DÓRETIWSHI TULǴALAR

Suwıqtan búrisip qaltırasadı. Qıstıń dım ayazlı samalı esken, Suwda qaymaq muzlar jaltırasadı. Salma suwlarında japıraq tolı, Suw emes japıraq aǵıp ótedi. Hátte kósheler de japıraq jolı, Samallar kóksine taǵıp ótedi. Arzıw ármanlarım japıraqlarda, Birge qol uslasıp ketip qalǵanday. Baxıtım, áwmetim dım jıraqlarda, Meni mısqıllasıp kúlip turǵanday.

Neni-dur men izlep tentirey berdim,

Baǵlardı aralap etim túrshikti. Kewlim egitilip eńirey berdim, Men kútken kúnler bunsha keshikti. Dawıl bılǵalaydı japıraqlardı,

Sarı kartinalı úlken topalań. Kátermey búgildim bul sınaqlardı, Qálbim ish-ishinde kúshli zobalań. Baǵlar qıstan ótip báhárge jeter, Kelinshek lipasın kiyedi jáne. Meniń gúzim, qısım ol qashan óter, Meniń báhárimde barmeken sáne…

271

Tań

Yashaqay,shıǵıs bet aǵardı, endi, Áne quyash tóbesi qızardı endi, Tańım attı, tań attı qarańlar! Ǵajja-ǵaj bul ámir qaynaydı endi. Jańa ámir atqan tańlarda, Quwanıshqa tolar hátte úyim de, Janım tetiklesip tańımdı kórdim, Jasawǵa háwesim turar miyimde. Qıp-qızıl shashları jelbirep shıqdı, Quyashım lábleri úlbirep shıqdı,

Bir demde bárshesin saǵınıp qappan, Jasawǵa talpınıs gúrkirep shıqdı.

Ox, qanday zawıq bar, lázzat bar sezseń, Ájayıp ómirdi súyseń hám gezseń, Nabada dastıqqa jabıssa basıń,

Jamanı sol eken ómirden bezseń. Nawqaslıq hesh kimge basqa kelmegey,

Adam bar-ǵoy kesellikdi bilmegey, Jamanlarǵa ne aytarım bilmedim… Jaqsılar bar sol jaqsılar ólmegey…

Anam meniń

Saǵınıshım júregimdi órteydi,

Násiyatıń nusqaw bolıp silteydi,

272

Óziń joqda qolım biraz kelteydi, Anajanım, anajan anam meniń. Perzent bolıp ne kárińe jaradım, Sonda da sen mehir menen qaradıń, Allahımnan sawlıǵımdı soradıń, Anajanım, anajan anam meniń.

Qapa bolsam kewilimdi kóterdiń, Ne qálesem maǵan sonı áperdiń, Qayda ketsem yaq demediń jiberdiń, Anajanım, anajan anam meniń. Kewilińdi aldımbeken bilmedim, Sawǵa sálem alıp sirá kelmedim, Men anamnıń ǵániymetin bilmedim, Anajanım, anajan anam meniń.

Sen ekenseń aqılım hám danam da, Áziyzimseń, teberikseń sanamda, Men ulǵaydım qáwetersiz panańda, Anajanım, anajan anam meniń. Gúrrińińdi kóp tıńlamay asıqdım, Ara alıs kóralmayman qashıq dım, Endi bolsa awlaqlarda qamsıqdım, Anajanım, anajan anam meniń. Yadqa tússe ókinishim qıynaydı, Saǵınıshım júregime sıymaydı, Bul basımnan endi kimler sıypaydı,

273

Anajanım, anajan anam meniń. Qushaǵıńda jıllılıqdı sezindim, Óziń barda erkinsinip kósildim, Úy ishinen izlep endi ezildim, Anajanım, anajan anam meniń.

Ul-qızım dep dem alıwdı bilmepseń, Kurortlarda sayran etip júrmepseń, Óziń ushın jasawdı da bilmepseń, Anajanım, anajan anam meniń. Kelip turman búgin ana basıńa, Qolım qoydım áste qulpı tasıńa,

Bir shanshıw turǵanday júrek tusıma, Anajanım, anajan anam meniń.

Terezemniń aldınan

Terezemniń aldınan óttiń taǵı, Kók keylegiń kórinip kettiń taǵı, Názerimiz duslastı alıslarda, Janım seni saǵınıp kúttim taǵı. Bar qıyalım izińnen erip ketti, Júregime bir jılıw berip ketti, Terezemniń aldınan ótken sulıw, Mıyıq tartıp ol meni kórip ketti.

Qádem basıp ol sulıw baratırǵan, Jollarına ıntıǵıp qarap turman,

274

Kóshemizden geyde ol ótpey qalsa, Kóringennen men onı sorap turman. Quyash kibi jadırap óte bergey, Terezemnen bir baǵıp kete bergey, Tawıs kibi tawlanıp óte qoysa, Diydarıńa kózlerim jete bergey.

Qolın bılǵar

Alpamıs dástanın oqıp… Zindannan gúńirenip ses keledi, Jeti jıl, ara alıs kesh keledi, Táǵdiyrim ásirlerde kespelendi, Babalarım ruxları qolın bılǵar. Bayshubardıń quyrıǵı kelte eken, Ámelde emes isler tilde eken, Alpamıs sol bayaǵı jerde eken, Batırlarım ruxları qolın bılǵar. Qarajannıń doslıǵı jalǵan eken, Batırım ǵázebine tolǵan eken, Bayshubardı kútip ol qalǵan eken, Babalarım ruxları qolın bılǵar. Atalar xasasında ulın kúter, Analarım qamsıǵıp muńlı óter, Qádemiń qay waqıtta elge jeter, Baybóriler ruxları qolın bılǵar.

275

Gúlparshınıń jat jurtta ermek boldı, Qullardıń jataǵına kirmek boldı, Qalmaqqa barar alplar kerek boldı, Analarıń ruxları qolın bılǵar. Ortada Gúlparshınday ayım turar Oqsız qalǵan sawsaǵan jayıń turar,

Tayshıxandı táwbege tayındırar, Batırlarım ruxları qolın bılǵar. Shuǵılları qast etip janlarına, Qılıshlar bılǵandı ma qanlarına, Kózin tigip atalar jollarına, Jádigerler ruxları qolın bılǵar. Alpamısım túsimde kelgendey me?! Batırlarım túsime engendey me?!

Úmitler qumǵa,suwǵa sińgendey me?!

Eles-eles ruxları qolın bılǵar…

Quyash

Bunsha saqıylıqdı qaylardan aldıń, Jaqtılıq, háwirdi jollaysań jerge, Álemge shıraqsań hayranlar qaldım, Jaqsı jamandı da qollaysań birge. Bir úydiń, bir kewil shıraǵı bolmaq,

Geyde qıyın bolar geyparamızǵa, Mehir nurın bermek bizge bir salmaq,

276

Qap-qarańǵılıq átirapımızda…. Seniń nurıń menen giya kógerer, Nurıń nesiybemiz óli tiriler, Batısta xoshlasıp ketse ótken kún, Al tańda jadırap jáne kóriner. Sensiz tirilikdiń nıshanı bolmas, Úy ishi jadırap nurlarǵa tolmas, Quyashım parlap nurlarıńdı shash,

Meniń de toń qálbim sol waqta tońbas.

Abat Kramov,

Qanlıkól rayonı.

277

MUHABBAT DÁPTERIN BETLEGENDE JAZÍWSHÍ MARAT TAWMURATOVTÍŃ DÓRETIWSHILIGINE BIR NÁZER

BIZIŃ SÁWBET

M.Tawmuratov óziniń dóretiwshilik jolın «Muhabbat dápterin betlegende» (1985) degen poeziyalıq toplam menen baslaǵan bolıp, búgingi kúni dóretiwshiligi hár qıylı ózgesheliklerge iye.

M.Tawmuratovtıń talantlı shayır hám jazıwshı sıpatında «Muhabbat dápterin betlegende» qosıqlar toplamı «Erteń shıǵarmız tawǵa», «Ta… Aralǵa shekem», «Aq túnniń kóleńkesi», «Sáwirdiń aq jamǵırı», «Qısqa roman» atamasındaǵı prozalıq toplamları basılıp shıqtı. Sonıń menen birge M.Tawmuratov búgingi ádebiy processte novella janrında tınımsız dóretiwshilik etip kiyatırǵan jazıwshılardan sanaladı. Máselen, onıń 2019-jılı baspadan shıqqan «Doktor» atamasındaǵı novellalar toplamı hám «Toǵay qosıǵı», «Sen meni kút…» kitapları óz ıqlasbentlerine iye. Biz kitap oqırmanlarına jazıwshınıń jeke ómiri boyınsha da azlı-kem maǵlıwmat berip, jaqınıraq tanıstırıw maqsetinde onıń menen gúrrińlesken edik.

Soraw: – Marat aǵa gúrrińlesiwimizdi sál alısıraqtan baslasaq, yaǵnıy, siziń balalıq jıllarıńız, ásirese, bizge qızıǵı siziń kitapqa bolǵan qızıǵıwshılıǵıńızdıń oyanıw dáwiri. Mine, usılar haqqında dáslep aytıp berseńiz.

Juwap: – Raxmet. Rasında da ilimniń de, bilimniń de tiykarı – bul kitap. Men jaslayımnan kitapqa qızıqqanman. Bunıń dáslepki sebebi, birinshi klassqa orıs klasına barǵanbız, Końırat rayonında, sonda bizdi Rossiyadan kelgen jas muǵallimler oqıttı. Solar bizge reńli súwretleri bar, kishkene kitapshalar ákelip

278

oqıp berip, bizlerdi kitapqa qızıqtırdı. Bunnan soń Taxiyatasta oqıdıq, ata-anamız jumısların sol jaqqa ózgertken edi. Ákemiz otstavkadaǵı miliciya podpolkovnigi Nawrızbay Tawmuratov sol jerlerdegi rayonlıq, qalalıq ishki isler bólimleriniń baslıǵı bolıp isledi, anamız (marhum) pedagog Raxima Tawmuratova. Men úydegi ekinshi bala edim. Sonda úyge kúnde pochta bir talay oraylıq gazeta, jurnallardı ákeledi, kirgen jerdegi stoldıń ústinde jayrap jatatuǵın edi.

Úyde de kitaplar bar edi, biraq olardıń kóbisi huqıq qorǵaw temasındaǵı hám úlken oqıwshılarǵa arnalǵan kitaplar boldı. Áne sóytip usılar sebep bolıp kitapqa qızıqtım. Sonday-aq, kitaplardı Moskva, Leningrad, Novosibirsk qusaǵan qalalardan kniga pochtoy arqalı aldıratuǵın edim. Nókistegi hám, jaqın rayonlarǵa tap Shomanay, Shımbayǵa shekem kitap dúkanlarına erinbey barıp kitap alıp keletuǵın edim. Respublikalıq kitapxanaǵa segizinshi klasımnan elege shekem aǵzaman. áne, kitapqa degen muhabbatımız usınday bolıp baslandı hám búginge shekem dawam etpekte…

Soraw: – Marat aǵa, sizlerdiń áwladıńız ótken ásirdiń sekseninshi jılları ádebiyatqa kirip kelgen. Mine, sol dáwirlerden baslap ózlerińizden aldıńǵı jazıwshıshayırlardan da úyrengensizler, ulıwma ustazlarıńız tuwralı aytıp berseńiz.

Juwap: – Bizler sekseninshi jılları ádebiyatqa bir topar jaslar menen kirip keldik. Olardıń kóbisi búgingi kúngi qaraqalpaq ádebiyatınıń belgili wákilleri bolıp jetilisti. Solardan Baxtiyar Genjemuratov, Jumaniyaz Óteniyazov, Joldasbay Tájetdiynov, Gúlistan Dawletova, Biybajar Nurnazarova, Patiyma Mırzabaeva hám basqalar. Sol gezleri bizler úlken ustazlar mektebinen de óttik. Sayıpbergenov, Yusupov qusaǵan ásir gigantları bar edi. Onnan soń meniń ózim Shawdırbay Seytov, Uzaqbay Pirjanov, Orazbay Abdiraxmanov, Jiyenbay Izbasqanov, Gúlistan Matyakupova, Abdulla Sadıqov, Keńesbay Allambergenov, Xaliyla Dáwletnazarov hám basqada bir qatar jazıwshı-shayırlardan sabaq alǵanman. Álbette, olar bizge auditoriyalarda lekciyalar oqımasa da olar menen ushırasıp gúrrińlesiwlerimiz, shıǵarmalarımızǵa aytqan pikirleri, aqıl-keńesleri bizge úlken sabaq edi. Jazıwshılar Awqamı janında hár aydıń sońǵı úshinshi kúni ashıq esikler kúni bolatuǵın edi. Áne sol jerde bizler jası úlken áwladlar menen ushırasıp ózlerimizdiń jazǵanlarımızdı oqıp berip, dodalaytuǵın edik. Seksen ekinshi jılı Dúrmendegi jas jazıwshılardıń ekinshi respublikalıq seminar keńesine Baxtiyar Genjemuratov, Keńesbay Reymov, Gúlnara Jiyemuratova hám men qatnasıp qayttıq. Ol jerde Odil Yaqubov, Ótkir Xoshimov, Taxir Malik, Mashrab Babaev, Nuralı Qabıl kusaǵan úlken prozaiklerdiń seminarında boldım. Tólepbergen aǵa Qayıpbergenov bizlerdi Zulfiya Israilova, Ibraxım ­afurovlar menen tanıstırdı. áne solay etip ustazlar menen tanıstıq.

279

Endi olardan aytatuǵın bolsaq, Tólepbergen Qayıpbergenovtan adamdı tıńlawdı úyrendik. Ol adam júdá bir sabırlı, shıdamlı, kúshli psixolog adam edi. Sóylesip atırǵan adamın qunt penen tıńlaydı, qolın iyeginiń astına qoyıp tıńlap otırıp gúrrińlesip atırǵan adamın úyrenip otıratuǵın edi. Mine, usı pazıyletlerin bizge úyretti, ol hárdayım tıńlap biliw – bul úlken iskusstvo deytuǵın edi hám kitap kóbirek oqıwımızdı aytatuǵın edi, mine házir mına taqtadaǵı kitaplar qurı bar nárse, eger olardıń hár birin alıp ashıp oqısań hár qaysısı bir dúnya deytuǵın edi. ásirese, «Literaturnaya ucheba», «Literaturnıy vopros» degen jurnallardı, shet el hám orıs ádebiyatınıń klassikleriniń shıǵarmaların kóbirek oqıw kerekligimizdi bárqulla aytıp keldi.

Taǵı bir úlken ustazım bul Shawdırbay Seytov. Men onıń menen kóp júrdim, kóp shıǵarmalarıma aqıl keńeslerin aldım. Ol hár bir shıǵarmanı jazǵanda qaharmanlardı, waqıyalardı detalma-detal maydalap súwretlep jazıw sırların úyretti. Sol adamnıń aytıwı menen mektepten televideniege keldim.

Onnan soń Uzaqbay aǵa Pirjanov maǵan qısqa bir formatta gúrrińlerimdi jazıwǵa úyretti. Yaǵnıy, ol radioda «Ilham» degen hár tórtinshi kúni bolatuǵın radioesittiriw tayarlaytuǵın edi.

Jazıwshılardıń shıǵarmaları haqqında kóp sóylesetuǵın edik. Bir mártebe úyime kelgende túnde sóylesip otırıp kitap taxtadaǵı Nabokovtıń kitapların kórip «Marat, men usı jazıwshını ele oqıy almay júrmen, maǵan kitabın berip tur» — dep Vladimir Nabokovtıń bir kitabın aldı hám sol túnniń ózinde kitaptıń kóp betlerin oqıp taslaptı. Azanda turǵanımızda «oy-buw, raxmet inim kitabıńa» — dep ádebiyatqa, kitapqa jaqınlıǵın usı bir kúnniń ózinde kórsetken ustazlarımız ol. Men usınday úlken jazıwshılarǵa shákirt bolıp, olardan kóp nárse úyrengenime, olar menen birge zamanlas bolǵanıma, ulıwma olardı tanıǵanıma hám olardıń ólmes shıǵarmaları menen tanıs bolǵanıma júdáma baxtiyarman dep sanayman ózimdi.

Soraw: – Qaraqalpaq ádebiyatında novella jazatuǵın jazıwshılar sanawlı ǵana. Búgingi kúni járiyalanıp atırǵan geypara novella dep jazılǵan shıǵarmalar bul janrdıń talaplarına juwap bermeydi. Bularǵa siziń pikiriniz, novella qalay jazılıw kerek ózi?

Juwap: – Men endi novellanıń jazılıwın teoriyalıq jaqtan tallap bere almaspan, biraq bir nárseni bilemen, novella bul gúrriń emes, bunda kerek bolsa waqıyada bolmawı múmkin, sebebi bunda kóbirek sezimler arqalı, ruwxıy halatlar arqalı súwretleyseń qaharmanlarıńdı. Rasında da, sońǵı waqıtları geypara basılımlarda, kerek bolsa toplamlarda da moral temasındaǵı maqalalarǵa novella dep aydar taǵıp qoyadı. Al, oqıp qarasań bul maqala bolıp shıǵadı. Álbette, bunda redakciyadaǵı

280