp. — Onday asawlıq dáwirden óttik-ǵo!

—Noqta salındı desesh! — Shazada gápten ilip aldı.

—I-im! –dep Nurjamal basın shayqadı.

—Onda ózim noqta saldıraman saǵan! Burın salınǵan

noqta bolsın ba, ya tutılmaǵanı kerek pe?

Nurjamal shıdamay kúlip jiberdi.

—Bilmeymen, apa! Bilmeymen. Túsinbeymen ondayǵa!

—há-áy, túsinbesseń! Ishiń qaynap tur-aw. Áytewir, jeńge bop barsam uyaldırmaysań ba?

—Áwele quday!

—Sonısı kerek-ǵo bizge!

Eger basqa birew búytip shıq-shıǵına tayap soray bergende qashshan ashıwı murnınıń ushına shıǵar edi Nurjamaldıń. Shazadaǵa biraq, ashıwlanbadı. Oǵan ashıwlanǵanıń bir pul ekenin sezdi. Ol qádimgi hayallardıń uranında emes, qandaydur esersoq pa, arqası bar ma, qullası, oǵan qarsı kelseń birotala «tıǵını alınıp»

ketetuǵın qızba hám ór kókirek minezli nashar ekenin túsindi. Túsingeni ushın onıń gáplerin ersi kórmedi.

Q ayta kem-kem oǵan usı minezi unay basladı.

Nurjamal endi ózin Shazadaǵa jaqın tutqısı keldi.

Sóyleskisi keldi. Onıń hár gápi juwabıy bolıp keler, hámmeniń de kewlinde bar, lekin, basqalar sırtqa shıǵarıp ayta bermeytuǵın, dálden-duwrı xabar edi, onıń gápleri.

224

—Barǵan soń qayaqqa qarap júreseń? — dedi Shazada óziniń shox minezin sál jıyıstırıp. — Tashkentti onsha bile bermeymen. Jolımız bir bolsa joldas bolarmız.

—Sanatoriyaǵa, — dedi Nurjamal.

—Sanatoriyaǵa-a?! — Shazada birden quwanıp qoya berdi.

—Ayttım-aw! Men ózi jolı bolǵan nasharman! Samolyottı ushırmay qoyǵanımnan bilmediń be Nókiste!

—Siz de sanatoriyaǵa ma?

—Awa-dá!

—Qaysı?

Shazada sanatoriyasınıń atın ayttı.

— Onda joldas boladı ekenbiz.

Shazadanıń kewli jay taptı. Kúni menengi ishley alaǵadashılıǵı basıldı.

—Burın ol sanatoriyada boldıńız ba, jaqsı ma eken? — dedi soń. — Awqatı qalay? Mına qurǵır gewde anaw-mınaw awqatqa qánáát etpeydi. Bileseń-ǵo, traktordıń-ám úlkeni salyarkini bochkilep ishedi.

—Burın qaysı sanatoriyada bolıp edińiz?

—Sanatoriya qayda-a bizge, sińlim-aw! Biziń sanatoriya

«Mámelek oy», «Raykom partaw».. Úy... malqora.. Nurjamal jeńil mıyıq tarttı.

—Biraq, ótirik bolmasın, onınshını pitirgen jılı

ájapam menen jezdeme erip, Kislovodskige barǵanman. Son-

da samolyotta ıssı awqat bergenine hayran qaldım. Túsemen degenshe kózim menen asxanasın izledim, biraq kóre almayaq qoydım.

—Túbinde barıp kórgen ekensiz-ǵo!

—Awa. Sendey... — Shazada jáne bunıń turmıs kórme-

genin tımsallap bir nárse aytayın dep tur edi, Nurjamaldıń sál qabaq shıtqanın ańlap ózin irkti.

—Táreziniń basınday gilt ete qaladı ekenseń, sińlim?!

—dedi sálden keyin. — Neshege shıqtıń ózi?

—Neshege usayman? — dedi Nurjamal kúlimsirep.

—Óziń ayta berse, qaraǵım! Meniń nasharlardı ólshey-

tuǵın qabaq tárezim joq. Erkek bolǵanıńda palkerińdi miniyerde qaldırıp aytar edim neshege shıqqanıńdı!

Nurjamal bir zaman úndemey qaldı.

—Otız toǵızdaman, — dedi soń.

Shazada birden tańlanıp qaldı.

—Íras aytıp tursań ba?

—Íras.

—Qalay?!... Ele tal shıbıqtaysań-ǵo! Mına meni aytsa

boladı otız toǵızda dep. Ástapıralla! Kúni menen «qara-

ǵım, shıraǵım, sińlim» dep kempirsham shıǵıp otırsam...

Dostım ekensoń-ǵo!

Tańlanıw gezegi Nurjamalǵa ótti.

—Siz?!... Siz de otız toǵızdasız ba?

—Qartayıp qalǵanman ya?! — Kúni menen esirip sóylep

otırǵan Shazada birden salpawsıp qaldı. — Awıldı bile- seń-ǵo, nan jawaman, sıyır sawaman, kir juwaman, bala tuwaman. Onnan qalsa baydıń minleti.

—Yaq, men sizdi onday dep atırǵanım joq! — dedi Nurjamal qolaysızlanıp. — Siziń shox minezińiz...

—Minez basqa, kórk basqa! Aǵań shırayımnan-aq bilgen

eken-ǵo, sharshap júrgenimdi, áytewirde «ornıma, sen dem alıp qayta-ǵo», deyberdi-aw!

—Jollama onıki me edi?

—Awa-dá! Atızda ayaǵı shalınısıp júrgen men paqırǵa

jollama qayda! Muǵallimler bayramına sıylıqqa bergen eken oǵan. házir olardıń gáljińlep qıdırıp júretuǵın waqtı ma, túske deyin oqıw, tústen keyin paxta.

—Aǵay jaqsı adam eken! — dedi Nurjamal. Ol jańaǵı gáplerden keyin Shazadanı bayaǵı shoxlıǵına alıp kele almay áwere edi.

—Maǵan salıstırǵanda ya? — dedi Shazada mısqıllı

kúlip.

—Uh-h! Qoyaǵoyshı endi!

—Oynap aytaman, dostım! Jaman adamǵa tiyemen be

men! Pay, súwretin alıp shıqqanımda boladı eken. Kórseń ashıq bolıp qalasań! Suqsurday! Azanda jumısqa ketip baratırǵanda izinen qarap turaman. Ózimniń bayım ekeni esimnen shıǵıp, ashıq bolıp qalaman-ǵo, oǵan!

Ekewi ház etip kúlisti. Dawısları qattıraq shıǵıp ketti me, dógeregindegi adamlarǵa gúdiklenip názer taslap qoydı. Bulardıń ne sóylesip atırǵanı menen hesh kimniń isi joq edi.

226

— Oy-bu-w, Tashkent degen-ám úlken qala eken-aw, biziń

Shımbaydıń onlaǵanı jayǵasatuǵın shıǵar buǵan?! — dedi Shazada aynadan úńilip.

Nurjamal burın samolyotqa minse waqıt ótkere almay qıynalar edi. Búgingi jańadan tabılǵan tanısı joldı eki-úsh esege qısqarttı. Samolyottiń dóńgelegi jerge «digir» etip tiygenin bir-aq bilip qaldı.

2

Olar takside biraz jerge deyin tım-tırıs keldi. Nurjamaldıń qıyalına samolyottaǵı Shazada basqa-dá, taksidegi Shazada basqa sıyaqlı edi. Awır minezli, basıq hayalǵa usap qalǵan.

—Shazada? — dedi bir waqta Nurjamal oǵan kóz qıyı-

ǵın taslap. — Ózińe usamay qaldıń-ǵo!

—Awzımda taqanım bar! — dedi Shazada onıń neni tımsallaǵanın túsinip.

—Jutıp jiber!

—Baǵanaǵınıń shofyorı bir shaqırım jerde edi, mına-

nıń shofyorı iyegimizdiń astında otır. Keldi-ketpeli

lepire bersem...

—Gapira bering, men eshitmayman, — dep kúldi taksist.

—Áne, kórdiń be? Esitpegeni sol bolsa... Soń taksistke

qarap gáp attı. — Qaraqalpaqtıń jigitleri dáli, qızları sózge sheshen boladı. Ersi kórmeysiz be onı?!

—Yuǵ-áy, nima deyapsiz! Men institutta qoraqalpoq qizlari bilan wqiganman.

—Institutta oqıǵanbısız?

—há da!

—Onda nege kireykeshlik qılıp júrsiz?

—Tirikchilik.

—Siz benen oqıǵan qızlar qanday edi?

—Nima desam ekan... Uyatshan, kam gap.. Ammo, kezida bir

gap bilan yoppishtirip tashlar edi.

—Sonnan qorqqannan bizge jezde bola almapsız-dá!

—Nima, nima?!

—Pochcha bula olmabsiz dep atırman.

227

— ha-ha, u armon bwlib qolgan. Lekin, niyat ywq emas! Nurjamal Shazadanıń dizesine mushı menen túrtip ji-

berip kúldi.

—Ayttım-ǵo, qatın seniń! — dep ol Nurjamaldıń ózin shımshıp aldı. — Sóylesem buzıp alaman dep. Taksist házildiń izin dawam etpedi. Sóyleskisi kelip turdı, lekin hayallardıń tez kúlkiden tıyılǵanın kórip, bata almadı.

—Barǵan soń ekewimiz bir jayda bolamız ba? — dedi Shazada. — Tanısıp otırmaymız, sorasıp otırmaymız...

Ol samolyotta yoshıp kelgeni menen, burın kórmegen sanatoriyası, oǵan qandaydur belgisiz atawǵa barıp qalatuǵınday uwayım túsip kiyatır edi.

—Bunıń ilajı joq shıǵar? — dedi Nurjamal da onıń

baxtına.

—he, nege?

—Meniń ornım bir adamlıq. Bánt etip qoyılǵan.

—Birewge bolǵan ekewge boladı, qırınlap jatamız-dá!

—Bir-birimizge jawırınımızdı qaratıp pa? — dep

kúldi Nurjamal.

—Yaq, Betke-bet qarasıp, qushaqlasıp-aq jatayın.

—Opalar, keldik! — dedi taksist dárwazanıń aldına

toqtap.

—Neǵıldeydi?! — Shazada birden shorshıp tústi. — Biz apa bolıp qaldıq pa? Kempirge usaymız ba?

—Ywq-ywq, nima deyapsiz?! hurmat yuzasidan gapirayap-

man!

—Sóytse! Men-ám hesh gáp, mına turmısqa shıqpaǵan dostımnıń eńsesi túsip ketti-ǵo!

—Radiodan aytıwıń qaldı, — dep ızǵarlı mıyıq tarttı Nurjamal.

—Neni?

—Meniń turmısqa shıqpaǵanımdı!

Ekewiniń ornalasıwına yarım saattay waqıt ketti. Soń bir-birine «al yaqshı» dep, ekewi eki korpusqa qaray júrdi. Sonnan keshki awqat waqtında bir ushırastı. Nesiybesine ekewi bir stolǵa otırdı. Qasındaǵı eki adam búgin ketken

be, ya ele hesh kim kelmegen be, qullası, qoyılǵan kese menen qasıqlar eki adamǵa mólsherlengen edi.

228

—Baǵana pasportıńa qaramappan-áy, seniń! — dedi Shazada bir nárseni umıt qaldırǵanday sergeklenip.

—he?

—Sen meni samolyotta aldaǵanıń joq pa?

—Ne dep?

—Kim aytadı seni meniń menen jas dep, qáddi-qáw-

metińe qaraysań ba, beliń náziklikten sınıp keteyin dep tur. Qabaǵıńa tógilip turǵan mańlay shashıń, jańa on altı, on jeti jasar qızlardikine usaydı.

—Kelistir! Jigirma altı-jigirma jeti dese, eń bolmasa! — dep kúldi Nurjamal.

—haw, ıras! Júzeki maqtap saǵan sóz salayın dep atır-

man ba? Júzińdi sút penen juwıp, qaymaq jaǵıp qoyǵanday. Lábińnen bir posa alǵan jigit bir ay ózine kele almay júretuǵın shıǵar.

—Qoyaǵoysh, shayırmısań, súwretshimiseń?

—Ádebiyatshınıń qatınıman. Sonnan juqqan.

—Lekin, siz-ám samolyottaǵı Shazadaǵa usamaysız!

—Taksidegi Shazadaǵa usayman ba?

—Yaq, oǵan-ám usamaysız!

—Onda xamelyon boldım-ǵo.

Ekewi birgelikte kúlip jiberdi.

—Ashılısıp ketipsiz, ırası. Tınıǵıp dem alǵanıńız júzińizden kórinip tur.

—hásseniy! Usı waqta biziń Baxtıyar kórer me edi

meni?

—Neǵıladı?

—Súyip alar edi.

—Ele súyisesiz be?

—ha-aw, muhabbat degen jas mingen sayın mazalı bola-

dı-ǵo.

Nurjamal kózi menen izgi orınlıqlardı ımladı.

Shazada sál qıyalap qarap edi, keyingi orınlıqtaǵı tórt kisiniń birewi bulardıń gápin qızıǵıp tıńlap otır-

ǵanın sezip qaldı.

— Saǵan ólim kelmeydi-aw, Shazada! — dep óz betin ózi barmaǵı menen sızdı. — Ǵarıp-ǵurıp jesh, dalada otırıp sóyleseyik. Awzımızdı ańlıp otqan birewler túwe...

229

Olar sırtqa shıǵıp, hár jer-hár jerdi qayımladı.

Biraq, hesh jerde jazılısıp sóyleskendey orın tappadı. Erterek awqatlanıp shıqqanlar skameykalardıń bárin qashshan iyelep alǵan edi. Olar náylaj trotuar boylap adımladı.

—Meniń qasımda bir orıs kempir bar eken, — dedi Shazada nalınıp. — Qudaydan tilep-aq kiyatır edim, ya qasımda adam bolmaǵay, yamasa jawqıldaǵan birew bolǵay dep. «Tilegenge ushıǵı menen pushıǵın beredi» degen ıras eken, meniń payıma gereń kempir túsipti. Barlı-joqlı orısshamdı eplep qurastırıp bolsam:

—A-a? Che govorish? — deydi kúydirip.

Aqırı, bastırındım da teris burılıp jatıp qaldım.

Bir qarasam, qara suw bolıp terlep atır ekenmen. «Qoy, kempirińdi ákeńe pardozlap kórset» degen, keshki awqatqa qızday qıltıńlap barayın dep, rás-s, bir saat otırdım-ǵo vannada.

—Sol-ǵo, jańaǵı aytıp atırǵanım, «samolyottaǵı Shazadaǵa usamaysań» dep. Júr, biziń jayǵa barayıq. Tryumoǵa qarap ózińe-óziń ashıq bolar ma ekenseń?!

Olar Nurjamaldıń bólmesine keldi.

—Oy-bu-u! — dep Shazada bosaǵada turıp qaldı. Usınıń bári seniki me?!

—Kóp pe?

—Xannıń máliykası bolıpsań-ǵo! Mına divanda bir

emes, tórt adam awnap-kuwnap jatsa boladı.

Soń ol divannıń ernegine otırıp, bir zaman selkildep kórdi.

—Qattıraq selkildesem pátikten qaytajaqpan-áy! — dedi kúlip.

—Jatıp-ám kórse! — Nurjamal onı eki iyninen artqa qaray iyterip jiberdi. Shazada uzınına sozıldı. Dizeden tómeni jerde turǵanlıqtan kóp qıyınlıq penen zorǵa tikeyip aldı.

—Bunı qayaqtan úyrenip júrseń? — dedi eziwden kúlip.

—Neni?

—Adamdı shalqasına jıǵıwdı?

230