Muratbay Nızanov Tańlamalı shıǵarmaları

Nurjamaldıń, al bulardıń tıńlaǵan-tıńlamaǵanı menen kempirdiń isi joq edi.

—Usı sende ıras-aq káriyat bar ma? — dedi Shazada bir qırınlap. — Sanatoriyaǵa kelip júrgenshe saǵan kórinsemaq boladı eken-ǵo.

Nurjamal tım-tırıs otırıp, Shazadanıń qan basımın

ólshedi.

—Tur! –dedi soń bilegine shırp ettirip. — Qan basımıń túwe báleń-ám joq. «Jıńǵıl dese qırǵın» dep...

—Onda nege doktorlar...

—Túni menen uyqıń shala bolǵan. Sharshaǵansań! Onıń

ústine aǵamdı oylay bergen shıǵarsań!

— haw-w! Oylamastay jigit pe ol?!

—Tur-tur! háwlini aylanamız. Azannan beri bir ózim...

trotuarlardıń uzınlıǵın adımlap ólshep-ám boldım.

—Usı sen ıras aytıp otırsań ba? Íras qanbasımım ornında ma?! — Shazada endi ıraslap soradı.

—Íras aytaman! Ornında! Ornında bári!

—Kúnlediń-á?!

—Neni? Kimdi?

—Meni-dá!

—Seni ne dep kúnleymen?

—Úlkenlerdiń awırıwı menen awırıp atırǵanımdı

kóre almay atırsań-ǵo! Solay ma?! Shınıńdı ayta ber, biraq?!

Nurjamal mıyıqtan kúlip qoydı, biraq juwap bermedi.

—Yaqshı, shıǵıp tur, kóylek almastırıp alayın, — dedi

Shazada ornınan tikeyip.

—Mennen-ám uyalasań ba? — dedi Nurjamal kúlip.

—Uyalmay ne? Jalańash denemdi Baxtiyardan basqa tiri

bende kórgen joq usı waqqa shekem.

Olar azıraqtan keyin sanatoriyanıń háwlisine shıqtı.

Shazada qansha shoq minezli bolsa da, qan basımı haqqında uwayımın teginlikte qıyalınan shıǵara almadı. Sebebi, bunday awırıwdı ol kóp kórgen, óziniń tuwısqan qaynaǵası shay ústinde otırıp-aq «ketip qalǵan» edi.

— Nurjamal? — dedi qabaǵı salınıp. — Meni aldastırdıń ba?

Nurjamal endi onı ózine isendire almay kúyip-pisti.

—Keshe kelgen waqtıńda ólshedi-ǵo, umıttıń ba?

—Onda babında edi ya?!

—Babında bolmaǵanda qabıllay ma?

—Bir túnniń ishinde ne bále keldi maǵan?

—Shazada! Qan basım degen... Ne dep túsindirsem eken...

Mınań qara, maǵan qara, qazanǵa sút pisireseń be?

—Pisiremen.

—Sonda sút tasıp kete me?

—Tasıydı.

—Astındaǵı ottı tartsań, ya gazdiń qulaǵın qaytarsań,

sút ornına qaytama? Áne, qan basım-ám sonday! Doktor

«súttiń tasıp turǵan» waqtında kelgen, medsestra «gazdiń qulaǵın qaytarǵan»nan keyin ol áste-áste qaytqan. Endi túsindiń be?

—Túsindim-aw... Biraq, ekiniń birinde sút jáne tasıp ketse, tógilip, gazdi óshiredi-ǵo. Sonda men «anyaqqa» kete beremen be?

—hesh jaqqa da ketpeyseń! Maǵan isene ber!

—Sen «Qúleke táwip»tiń jiyenimiseń?

—Jiyenimen! — Nurjamal házildi jıynastırıp,

sóziniń izin dawamladı. — Men usı kesellik boyınsha ilim kandidatıman. Endi isendiń be?

— Astapıralla! «Sorasa berseń qoynıńdaǵı qatınıń bóleń shıǵadı» degen.... Men azannan beri sonıń uwayımında jatırman-ǵo. Sonda da, nabada sútim tasıp ketse, «gazdiń qulaǵı qaytpay qalsa». Baxtıyar kóp bolsa jılım ótkenshe qarar, soń basıma barıp tursa: Keshir shabazım, ballardıń ıssılı-suwıǵına, kir-qońına qaraytuǵın birew bolmasa bolmaydı eken. Sen mudamı júregimdeseń, dep tursa.

—Men júregińdemen, tósegimde basqa birew ya?! — dep túrgep ayta almasam. Onnan keyin ekinshi márte ólemen-ǵo.

—Ne, kúyewińe isenbeyseń be?

—Áy! Usı zamanda etegine namaz oqıp júrgen erkek bar

ma?

—Onda ájapańdı Shasánemge, jezdeńdi Ǵáripke teńegeniń de biykar eken-dá?!

—Qoy-qoy, jezdem menen ájapama til tiygizbe? Dúnyada opalı erkek birew bolsa da sol biziń jezdem, ekew bolsa

242

da biziń jezdem. Kerek deseń, onı qayaqtaǵı bir biyshara

Ǵáripke teńegim-ám kelmeydi.

—Dástandaǵı Ǵáripti aytıp atırsań ba? Ekinshi márte birew esitpesin ol gápińdi! Ol ashıqlıqtıń tımsalı-ǵo.

—Áy! Qashan kórseń qosıq aytadı da júredi, jılay-

manı shıǵıp. Onıń ornına qolayın tawıp, aq «Jiguli»di kese tartpaysań ba Shasánemniń aldına.

Nurjamal barınsha kúlip jiberdi. Keyin kúlkisi qattı shıǵıp ketkenine qısınıp, awzın qolı menen kólegeyledi.

—Pay, qatırasań-aw Shazada, sen-ám! Ǵáriptiń zamanında «Jiguli» bar ma?!

—«Jiguli» bolmasa at bar-ǵo! Zarlanıp júre bergenshe mingestir de qash!

—Xannıń láshkerleri adımın ashtıra ma onıń!

—Wáy-y! Duqtır bolsań-ám kino kórmeydi ekenseń-aw!

—dedi Nurjamalǵa kustanı qılıńqırap, — Qız alıp qa-

shatuǵın zańǵar aldı menen xannıń láshkerleriniń atlarınıń ayılın kesip shıqpay ma?!

—Qoy, Shazada, ol biysharalardı tınıshına qoyayıq.

—Onda kimdi aytayıq? — dedi Shazada kúlip.

—hesh kimdi.

—hesh kimdi aytpasaq jarılıp ólemiz-ǵo.

—Bolmasa, jezdeń haqqında aytıp ber, ábden perishte

qıldıń-ǵo.

—Yaq, aytpayman!

—he?

—Qızǵanaman.

—Kimnen?

—Sennen-dá! Kúyew tappay kóziń qarawıtıp júrgen

nasharsań. Aylandırıp alsań, ájapam dalada qaladı-ǵo.

Shazadanıń usı retki gápi Nurjamaldıń kewline keleyin dedi. Dım úndemey qaldı.

—Tıltıyıp qaldıń ba? — dedi Shazada onıń kewlin almaqshı bolıp.

—Yaǵaw...

—Qoyaǵoyshı endi! Bir kúl! Qáne, qáne? Shazada onıń

tamaǵına barmaq juwırtıp, jeńil qıtıqladı. Nurjamal shıdamay kúlip jiberdi.

243

—Áne, áne-e, quyash shıqtı-ı! — dedi Shazada kewillenip.

—Bári bir saǵan ókpeledim, — dedi Nurjamal názerin

bir shetke alıp.

—Jańaǵıǵa ma?

—Basın baslap, izin aytpaysań! Meni jalındırǵıń

kele me?

—Birewdiń muhabbatınıń birewge ne qızıǵı bar?

—Kitaptan oqıǵanda da birewdiń muhabbatın oqıysań

ǵo.

— Íras-áy, biraq... Kisiniń gúnásına qalıp ǵıybat etkennen jaqsı-ǵo, ya?

Nurjamal bas iyzep maqulladı.

—Baslay bereyin be onda?

—Basla.

—Alqıssa... — Shazada shaqalaqlap kúlip jiberdi de,

soń dárhal ózin tıydı. Qudayǵa shúkir, dógerekte hesh kim joq eken. — Jıraw, baqsılar sóytip baslamay ma ózi?

—Sen baqsı emesseń-ǵo.

—Írasında da, biziń ájapam menen jezdem tanısqan

kúnnen baslap bir-birine ıntıq bolıp jasadı. Emeshesi qurıp turatuǵın edi.

Ájapam qosılǵannan keyin de bárhama jezdemdi uwayımlap júrdi. Túsken jılları apama sıbırlap aytıp atır-

ǵanın esitip qaldım.

— Ólip qalama, — dep qorqaman dedi ol sonda apama.

—Maǵan kúnde azanda turıp «ózimdi túngi uyqıdan qızǵanaman. Sebebi, oyanaman degenshe seni saǵınıp qalaman» deydi. Bayaǵıda óziń aytatuǵın ediń-ǵo, adam ólejaq bolsa sóytip birewge diydarı qurıp turadı dep.

—Ańgódekseń-aw, qızım. Kúyewiń jalatay emes pe eken?

—dedi apam.

Ájapam sonnan tas boldı da qaldı. Qaytıp ashılıs-

padı. Eki qonaman dep kelgen adam, tań atıwdan túyinshigin túyip jolǵa shıqtı.

—Jezdeń ele sol pikirde me eken? — dedi Nurjamal qızıqsınıp.

—Sol pikirde. Onı ózim-ám esittim. Biraq, kúnde ayta bermeytuǵın shıǵar. Sol jılları men qorqıyıp júrdim,

244

jezdem ólip qalama dep... Onnan berli neshshe jıllar ótip ketti-aw... Aman ele!

—Júr, ana jerge otırayıq, — dedi Nurjamal qorǵanshanıń qaptalındaǵı emenniń túbine qoyılǵan skameykanı kórsetip.

—Qoyshı, men bir ertekshi kempirmen be?! Azannan beri

ózi jatıwdan zıqım shıqtı. Ayaq jazayıq bir zaman. Sonda

da aytıp beremen.

—Jezdeńdi qızǵanǵandı qoydıń ba?

—Oyın gáp-ǵo! Ayttım-ǵo, baǵana, «dúnyada opadar erkek

birew bolsa da, ekew bolsa da biziń jezdem» dep. Nabada, á japam ólip qalmaǵay, ólip qalsa ol qalǵan ómirinde taq

ótedi.

— Írasın aytayın ba, Shazada? — dedi Nurjamal onı

ózine qaratıp. — Seniń mına táriyiplewińnen ájapańdı ya jezdeńdi kórgim kelip tur. háwesim kelip tur olarǵa.

—Awılǵa bara bereyik, ele barısamız, kelisemiz, aǵayın bolıp ketemiz, quda-qálese! Sonda kóreseń ájapamdı da, jezdemdi de.

—Biziń ájapam awıldaǵı qızlardıń mańlayı boldı!

—dep sózin dawam etti Shazada. Onıń júzinde qanday da bir maqtanısh sezimi jaynap turar edi. — Ózi uzın boylı,

iri deneli, iri bolǵan menen mendey bıdım-bıdım emes.

—Sen bıdım-bıdımsań ba? — dep gápin bóldi Nurja-

mal.

— Ájapama qaraǵanda shıraysızban-ǵo. Qullası, kórgen jigit «meniki bolsa eken» degendey edi. Biraq, awıllıq jerdi óziń bileseń, bir ruw bir awıl bolıp otıradı, na-

bada basqa ruwdan bolsa da, awıl aralas bolǵan soń qarındasınday kórip, jutıp jibergendey nashar bolsa da qıya baqpaydı. Awıldıń sol dástúrin jaqsı kóremen-ǵo, elege deyin.

Sonlıqtan awıldıń qızları baxtın sırttan kútedi. Biziń ájapam ondı pitirgennen baslap, jawshıdan esigimiz tınbadı. Búgin ana aǵayinniń balası kiyatır, erteń mına aǵayinniń... Arǵı kúni qudanıń qudasınıń bir nársesi. Ájapam hesh birin qálemedi. hátte, sóylesiwge de

shıqpadı. Men onda kishkentayman, toǵızdaman ba, ondaman ba, bilmeymen, áytewir sol shamadaman.

245

— Qızım-aw, óytebermeseń-o, — dedi bir kúni apam

ájapama. — Qız balanıń tezirek úy bolǵanı jaqsı. «Tańlanǵan tazǵa» degen gáp bar, erteńgi kúni máháliń ótip, bul jigitlerdiń tırnaǵına turmaytuǵın birewge tap bolarsań.

Ájapam tıńlap-tıńlap boldı da, qanarın qoltıqlap sırtqa shıqtı.

— Shazada, eshekti ákel! — dedi maǵan. Apama «jaqsı, jaman» dep juwap qaytarmadı.

Bizler atızǵa eshek minetuǵın edik. Eshek bolǵanda na-

ǵız háńgi eshek. Biraq, ájapamdı kórse jım bolıp qaladı.

Azanda kún shıǵar-shıqpastan atızda payda bolamız. Maǵan eshektiń jibin uslatadı da, ózi terimge túsip ketedi. Men eshekti úzip ketpestey, qımtınǵanday otı bar jerge baylap kelip, bir zaman onıń paxta tergenine qarap turaman.

Qolı avtomat-aw ájapamnıń. Ǵawashanıń tómengi xanasınan baslap joqarı qaray bir márte ótse, appaq bolıp turǵan paxtanıń qurı paqalı qaladı qarawıtıp. Sáske bolmay bir qanar paxta tayar.

— Shazada, eshekti ákel! — deydi maǵan. Úyrenip qalǵan eshek qanardıń tusına kelip, salmaǵa túsip jawırnın

tutıp tura qaladı. Ájapam qanar tolı paxtanı dizesi menen bir ekshep shelge mingizedi. «ho-op» dep jáne bir ekshegende qanardı eshektiń belinde kóre bereseń. Sonnan men jeteleymen, ol qaptaldan uslap júredi. Tárezige salsa

50 — 55 kilo shıǵa beredi, ólshep qoyǵanday. Erteń azanǵısı da sonday, arǵı kúngisi de. Tústen keyingi paxta sál jeńillew boladı. Azanǵı shıq penen tergendey bolmaydı.

Usılayınsha ol mektepti pitkergennen keyin awılda úsh jıl paxta terdi. Birinshi jılı oqıwǵa tapsırıp edi, jıǵılıp qalǵannan keyin qaytıp betlemedi.

Bir kúnleri awılımızǵa studentler keldi. Járdemge.

— Al-ha, awılǵa jigirma qız kelipti, — degen dawrıq taradı demde. — Úylenbegen ballar bolsa úylenip qalsın.

Tap olar bir jigit izlep kelgendey. Biraq, arasında

úylenip qalatuǵınları da bolatuǵın edi. Geyde muǵallimler awıldıń qızların alıp ketip qaladı. Qullası, eki

ay terimde járdemshi kelse, bir ózgeris bolmay qalmaydı. Men onda úshinshi klasspan. Ájapam jigirmaǵa shıqtı.

Á dewir tolıstı. Lekin, ol kelgen járdemshilerge de,

246

muǵallimine de itibar bermedi. Olar menen duslasqan da joq-aw, durısı. Bir kúni awıldıń adamların, mektep oqıwshıların, studentlerdi — bárin bir kólemge saldı,

on gektarlıq «raykom partaw» degen jerge. Paxta degen shaǵaladay appaq bolıp tur. Biziń ájapamdı bileseń-ǵo, studentler atızǵa shıǵaman degenshe bir qanardı tırsıytı-

yıp toltırdı. Bul kúndegiden kóbirek edi. Qanardıń júyindegi shıjım sabaqları shertilip, arasınan paxtalar sırtqa shıǵıp turdı.

—Jetpisten ótedi ya? — dedi ájapam quwanıp.

—I-him, — dep maqulladım men.

—Eshekti ákel!

Eshekti salmaǵa kese tartıp, endi qanardı tiyeyin dep atırǵanda studentlerdiń muǵállimi kelip qaldı.

— Neǵıp atırsız, qızlar? — dedi ol bizlerge.

Ekewmiz birden jalt qaradıq. Al, endi isen, isen be, erkek adamnıń bunday sulıw bolǵanın birinshi kóriwim edi. Qáddi boyı dúp-dúziw... «Úrlep awızǵa salǵanday» deydi-ǵo, biziń xalıqta. Kózi, qası, murnı... hámme, hámme múshesin sheber súwretshi erinbey otırıp soqqanday edi. Shashın sonday qılıp kútken, samallı kúni jap boyındaǵı urıqlar jelkildep turadı-ǵo, tap sonday jelkil- deydi-áy, jańaǵı.

—Qoya ǵoy, jezdeńe ashıq bolıp qalǵan joqsań ba? — dedi

Nurjamal qolınan shımshıp.

—Joqbosh! Biz baldız-jezde emes, aǵa-qarındastaymız.

—Sóytip, biziń ájapam jańaǵı jigitke kózi túskeni

sol, eki beti lalaptay qızarıp, tırnaǵınıń ushına qaradı da qaldı. Men biraq ele balaman-ǵo?

—Qanardı eshekke júkleyjaqpız, — dedim taqıldap.

—Sóytip ne qılasız? — dep kúldi ol. Ya meniń sóylege-

nimdi qızıq kórdi me.

— Tárezige aparamız.

Ol erge qıstırıwlı turǵan eshektiń bas jibin qolına aldı.

—Kúshiń jete me? — dedi soń maǵan.

—Jetedi, — dedim men.

247

—Onda ana-a jaǵaǵa aparıp baylap qayt. Tilsiz jániwardı óytip qıynawǵa bolmaydı.

—Paxtanı ne menen aparamız? — dedim men. Ájapam bolsa awzına suw urtlap alǵanday tım-tırıs.

— házir esabın tabamız, — dep ol ján-jaǵına qaradı.

— Áy, jora, sen, awa sen, beri kel.

Ol awıl adamları menen kómekshilerge qarıq bólistirip atırǵan Kómekbay tabelshiniń balası Ádildi shaqırdı. Ol kelip dáslep muǵallim menen, soń ájapam menen sálemlesti. Meni elestirgen joq.

—Atıń kim? — dedi muǵallim Ádilge.

—Ádil, — dedi ol.

—Yaq, sen ádil emes ekenseń, — dedi muǵallim házil

etip. — Eger ádilligiń ıras bolsa, mına qanardı tárezige aparıwǵa járdemles. Tárezige deyin neshe metr bar?

—Eki júz metr bar shıǵar, — dedi Ádil murnınıń astınan sóylep. Muǵallimniń sustı bastı ma, bir zamanda tómen qarap, ábigerlendi de qaldı ol.

—Eki júz metr bolsa — júz metrge deyin sen arqalaysań, arjaǵına men. Qız balanı sıylawımız kerek.

Ádil únsiz maqulladı da, tómen otırıp qanardıń eki mushınan usladı.

—Qáne, qoldasayıq, — dedi muǵallim ájapama. Ájapam dım úndemey qolın uzattı. Ekewlep qanardı Ádildiń arqasına saldı.

—Sen qız neǵıp tursań? — dedi soń maǵan qarap. — Eshegińdi baylap kelseń-o, Anańqara, paxtanı jep atır.

Eshek hesh qanday da paxtanı jep atırǵan joq edi. Ol meniń názerimdi basqa jaqqa qaratıw ushın ayttı. Qız bala degen shaytan boladı-ǵo, qurttay bolsam da onıń ne oylaǵanın sezdim.

—Bekem bayla, bosanıp ketpesin! — dedi ájapam muǵallim menen qatar ketip baratırıp, izimnen dawıslap. Men ishimnen bultıyıp qaldım. Kúnde baylap júrgen eshegim-

ǵo. Qashan bosanıp ketip edi. Qara, bir zamanda álle netken bir muǵallim oǵan mennen jaqın bolıp qalıptı.

Men eshekti góne túbir sheńgelge qolımdı tırnatıp baylap bolaman degenshe olar atızdıń basına shıǵıwǵa shamalasıp qalıptı. Juwırıp zorǵa jetip aldım. Lekin,

248

júdá ókshelep barmadım. Muǵallimniń gápleri maǵan gá túsinikli, gá túsiniksiz bolıp esitilip turdı. Ájapam

bolsa sóz qospaydı, biraq, hár gáptiń izinen sıńq-sıńq kúle beredi. «Sonshama qızıq pa eken?» dep ashıwım keledi oǵan. Esheyinde tisiniń aǵın kórsetpeytuǵın ol, búgin júdá ushıp-qonıp tur-ǵo! Írasın aytsam, ájapamdı qattı qızǵandım! Qayaqtan payda boldı usı birew! Sulıw bolsa

ózine! Ájapamdı alıp ketse ne qılaman? Úyde qızdan bir

ózim qalaman ba? Ol ketse aǵam maǵan eshekti de uslatpaydı. Paxtaǵa da jibermeydi.

—Atıńız kim? — dedi bir waqta muǵallim ájapama.

—Begzada, — dedi ol áste.

—Sulıw at eken?

—Írastan ba?

— Írastan! Mánisine qarań, — hám Bek hám Zada! Atı-

ń ızdı kim qoysa da aqıllı adamlar qoyıptı.

Endi meniń atımdı soraytuǵın shıǵar dep tez-tez júrip jaqınladım.

—há, jettiń be? — dedi muǵallim maǵan qayrılıp qarap. Ájapam kóz qıyıǵın tasladı da qoydı. Lekin, muǵallim atımdı soramadı.

Ádil jol boyı qanardı jerge qoymay, tárezige deyin

ózi apardı.

—Qarızdarman, dostım! — dedi muǵallim kúlip. — En-

digi sapar men arqalap kelemen.

Tárezide qanar 69 kilo shıqtı. «Jetpis» keletuǵın shıǵar» degen ájapamnıń shamalawı onsha uzaqqa ketpedi.

—Usı paxtanı biziń qızlar tergende bir mezgil jatıp túrgeler edi, — dedi muǵallim kúlip.

Á japam únsiz mıyıq tarttı, oǵan muǵallimniń xoshameti unap turǵan edi. Meniń ashıwım keldi.

—Júr endi, qaytayıq, — dedim ájapamnıń qolınan julqılap.

—he, nege asıǵasań? — dep ájapam basımnan sıypaladı.

Men qolın basımnan túsirip jiberdim. Ol meniń ashıwlanǵanımdı sezdi. Qanardı qoltıǵına qıstı da:

—Júr! — dep qolımnan jeteledi.

—Ózim júremen, — dep qolımdı tartıp aldım.

Ekewmiz kóp jerge deyin úndemey keldik.

249

—Ótirikshi eken! — dedim men birazdan keyin bultı-

yıp.

—Kim? — dedi ájapam. Túsinip tursa da túsinbegenge

saldı.

—Jańaǵı muǵallim-dá!

—he, nege?

—Júz metrge deyin sen arqala, arjaǵına men arqalay-

man dep edi-ǵo, Ádilge. Qáne, arqalaǵanı?!

—Ádil sharshadım demedi-dá! Onıń ústine muǵallim

—qonaq.

—Qonaq atızda júre me?! — dedim men. Ájapam juwap taba almadı ma, úndemedi.

—Atı kim eken? — dedim onı qapa qılıp almayın dep. Bolmasa, muǵallimniń atınıń maǵan keregi joq edi.

—Bilmeymen.

—Onda nege sen atıńdı ayttıń?

—Soraǵan soń ayttım.

—Nege onıń qasında kiyatırıp kúle berdiń?

—Ol qızıq gápler ayttı.

—hesh qanday da qızıq gáp aytqan joq. Men esittim.

Ájapam meni bilmeydi dep ótirik sóylegenine qısınıp ketti. Úndemey qaldı.

—Sen onı jaqsı kóreseń be? — dedim birazdan keyin.

—Ne?!

Ol meniń aytqanımdı esitpey qaldı ma, ya sol sózdi taǵı bir márte esitkisi keldi me, qaytarmalap soradı.

—Jaqsı kóreseń be, onı?

Ájapam biraz úndemey qaldı.

—Eger jaqsı kórsem ne boladı?

—Onda seni ájapa demeymen!

Ekewmiz bir-birimiz benen álpimiz alıspay-aq, atızdıń shetine kelip qaldıq.

—Eshekti minip júr, — dedi maǵan.

—Sen ne?

—Men jayaw baraman.

—Irkilip qalsań apama aytaman, muǵallim menen qaldı deymen.

—Sennen burın baraman.

250