Muratbay Nızanov Tańlamalı shıǵarmaları

Shazada qasındaǵılardan uyaldı. Sonda da olardan aldınıraq awmiyin etip sırtqa shıǵıp edi, joq Nurjamal. Shayqus alǵan shojedey jaqın jerde kórinbeydi.

Tústegi awhalda tap usınday boldı. Nurjamal Shazadadan

ózin alıp qashıwdıń túrli jolların taptı. «Turmıs kór-

mese de, jurt kórgen sum nashar eken» dep sırtınan baha berdi oǵan Shazada.

Lekin, keshki áwmetti qoldan bermedi. Bosaǵanıń awzında kútip turdı. Endi jol taslap boptı!

—he, neǵıp tursań qız kútken jigit qusap?! — dep ózin zorlap kúldi Nurjamal shıǵaberiste-aq.

—Sen nashar, mende ala almay júrgen qastıń bar ma

edi?! — Shazada onıń bileginen qolın ótkerip alıp, trotuar boyındaǵı skameykaǵa qaray tarttı.

—Neqıldım qastım bolıp? — Nurjamal onıń ne aytpaqshı bolǵanın bilip tursa da, jortaǵa túsinbegenlikke saldı. Bul Shazadaǵa ábden battı.

—Óytip jógisireme! Bul saǵan kelispeydi. Men seniń

minez-qulqıńdı samolyotta kiyatırǵanda-aq iship alǵanman.

Ayt qáne, nege mennen boyıńdı tasalap qashıp júrseń?

—Qayaqta qashıp júrmen? Azanda birge awqatlansam, túste birge awqatlansam, keshte...

—Qoyaǵoyshı, qatın seniń?

—háy, birewdiń úyden shıqpaǵan qızın qatın deme!

—Óytip jol taslama! Men-ám bir kem qırq jastı be-

sikte jatıp jasaǵanım joq. Saǵan meniń áńgimem jaqpay qaldı ma? Ayt, jezdem unamadı ma, ya ájapam? Erteń aytaman dep ediń-ǵo!

—Maǵan unaǵan-unamaǵanın biliw sonshelli zárúr me?

—Zárúr! Men biykarǵa bir mezgil kópirgenim joq! Sende

turmısqa degen sezim oyansın, muhabbattıń lázzetin kóz aldına keltirsin dedim. Al, sen... radiodan sońǵı xabar tıńlaǵanday boldıń da qoydıń.

—Bálkim, sonday bolıp tásir etken shıǵar maǵan!

—Wh-h! Usınday adamlardı jek kóremen-dá! Ishimdegini

tap dep turǵan. Men qusap laq-laq aqtarılda tasla-dá!

— Qapa qılıp alsam ne qılasań?

301

— Qılsań qılasań-dá! Aspan jerge úzilip túser deyseń

be?

— Júr otırayıq.

Shazada onı qurttay da bolsa jibitkenine kewli tolıp, dárhal aldındaǵı skameykaǵa otırıwǵa iykemlesip edi,

Nurjamal qolınan uslap jibermey qaldı.

— Bılayıraq barayıq.

Olar dem alıwshılar siyrek júretuǵın buyıntıqlaw orınǵa barıp otırdı. «Al, ayta ber» demekshi edi Shazada, taǵı da onı tıltıyıp qalar dedi me, úndemedi. Ózinde joq sabırlılıq penen Nurjamaldıń gápin kútti.

—Siziń ákeńiz sonday jaqsı adam, — dedi Nurjamal otırǵannan keyin birazdan soń. — Ol naǵız aq kókirek, ańqıldaǵan sada qarılpaq. Ájaǵańnıń kimligin men ayta almayman. Ol haqqında durıslı gáp etpediń. Kisheń óz pikirin, óz minezin joytıp alǵan hayal, enesine jaǵınaman dep.

—Biziń apam ne, júdá miyrimsiz dep oylaysań ba?

—Yaq, onday emes. Anańızdı qattı aqıllı, jeti ólshep

bir kesetuǵın, ádep oylanıp keyin sóyleytuǵın, hár bir waqıyaǵa sın názer menen baha beretuǵın aqıl-parasatlı hayalǵa megzettim. Sizler negedur anańızǵa tartpaǵansız. Á keńizdiń kóshirmesisiz — ájapań ekewińiz. Sál nársege tásirlenesiz, esheyin nársege quwanasız, qapa bolıwıńız da ańsat. Sizlerdi aldaw — jas balanı aldarqatqannan qıyın emes.

—Qurttıń-aw.

—Bunıń menen sizlerdi jaman dep atırǵanım joq, siz-

lerdiń alaǵayım, aq kókirekligińizdi aytıp atırman.

—Jezdeme ót, jezdeme!

—Jezdeń... Áne, usı adam ájapańa ılayıq emes!

—he? Nege?! — Shazada shorshıp ketti.

—Anań birinshi márte Begzadaǵa aytqan-ǵo, «kúyewiń

súw juqpas jalatay bolmasa netti» dep. Ol kórmey turıpaq bilgen jezdeńniń kim ekenligin. Lekin, jezdeń haq-

qında men bunnan da basqasha pikirdemen. Suw juqpas jalataydıń minez-qulqı sırtına shıǵıp turadı. Onı

bir-eki sóyleskende bilip alasań. Al, seniń jezdeń keshegi

302

urıs dáwirindegi orıs shpionına usaydı. Orıslardıń shpionın nemisler aqırǵı máwritlerge deyin sezbeydi-ǵo, kinolarda. Bul da sonday! Biraq, bul — hayal muhabbatınıń shpionı. Jezdeń menen bir-eki márte sáwbetles bolǵan hayal, onı jaqsı kórip qalǵanın ózi sezbey júredi. Onı kórmese saǵına baslaydı. Lekin, jezdeń asıp-taspaydı. Onı ıntıq qılıwın dawam ete beredi. hayal aldanıp qalsa da, onı gúnákar qılmaydı, ózin ayıplaydı. Al, ol tınım bilmes balıqshıǵa megzep, bir kólge aw saladı, bir kólde jılım tartadı. Onıń jılımı maylanbay shıqpaydı.

—Onda atayı buzıq boldı-ǵo.

—Onday gáp awzımnan shıqqan joq. — Seni ájapańlar

nege kurortqa alıp ketti? Bul pikir dáslep kimnen shıqtı?

—Ájapamnan!

—hesh qanday da! Onı úgitlegen jezdeń. Sebebi, sen ol waqta jańa pálek astınan sarǵayıp kózge túsip kiyatırǵan

álekkedey áwesek ediń. Sen uwız ediń! Sen qaymaǵı alınbaǵan sút ediń! Sonıń ushın ol júregińe qol salıp qoyǵısı keldi. Saǵan pútkil dem alıs dawamında unap qalıwdı oyladı. Erteńgi kúni onıń úyinde jatıp, oqıwǵa kiri-

wińdi kútti ol.

—Joqbosh! Tuwısqan jezdem-ǵo ol meniń!

—Turmısta ondaylar joq pa?!

—Bar bolsa bar shıǵar! Lekin, meniń jezdem onday adam

emes. Juqpaytuǵın kúyeni jaǵa berme!

— Meyli, maǵan isen dep májbúrlemeymen. Bul meniń adam sınawdaǵı jeke pikirim. Bári bir sonı aytıwım kerek, jezdeń bir oq penen úsh-tórt qoyandı ata alatuǵın mergen. Ol saǵan unaw menen birge poezddaǵı qarachay qızlarına da tásir etip úlgerdi. «Barǵan jaqta ushırasıp qalar-

man, yamasa gápke qosılar» degen jaman niyet boldı onda. Sonıń ushın ol joq jerden Achuk penen Mashuk ápsanasın oylap taptı.

Kavkaz xalqında bunday ápsana joq. hesh qanday dárya

Mashuk tawın aylanıp aqpaydı. Podkumok degen bir ǵana dárya bar — Achuk emes. Qala berdi Mashuk — qız balalar ismine ılayıq. Onı jezdeń elestirmey ketken.

303

—Bunshama kep tırnaq astınan kir izlep sóyleyseń-á!

Sen óziń meniń menen birge kelgen Nurjamalmısań, ya...

—Solman, solman! Aytpa deseń aytpay-aq qoyaman.

—Ayta ber, endi aytpaǵan neń qaldı! Qolıń menen

uslap berip dálillemeseń, basqasın boldıń-ǵo... Al, sudya menen ájik-gújik bolǵanın ne menen táripleyseń? Ol da hayalı sebepli me?

—Awa-dá! Negizinde ol sudya emes. Sudya dep ájapańdı aldaǵan.

—Onı qayaqtan bileseń?

—Sudyalar nızamǵa qayshı hám kórer kózge ersi islerdi

islemeydi. Jezdeń onı tosattan kórip qalǵan! Qarasa, hayalı jáp-jas. Jigirma-otız jas parıq bar arasında.

Bári bir bul hayal oǵan qánáátlenbeydi, oǵan opadar emes degen qıyal ketken ishinen. Sonıń menen oǵan jampaylap barıp, birge qıdırǵan, birge otırıspalas bolǵan. Onıń

dárti jas hayaldıń kewlin jawlap alıw edi.

—Senińshe jawlap ala aldı ma?

—Jawlap aldı.

—Sen jezdemdi birotala kók eshekke teris mińgizdiń-

ǵo! Onı opasız qıldıń! Men gápińniń hesh qaysısına inanbayman! Eger ájapamnıń muhabbatına sadıq bolmaǵanda, operaciya stolına qatar jatıp, bir bótekesin beriwge ırazı bolar ma edi?!

—Sen soǵan inandıń ba?

—he, inanbay ne?

—Ájapań da?

—Ájapam da!

—Bilemen, ájapań sennen-ám sadaraq. Lekin, bir nár-

seni bilip qoyıń, ele bul másele bizde tájiriybede joq.

Shazada bir zaman únsiz qaldı. Jezdesine ishley Nurjamaldıń názeri menen qarap kórdi. Lekin, qáytse de onı jek kóre almadı.

— Sen nege onı jaman kórip qaldıń? — dedi ol Nurjamalǵa kiyligip. — Saǵan onıń iyneniń ushınday da jamanlıǵı joq edi-ǵo. Kerek deseń, ol dúnyada Nurjamal degen nashardıń barınan da xabarsız!

304

—Xabarı bolmaǵanı jaqsı. Bolǵanda men de onıń gipnozına túsip qalar ma edim.

—Sen qáytip jamanlasań sóytip jamanla, bári bir men

jezdemdi jek kóre almayman. Eger ájapam basqa bir mántirsekke tiygende, búgin bir bótekesin aldırıp, jáne bir baxıtsız kúni ekinshi bótekesi de shikaslanıp, ómirden erte ketiwine sebepshi bolar edi. Al, jezdem ájapamnıń

ó mirin uzayttı. hindstanǵa aparıp, bes mıń dollarǵa bótekesin almastırıp qayttı. Jol qárejetin aytpay-aq qoyayın. Bunısı ne? Bul da kózabaǵa ma!

—Kózabaǵa emes! — dedi Nurjamal sının buzbastan.

—Jezdeńde aqsha kóp. Begzadanıń bótekesi bahana, el kórip qaytatuǵın bolǵanına quwandı.

—Qoya-ǵo! Qoydım seni! Sendey dostım joq meniń! Se-

niń tilińe jılannıń záhári jaǵılǵan!

Shazada ashıw menen ornınan turıp ketti. Eki adım atıp jáne irkildi. Nurjamaldıń keshirim sorawın kútti. Lekin, onday bolmadı: «Dostımdı qapa ettim» dep te oylamadı Nurjamal. Ol ápiwayı haqıyqatlıqtı betke ayta salǵanday, ayıpsızlıǵın sıpatlap, párwayı-pálek otırdı. Shazada bir óksheden izine aylandı.

—Ákesi haqqında da bir nárse aytarsań?

—Ákesin ne qılasań? Qartayǵan adam?

—Yaq, ayta ber! «Jaman shının aytaman dep sırın

aytadı» degen. Men hámmesin qolıńa uslatqanday etip berdim-ǵo. Ayt! Aytqanday, biziń háńgi eshek haqqında aytpadıń-ǵo!

—Men seniń úseytip ókpeleytuǵınıńdı bilip, ózimnen qashırtıp júr edim. Sen izime túsip aldıń! Meni quday usılay jaratqan. Tuwrısın aytaman. Birewler qusap, kózińshe maqtap, sırtıńnan gáp etpeymen.

—Sóytip, biziń qudamız qanday adam eken?

—Taǵı ókpeńe-ókpe jamalsın ba?!

—Jamalmaǵan nesi qaldı! Kóp bolsa jáne bir barmaq

qalıńlar-dá!

—Qudańız haqqında Ayzada shesheńniń pikirin maqullayman.

—Ol ósek-ǵo!

—hár qanday ósektiń túbinde shınlıq jatadı. Bórttirip aytılǵanda ol ósekke aylanadı.

—Sonda ol da suw juqpas jalatay ma?

—Jalatay-jalatay emesligin bilmedim, lekin, onıń

da hayal júreginiń «shpionı» ekenligine isenimim kámil.

Azima apa jaqsı hayal, lekin, ol ábisáreń waqtında jılannıń awzına ózi barıp túsken palapanǵa usaydı.

—Meyli, oyaǵı menen jumısım joq. Lekin, onıń saqıylıǵın, qonaqshıllıǵın qurttay da bolsa tán alarsań?!

—Tán almayman! Ol saqıy emes. Aǵańa seńsen postın

japqanǵa saqıy dep otırsań-ǵo. Sirá-dá! Aqırı, ol seńsen postındı aǵańa jappay dalaǵa taslay ma? Postındı ol arnap tiktirgen joq. Qamar malaqaydı da. Ol sarpaylar qudańızǵa maba ushın sawǵaǵa berilgen. Qudańız waqtında

úlken hámelde islegen. Birewlerdi shennen tıs qollap-quwat- laǵan. Sonıń qayırı edi bular. házir hesh kim postın kiymeydi. Bazarǵa shıǵarıwǵa uyaladı. Sonıń ushın aǵańa jawıp jaqsı atlı bolǵısı keldi. Lamalardıń da keliw tariyxı sonday. Ol pul shıǵarıp bazardan zat alatuǵın adam emes.

Shazada ornına kelip qaytadan otırǵanın ózi de sezbedi.

—Bálkim...

—Bilemen, ol jańa jıldıń aldında shashıp-tógip

qonaq kútedi eken. Sol saqıylıq pa seniń-she?

—Endi ne?

—Ol sadaqa! Qudańız birinshi hayalınıń ólimi sebepli

hújdan azabında jasap atır. Durıs, onıń qolı qan emes.

Lekin, júregi qan bolıp atır onıń. Ol qartayǵan sayın islegen gúnaları ushın qudaydan qorqıp atır, onı sadaqa menen juwıp shaymaqshı. Lekin, sumlıq penen berilgen sadaqa qabıl emes. Bileseń be, bir kún bolmasa bir kún bunday biyabırayshılıq jezdeńdi de kútip tur. Sonda maǵan aytasań — wáliy ekenseń dep!

—Sendey wáliyden... — Shazada ornınan atıp turdı,

—peshimniń quwısındaǵı tarǵıl pıshıǵım artıq! Awzım bar dep sandalay bereseń be?!

Ol tez-tez adımlap Nurjamaldıń názerinen uzaqlastı.

306

— Shazada!

Shazada esitti me, esitpedi me, juwap bolmadı.

Nurjamal skameykada biraz otırıp qaldı. Shazadanıń kewlin qabartqanı kem-kem oǵan bata basladı. Shazadanıń bunday haqıyqatlıqtı bilmey jasaǵanı abzal edi-ǵo.

Ol hámme adamlardı ózindey kóretuǵın, hesh kimnen sum niyet kútpeytuǵın, aq kókirek, eden hayal edi. Nurjamal onı ómirge sın kóz benen qarawǵa úyretpekshi boldı. Lekin, mısaldı jaman jerden aldı. Aqırı, bul mısal

á debiyat emes edi! Shın ómir edi-ǵo. Perishtedey pák dep bilgen jezdesin adam súlderindegi shaytanǵa aylandırdı.

Ákesi ómir boyı iynine suǵıp kórmegen postındı japqan qudasın qanday etti! «Sen qáte islediń, Nurjamal! Dostıń

ó zin-ózi jemesin deseń izinen bar! Keshirim sora! Yaq, soramayman! Onda men ózime usamay qalaman! Onda men júzeki Nurjamalǵa aylanaman!»

Nurjamal qas qarayǵanda bólmesine keldi. Ol esik awzında ózi úsh-tórt kúnnen beri úlken abırjıw menen kútken adamın kórdi. Kórdi de quwanıp ketti. Eger basqa máwritte kelgende quwanbas edi. Búgin onıń kewlin sergitkendey birew kerek edi.

Bul miyman onıń qı yalında ǵı sol qıyır-shıyır oylardı serpildirip jiberdi.

12

Tań azan menen Nurjamaldıń esigi qaǵıldı. Ashtı.

Bosaǵa awzında jol sumkasın kótergen Shazada turar edi.

—he, amanlıq pa? — dedi Nurjamal tańlanıp. Shazada juwap bermesten ishke kirdi.

—Sennen keshirim sorayın dep keldim, — dedi divannıń qasına sumkasın qoyıp.

—Nege?

—Keshe saǵan awır gáp ayttım! Tarǵıl pıshıǵıma teń-

gerdim.

— Men seniń ornıńda bolǵanımda onnan da awır gáp aytqan bolar edim.

307

— Ornımda bolmay-aq qoy. Men bar tapqanı awzında, sawdıraq hayalman. Sen el kórgen ekenseń! Adam sınap biledi ekenseń! háwesim keldi saǵan!

Men túni menen dóńbekship, oylanıp shıqtım. Qıyalımda olar spektaklde oynap atırǵan aktyorlarǵa usap ketti. hámmesi jasalma bolıp túyildi maǵan. Sen meniń kózimdi jetkizdiń soǵan! Aytıp atırǵan waqtıńda iyttiń etinen beter jek kórdim seni! Lekin, aqıl tárezisine salıp, seniń haq ekenińdi ańladım. Ańladım da ájapamdı ayap kettim. «Bir kún bolmasa bir kún jezdeńdi de sonday biyabırayshılıq kútip tur» dediń-ǵo. Tún boyı «ilayım,

sol biyabrayshılıqtı esitpegeymen» dep qudaydan tilep shıqtım. Álbette, ol biyabırayshılıqtı kózim menen kórmeymen-ǵo. Biraq, esitip qalıwdıń ózi awır maǵan.

—Ol gáplerdi qoy, Shazada. haqıyqatlıqtı aytaman dep men de qattıraq ketippen. haqıyqatlıq burıshqa megzeydi, dostım, lekin, ol da mólsherinen zıyat bolsa júregińdi qırqadı. Awqatqa barǵanda keshirim sorayın dep otır edim.

—Men awqatqa barmayman.

—he?

—Kórip turǵan joqsań ba, qaytıp baratırman.

—Nege. Amanlıq pa?

—Amanlıq. Túnde ájapam qońıraw etti. Banki basıwǵa

járdem ber dedi. Eki júz banka tayarlap qoyǵan eken.

Jezdeń kelgennen keyin ekewmiz Antaliyaǵa baramız dedi.

—Jezdeń qayaqqa ketipti?

—Bir háptege MChStiń oqıwına ketipti, Andijanǵa.

Al, dostım, awılǵa barǵannan keyin úyge qıdırıp bar.

«Jolǵa shıqtım» deseń boldı, Shımbaydıń post GAIinde kútip turaman. Qatnasayıq! Sen maǵan dım unap qaldıń.

Awılda qatnasıp otırǵan qatınlarım kóp. Lekin, bári jıyılıp sen quraqım bola almaydı. Olar awa deseń awa deydi, nawa deseń nawa deydi.

Birden vannada suwdıń shawıldısı esitildi. Shazada shorshıp tústi.

—Kim bar?

—Birew, — dep kúldi Nurjamal.

308

—Keldi me? — dep sıbırladı Shazada. Nurjamal kúlip bas iyzedi.

—Noqtalanıpsań-dá!

—I-ihm!

—Baxıtlımısań?

—Baxıtlıman! Keshigip bolsa da!

—Muhabbattıń erte-keshi bolmaydı. — Shazada vanna

betke urlanıp-urlanıp qarap qoydı. — Endi saǵan aytarım

— qoldan shıǵarıp alma! Seniń jasıńda bası bos erkek tabıw qıyın. Eń baslısı — izińe bir qara domalaq ertip al! Jurt ne dese ol desin! Aytıp-aytıp qoyadı.

Otırıspalarda aytılatuǵın anabir qosıqtı bileseń be: Kisi yarı kisiligin etedi,

Oynap kúlip óz yarına ketedi!

Áne, sonda qara domalaǵıń janıńda qaladı. Úlkeygen soń kelin túsirip, aqlıq súyip otırasań.

Vannanıń esigi ashıldı. Shazada dárhal barmaǵın awzına bastı. Izinshe belden joqarısı jalań erkek adam qolındaǵı kishkene súlginiń shetin barmaǵına orap, tómen qarap qulaǵın shuqlap kele berdi.

Shazada oǵan ser salıp qarar eken, birden kózleri uyasınan shıǵıp kete jazladı.

— Jezde-e! — dedi bir waqta dawısı tarǵıllanıp.

Erkek ornında qalsha qatıp qaldı. Nurjamal hayran bolıp, birese Shazadaǵa, birese baslıǵına tigildi.

Shazada jerden sumkasın julqıp kóterdi.

— Sen wáliy ekenseń! — dedi soń Nurjamalǵa ótkir názeri menen tigilip. — Aqırı, gipnozına túsipseń-dá!

Ol esikti dizesi menen nuqıp ashıp, kózdep ǵayıp boldı.

***

Aeroport xızmetkeri keshigip dizimnen ótken onlaǵan jolawshını hawa laynerine alıp shıqtı. Olar qolındaǵı posadka talonı boyınsha tiyisli orınlarına jayǵasa basladı. Nurjamal qolındaǵı talonǵa qaradı. Ornı ǵá

«S» eken. Ne kóz benen kórsin, ǵá «V» da Shazada otır edi.

309

Nurjamalǵa kózi tústi de, ol názerin teris burdı. Nurjamal samolyot ishin biraz waqıt kózi menen sholıp edi, bos orın joq eken. Naylaj, óz ornına kelip, amanat ǵana diz shókti.

Samolyot hawaǵa kóterilip, óz jónelisine túskennen keyin Shazada ornınan turıp, hájetke shıǵatuǵın adamday, salonnıń iz betine ketti. Sol ketisten ol mánzilge jetip kelemen degenshe ornına qaytpadı.

Bir-biriniń sırın ózleri ǵana túsinetuǵın eki hayal eńselerin zil basıp samolyottan tústi. Tashkentke barǵansha ájik-gújik bolıp barǵan olar, endi bir-birine názeri túsip qalmawın ish-ishinen tilep keler edi.

11-may — 21-sentyabr 2014-j

310