DÓRETIWSHI TULǴALAR
.pdfxabarshısı, keyingi jılları «Ámiwdárya» jurnalınıń proza bóliminiń baslıǵı lawazımlarında miynet etti.
Talant iyesi pedagogikalıq institutta oqıp júrgennen baslap-aq respublikalıq gazetalarǵa dáslepki lirikalıq qosıqların hám gúrrińlerin shıǵara basladı. Sóz zergeri óziniń kórkemlik dúnyasına bay ádebiy dóretiwshiligi menen kitap oqıwshılarına birneshe poetikalıq toplamların inam etti.
Qalıy Jumaniyazov dóretiwshiligine tán ózgeshelik ol dáwir talabı menen birge jasadı. Jazıwshı, shayır hám jurnalist sıpatında jámiyetlik ómirimizdiń áhmiyetli máseleleri haqqında kórkem dóretpeler jazdı. Jazıwshınıń «Iqlas» (1960), «Dáslepki oylar» (1961), «Jıllar, jırlar» (1972), «Qosıǵım meniń» (1979), «Qırǵawıldıń shójesi» (2018) atlı qosıqlar hám poemalar toplamları basıldı. Talantlı jazıwshı sıpatında «Qızılqum qońırawları» (1969), «óosbulaq qıssası» (1970), «Dáslepki qádem» (1983), «Kútemen seni» (1985), «Qarama-qarsı jollar» (1991), «Tayınshaqlı eki bala» (1992), «Tańlamalı shıǵarmaları» (1994) degen prozalıq toplamların kitap oqıwshılarına miyras etip ketti.
Qalıy Jumaniyazovtıń prozalıq shıǵarmaları YU.Karasaev tárepinen awdarılıp, «Pervıe shagi» (1988), «Zapax chingilya» (1984) atamasında rus tilinde kitap bolıp basılıp shıqtı. Jazıwshınıń bunnan basqa da birneshe kórkem dóretpeleri basqa xalıqlar tillerine de awdarılǵan.
Qalıy Jumaniyazov «Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti singen mádeniyat xızmetkeri» húrmetli ataǵına iye, sonday-aq ol «Qaharmanlıǵı ushın» medalı, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarı Kenesiniń húrmet jarlıqları menen sıylıqlanǵan. Ol 1961-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.
Qalıy Jumaniyazovtıń dóretiwshiligine baylanıslı ádebiyatshı-sınshılar tárepinen óz waqtında jeterli pikirler aytılmadı. Sonlıqtan sóz zergeriniń kórkem dóretpeleri haqqında sholıw túrinde pikir bildiriw maqsetke muwapıq bolıp tabıladı. Haqıyqatında da talant iyesiniń poeziya hám proza baǵdarlarında teńdey qálem terbete alıwı onıń jazıwshılıq sheberliginen bolsa kerek.
Qalıy Jumaniyazovtıń bala turmısına arnalǵan birqansha kórkem dóretpeleri bar. Shayırdıń «Qırǵawıldıń shójesi» degen poetikalıq toplamına «Baxıtlı balalıq», «Balam», «Anama», «Eki terek», «Aq kepter», «Tazalıq», «Erkeligim eske tússe», «Paraxatshılıq jasasın!», «Há qarlıǵash, qarlıǵash» sıyaqlı birneshe lirikalıq qosıqları hám «Marattıń ıqlası», «Qırǵawıldıń shójesi» atlı poemaları kirgizilgen. Bul poetikalıq toplam balalar poeziyasına arnalıp, onda watan, ana, tábiyat, paraxatshılıq, tazalıq, doslıq sıyaqlı temalar tereńnen jırlanadı.
301
Jáne de jazıwshı prozasında balalar turmısına arnalǵan birqansha kórkem dóretpeleri bar. Solardıń ishinde «Tayınshaqlı eki bala» atlı povesti qızıqlı hám ıqsham waqıyalarǵa qurılǵan. Dóretpede portret, peyzaj, kórkemlew quralları orınlı isletilip, qaharman obrazın ashıp beriw maqsetinde qollanılǵan. Ońǵarbay hám Otarbay obrazları tásirli súwretlenip, barlıq waqıyalar usı obrazlar átirapına jámlengen.
Onıń «Qızıl qumdaǵı qońırawlar» degen toplamında «Qoylardıń úrkiwi», «Iz quwǵanda», «Kimdiki durıs», «Usıl hám nátiyje», «óońırawlar hám otlar», «Mártlik is», «Qaqpanshı», «Qıs kiyatır», «Isenim» qusaǵan birneshe ocherkleri orın alıp, onda sharwashılıq teması keń sóz bolıp, sharwashılıq penen shuǵıllanıp atırǵan adamlardıń hadal hám pidákerlik miynetleri súwretlengen. Olardıń xalıqqa islep atırǵan xızmetleri haqqında keń sóz bolıp, barlıq ocherkleriniń mazmunı úlken tárbiyalıq sıpatqa iye.
Qalıy Jumaniyazovtıń «Kútemen seni» degen prozalıq toplamına «Ókinish», «Jaylaw juldızı», «Kútemen seni» sıyaqlı povestleri berilip, bul dóretpelerde qaharmanlardıń jaslıq jılları miynet penen baylanıslı tereńnen ashıp kórsetilgen. Hárbir dóretpesiniń syujeti qızıqlı waqıyalarǵa qurılǵan.
Qalıy Jumaniyazovtıń «Qarama-qarsı jollar» degen prozalıq toplamına «Qaramaqarsı jollar», «Jaylawım», «Qosbulaq qıssası», «Atajolı» sıyaqlı povestleri hám «Túsinbewshilik», «Iqlas», «Durıs oylapsań aǵası», «Boydaq», «Este qalǵan estelik» degen gúrrińleri kirgizilgen.
Sonday-aq onıń «Tańlamalı shıǵarmaları» degen kitabına «Dáslepki qádem» romanı hám «Awılım» povesti kirgizilgen. Jazıwshınıń «Dáslepki qádem» romanınıń teması hám ideyalıq baǵdarı birinshiden, ondaǵı berilgen waqıyalar ekinshi jáhán urısına qatnasıwshı Atamurat ǵarrınıń ómirlik jolınan, turmıs tájiriybelerinen alınıp, qaharmannıń paraxatshılıq dáwirdegi, miynet maydanındaǵı qaharmanlıq hám pidákerlik penen islegen mashaqatlı miynetleri, ómirlik qostarı Qánigúl kempirdiń bes balanı tárbiyalawdaǵı ornı, awıl xalqınıń kún kórisi, tirishiligi, jasaw sharayatları, awıl adamlarınıń psixologiyalıq sezimleri, milliy úrpádetler, toy beriw, qız ayttırıw, jaslar arasındaǵı isenim, ata kásibin dawam ettiriwshi Maqset, Tamara, Ayjan kempir, Sasenem, Qarjawbay, onıń hayalı Gúlsánem, Ómirbek ǵarrı, Shamuratlardıń obrazları monolog, dialog, peyzajlar arqalı ashılıp barıladı.
Jazıwshınıń «Awılım» povestinde qaharman obrazların sharwashılıqtaǵı ushırasatuǵın mashaqatlı miynetler menen baylanıstırıp súwretleniwi, ásirese jaslıq, muhabbat temaları keń sóz bolıp, onda Zayırbek, Keńesbay, Zerxan
302
obrazları sátli shıqqan. Dóretpedegi tiykarǵı syujetlik waqıyalar Zayırbek hám Zerxan obrazlarına jámlenip, olar arasındaǵı hadal hám pák muhabbattıń súwretleniwi, bir-biri menen súyisip turmıs qurıwı dóretpeniń eń jetiskenlikleriniń biri.
Qalıy Jumaniyazovtıń «Ókinish», «Jaylaw juldızı», «Kútemen seni», «Awılım» sıyaqlı povestlerinde hám «Dáslepki qádem» romanında hár túrli turmıs tarawlarındaǵı konfliktlerdi súwretlep beriwine qaramastan, onda turmıs shınlıǵınıń kúshliligi hám sol principlerdi qaharman obrazlarına tereńnen sińdire biliwdegi poetikalıq sheberligi, ideyalıq hám kórkemlik jaqtan tereńligi menen basqa jazıwshılardıń dóretpelerinen Ózgeshelenip turadı. Onı turmıs penen salıstırıp, jazıwshı «Dáslepki qádem» romanınıń syujetine tiykar bolǵan Atamurat ǵarrı menen Shamurat, óarjawbay menen Maqset, Maqset penen Tamara arasındaǵı konfliktlerdiń ornın, negizgi is-háreketler qarama-qarsılıqlarında ómirde bolıp ótken waqıyalar arqalı sheber juwmaqlastırıp sáwlelendirgen. Bul usıllar jazıwshınıń basqa prozalıq shıǵarmalarında da konfliktler hám qaharmanlar obrazın sáwlelendiriwdiń tereńligin keltirip shıǵarǵan. Konfliktlerdi sol dáwirdiń, jámiyetlik turmıstıń oǵada aktual máseleleri menen tıǵız baylanısta súwretlew arqalı qaharmanlardıń obrazındaǵı ruwxıy ádep-ikramlıq sıpatlardı tereń hám isenimli túrde ashadı.
Qalıy Jumaniyazovtıń prozasındaǵı konfliktlerdiń tereńnen alınıp, adamlar minezqulqınıń anıq hám tariyxıy sharayatqa say súwretlengenin durıs túsiniw kerek. Usı kóz qarastan onıń dóretken shıǵarmalarındaǵı obrazlarda ádep-ikramlıq jaqtan tárbiyalı hám mádeniyatlı insanlardıń is-háreketleri ashıp berilgen. Jazıwshınıń bul dóretpelerindegi konfliktlerdi hám qaharmanlar xarakterin ashıwdaǵı sheberliginiń biri – negizgi syujettegi konfliktlerdi ashıw menen birge qaharmanlardıń óz-ara sóylesiwine de syujetlik hám konfliktlik wazıypa júkleydi.
Sonday-aq, Qalıy Jumaniyazovtıń joqarıda atap ótilgen shıǵarmalarında peyzaj hám tábiyat kórinisleri arqalı qaharmanlardıń háreket etken qorshaǵan ortalıǵı, sharayatları súwretlenedi. Al ayırım jerlerde tábiyat psixologiyalıq parallelizm usılında súwretlenip, tutas sol dóretpeniń tásirliligin arttırıp, qaharmanlar obrazın burınǵıdan da tereńirek ashıwǵa xızmet etedi. Jazıwshınıń jáne bir sheberligi syujettiń rawajlanıw basqıshlarında qaharmanlardıń sırtqı portretlik belgilerin qısqa, biraq tásirli, anıq shtrixlar menen súwretleydi. Jazıwshı dóretpelerinde olardıń sırtqı portretlik sıpatların birden tolıq túrde emes, áste aqırınlıq penen sóz benen sızıp barıp, bulardı kem-kem tolıqtıra beredi. Solay etip, olar syujet jolınıń ayırım basqıshlarında oqıwshılarǵa burınǵıdan tolıǵıraq sıpatta da kórinedi. Bul portret jasaw Qalıy Jumaniyazovtıń ózine tán usılı bolsa kerek. Demek, jazıwshı
303
qaharmanlardıń sırtqı kelbetin óz evolyuciyasında ashıp kórsetiwge háreket etedi. óaharmannıń dáslepki belgilerin oqıwshıǵa esletip, tolıqtırıp, salıstırıp kórsetedi.
Qalıy Jumaniyazovtıń prozalıq shıǵarmalarında qaharmannıń ishki monologlarındaǵı hár qıylı sezimler, soraw-juwap, oylanıw, oy juwmaǵın shıǵarıw, ayrıqsha ózin-ózi biykarlaw formaları sheberlik penen sáwlelendirilgen. Sonday-aq qaharman obrazları da kóp orınlarda ishki monologlar arqalı psixologiyalıq jaqtan dálillengen hám tereńlestirip súwretlengen. Bul súwretlew usılları jazıwshı sheberligin kórsetip, qaraqalpaq prozasınıń kórkemlik dárejesin joqarılatıwǵa xızmet etedi.
Ulıwmalastırıp aytqanda, búgingi jaslar belgili jazıwshı hám shayır Qalıy Jumaniyazovtıń dóretiwshiligin tereńnen úyrenip baradı. Olar jáne de jazıwshınıń ádebiy dóretpeleri menen tanısıp, qaraqalpaq ádebiyatın tematikalıq, janrlıq hám kórkemlik jaqtan rawajlandırıwǵa salmaqlı úles qosqanlıǵın tereńnen túsinip aladı. Onıń kórkem dóretpeleri ǵárezsizlik dáwirdegi jaslar ushın da úlken tárbiyalıq áhmiyetke iye bahalı ádebiy miyraslar bolıp, olardı ulıwma insanıylıq, ádepikramlılıq, estetikalıq sezimlerge tárbiyalaydı.
Q. Yusupov,
Pedagogika ilimleriniń doktorı.
304
MÁŃGILIK QOSÍǴÍMSAŃ: NABIYRA TÓRESHOVA
POEZIYA
Nabiyra TÓRESHOVA,
Qaraqalpaqstan xalıq shayırı
* * *
Nurdan pitken kewil sarayıń, Túrli gúller ırǵalar onda. Máńgilikke joytpay shırayın, Ótip barar jıllardan jılǵa. Suwsın boldı oǵan muhabbat, Azıq boldı páklik kalamı. Dónsedaǵı neshshe bir apat, Dúnyaǵa nur bolıp taradı. Gúlzarıńnıń átirinen más, Gózzallıqtı súygen kewiller. Gúl lábinde nurlanar quyash,
305
Sıbırınan sazlar tógiler.
* * *
Hesh bir nárse biykarǵa emes,
Kózlerińnen uyqı qashırǵan.
Názerińe iliner eles,
Táǵdir shalǵayına jasırǵan. Sergeklikke sharlaydı seni, Qálbiń menen ańlawıń tiyis. Ol kózińe kórseter neni, Ómir tulpar, sen oǵan seyis.
Hesh nárseni ańsat tutqızbas,
Eki qollap saǵan Jaratqan.
Talpınǵanlar hasla utqızbas,
Qálb ziynetin Haqqa unatqan.
* * *
Kózi kórmegendi ótirik deydi, Shaytannıń izminde jasaǵan adam. Barqulla tániniń ǵamlar jeydi, Bilmes alqımında turǵanın jılan.
Seni joq jerińnen jaratıp Qádir,
On eki músheli bir adam etken.
Qan bergen, jan bergen, hám bergen aqıl, Til bergen, jer bergen jasawǵa maqul. Toǵız qabat perde ishinde seni,
Suw ishinde saqlap, jaratqan Táńirim,
306
Nelikten bar etpes ózge álemdi,
Ya bizge bergen be tilsimniń bárin. Ózge tirishilikti tán alǵıń kelmes, Átirapıńda sendey mıń, milliard janzat. Olardıń da ómiri bizlerge únles, Quwanar, ǵam sheger bizlerge usap. Biraq ta kórsetpes alıs aralıq,
Táńirim bunı júdá durıs oylaǵan. Jaqın bolsa jetkizbes pe japalıq.
Jerdiń baylıǵına kózi toymaǵan. Ashkóz, alımsaqlar kárwanın tartıp, Olardı da qılarmedi gúl-opat.
Táńirim óziń saqla gúnadan artıq, Aman bolǵay Ana jerim amanat.
* * *
Joq,
Saǵan heshnárse demeymen házir, Búlbilgóya kibi sayray ber sumıray.
Kewil
Seniń ushın ermek hám házil,
Mıń reńge dónip shaǵlay ber sumıray. Gúrmegińdi shesher ómir taraǵı, Keler bul kúnniń de esap-sanaǵı.
307
* * *
Máwsimlerdiń qalmaydı parqı,
Seniń menen gózzal xazanlar.
Hátte qıstıń úrgini shadlı,
Jarasıqlı jazǵı tozańlar.
Qıyınlıqtı sirá sezbeymen,
Sen bar jerde barlıǵı jeńil.
Hátte qayǵıdan da bezbeymen,
Sennen quwat aladı kewil.
Sen bar bolsań ómirim báhár,
Dúnya isleriniń parqı joq.
Maǵan sulıw kóriner jáhán,
Kewilimniń hasla dárti joq.
* * *
Ayaǵı jerge bánt, ruwxı kókke, Ómir topanında mantıǵar insan. Gáhi doslar menen, gá qalıp jeke, Táǵdir aydawında janıǵar insan. Aspan, jer arası onıń mákanı,
Jer onı májbúrler kún-kóris ushın. Júregin áketip kóktiń «adam»ı, Iláhiy dúnyanıń quyadı yoshın. Qálbinde eki ómir ayqasıp geyde, Sawashlardan janı kózge kóriner. Bólingen anaday perzent hám erge,
308
Jer hám kókke teńdey bolıp bóliner. Jer tánniń Watanı, topıraqdur adam, Ruwx Allaniki, hámiri wajıpdur.
Jer onıń izleri, áwladı qalǵan,
Iláhiy ómiriń janǵa azıqdur.
Jer-Kókke ortaq bir nızamdı islep, Olardı biriktirmek bolar ózinshe. Jerlikler tıńlaydı gáplerin esnep, Maqullap, bildigin qılar izinshe. Jerlikler asalmas Jer tábiyatınan, Jewdiń táshwishine kómilip jasar. Júrektegi tuyǵı páklik artılǵan, Jerge jayǵasalmay aspanǵa ushar.
Misli sharqıpálek insan kewili,
Gá páske túsedi, gáhi aspanda.
* * *
Qoltıǵımnan demep kóterer kimdur, Qalqıp baratırman, mısalı quspan. Sonshelli jeńilmen, kerneydi tuyǵım,
Misli ashqan kibi esigin aspan.
Bir sulıw dúnyaǵa kirip ketermen, Qálbimde gózzallıq, qálbimde mehir. Hátte ótpes gúnasınan ótermen, Bazılar berse de qanshelli jábir. Átirapım gózzallıq, juparı elitip,
309
Júregimdi terbetedi ziyalar.
Kórinbes kózime hesh qanday kemtik, Kewilime tek jaqsılıq uyalar.
Aqılım, huwshım da tınıqlasadı, Kóremen dúnyanı biyikke shıǵıp. Jerde sansız juldız jımıńlasadı, Ózinen nur shashıp, saltanat qurıp. Hasıllıq jámlengen mına dúnyanıń, Bazı dárti endi meni shóktirmes. Sheksizlikte sharıqlaydı oylarım, Qosıqlar tógiler tınbay bir nápes.
* * *
Men teńizdiń ortasındaman,
Tawday tolqın kókke shapshıydı. Suw periler óter janımnan, Qolay kelgenlerdi qaqshıydı. Ańsız adam oǵan oyınshıq,
Jutar hátte elatlardı da.
Mısalı ol gózzal ayımsha,
Quyash nurı lipaslarında.
Kózlerińe quwanısh berip,
Gózzal júzi seni aldaydı.
Jilwasına elitseń kónip,
Sennen nam-nıshan da qalmaydı. Teńseltedi meni shaqırıp,
310