DÓRETIWSHI TULǴALAR
.pdf
DIYDARÍŃ YADÍMDA MENIŃ: ABDULLA EMBERGENOV
Abdulla Embergenov
Tuwılıwdıń haq bolǵanınday, ólimge de hesh kim shek keltire almaydı. Bir kúni ótse tórt kúni qalatuǵın bul yalǵanshıda bende tek keshinen beriwin tileydi. Mine, úsh jılǵa qarap baratır, 30-mart qádirdan kásiplesimiz, Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen jurnalist Abdulla Embergenovtıń tuwılǵan kúnin olsız belgileymiz. Qala berse, bıyıl ol eger aramızda bolǵanında naǵız jigitlik jasın, yaǵnıy, 50 jıllıǵın kásiplesleri, aǵayin-tuwǵanları, qatar-qurbıları menen birge belgiler edi. Átteń…
Maqalama zamanımızdıń ullı sóz zergeri, Ózbekstan Qaharmanı, Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan xalıq shayırı Ibrayım Yusupovtıń qosıq qatarın tema etip alǵanım ushın ustazdıń ruwxları meni keshiredi degen oydaman. Durıs, men Ibrayım aǵaday filosof shayır emespen, qaharmanım da akademik Marat Nurmuxamedovtay ullı tulǵa emes, biraq, Abdulla Embergenov XX ásirdiń aqırı, XXI ásirdiń basındaǵı qaraqalpaq milliy jurnalistikasınıń, ásirese, onıń baspasóz tarawınıń aldınǵı qatar wákilleriniń biri edi desem, onı tanıp-biletuǵınlardıń derlik barlıǵı bul pikirlerge qosıladı dep oylayman.
Bizler Abdulla menen birge oqıdıq. Qaraqalpaq milliy baspasóziniń qásterli esigin de birge ashtıq. 1996-jılı universitettiń jurnalistika bólimin tamamlaǵannan keyin ol miynet jolın «Qaraqalpaqstan jasları» gazetasınan basladı. Bir jıldan keyin men de universitetti pitkerip, «Erkin Qaraqalpaqstan»ǵa keldim. Kókiregi alıp-ushıp turǵan jas qánigeni «Erkin…»niń sol waqıttaǵı Bas redaktorı Quyash aǵa Yusupov, qala berse, bizler úlken gazetaǵa jumısqa shaqırsaq ta ol há degennen kele qoymadı. Bánesi «Erkin Qaraqalpaqstan»da milliy jurnalistikanıń darǵaları isleydi, olarǵa jarısıp islewge, jazıwǵa táwekel ete almayman» deytuǵın edi kishipeyillikke salıp. Altın pıshaqtıń qın túbinde jatpaytuǵınınday, Abdulla 1998-jılı báribir «Erkin…»ge jumısqa ótti. Bul jerdegi jumısın ápiwayı xabarshılıqtan baslaǵan ol
341
kóp uzamay gazetanıń qubla rayonlar (Tórtkúl, Beruniy, Ellikqala, Ámiwdárya) boyınsha óz xabarshısı etip bekitildi. Qubla rayonlar bilesiz, alıs, ol táreplerge sapar etseń shıqsań bir mezgil waqtıń jolǵa ketedi. Soǵan qaramastan, Abdulla bul qıyın hám juwapkershilikli wazıypanı inabat penen atqardı, dep ekilenbesten ayta alaman. Ol saratannıń mıs qaynaǵan ıssısı menen qıstıń qaqaman suwıqlarında ózine bekitilgen rayonlarda xızmet saparlarında bolıp, sapalı hám qunlı materiallar tayarladı. Óziniń kishipeyilligi, álpayımlıǵı menen ol tárepte de kóplegen dos, tanıs arttırdı. Olardıń kópshiligi menen aǵayindey bolıp qatnasıp ketkenine gúwamız.
Abdulla qaraqalpaq tiliniń naǵız orayı esaplanǵan, kóplegen shayır-jazıwshılardı, mádeniyat xızmetkerlerin kamalǵa keltirgen Shımbay rayonınıń «Mayjap» xojalıǵında dúnyaǵa keldi. Sonlıqtan bolsa kerek, ol ana tilimizdiń sózlik quramın, onıń qashırımların jaqsı biletuǵın edi. Bul qásiyetlerinen jazǵan maqalalarında da, kúndelikli turmısta da orınlı paydalandı. Ásirese, onıń házil-shını aralas aytqan gápleri elege shekem qulaǵımnıń túbinde jańlaydı. Bir saparı, baspasóz hám ǵalaba xabar quralları xızmetkerleriniń kásiplik bayramı aldınan taraw wákilleri arasında sporttıń stol tennisi túrinen jarıs shólkemlestirildi. Kópshilik jurnalistler qatnasıp, qollarınan kelgeninshe oynap atır, al, radioda isleytuǵın kásiplesimiz Qońıratbay Palımov bolsa oynamadı. Biz onnan:
— Jarısqa qatnaspaysań ba? — dep soradıq. Ol:
—Oynap bilmeymen-ǵoy, — dedi. Sonda Abdulla:
—Raketkanıń kepkirden ne parqı bar, bılay-bılay aylandırıp tura bermeyseń be! — degen edi, duw kúlki kóterildi. Qońıratbaydıń arasında toy-merekelerde aspazlıq etip, palaw pisiretuǵınınan kópshiliktiń xabarı bar edi.
A.Embergenov ǵalaba xabar quralları, baspasóz tarawındaǵı kóp jıllıq xızmeti dawamında xalıqtıń, ásirese, balalar hám jas óspirimlerdiń dúnyaqarasın qáliplestiriw, olardıń jámiyetlik-siyasiy belsendiligin arttırıwda jemisli miynet etti. Ol ǵalaba xabar qurallarındaǵı materialları arqalı elimizde júz berip atırǵan jámiyetlik-siyasiy processler, keń kólemli dóretiwshilik hám jańalanıwlardı sáwlelendirip, bul ózgerislerden keń jámiyetshilikti xabardar etken halda puqaralıq jámiyetiniń qáliplesiwine salmaqlı úles qostı.
Ol respublika baspasózi tarawındaǵı xızmetin ápiwayı xabarshılıqtan baslap, bas redaktorlıqqa shekemgi joldı basıp ótti. Gazetalar redakciyalarında óziniń jurnalistlik talantı, miynetsúygishligi, intalılıǵı, shólkemlestiriwshiligi hám
342
basshılıq qábileti menen tanıldı. Bir qansha jámiyetlik-siyasiy, kórkem-ádebiy kitaplardı qaraqalpaq tiline awdarıw hám redaktorlawǵa qatnastı.
A.Embergenov 2010-jılı respublikalıq balalar hám jas óspirimler gazetası «Jetkinshek»tiń Bas redaktorı etip tayınlandı. Bul gazetada Abdulla óziniń jurnalistlik sheberligi menen birge basshılıq qábiletin kórsete aldı. Ol gazeta ıqlasbentleriniń qálbinen tereń orın iyelegen kóplegen maqalalardı járiyalawda belsendilik kórsetti.
Ol tek óz redakciyasında ǵana emes, barlıq qaraqalpaqstanlı jurnalistler arasında pidayılıǵı, miynetsúygishligi, kishipeyilligi menen abıray arttırdı. Bir neshe jıllar dawamında Ózbekstan Jurnalistler awqamı Qaraqalpaqstan bólimi baslıǵınıń orınbasarı (jámiyetlik tiykarda) sıpatında da kóp ǵana ilajlardı shólkemlestiriwde pidayılıǵı menen kózge tústi. Abdulla Embergenov óziniń xızmeti dawamında jas áwlad wákillerin ádep-ikramlı, Oatanǵa sadıqlıq ruwxında tárbiyalawda, olardıń dúnyaǵa jańasha kózqarasın qáliplestiriwde, milliy ǵárezsizlik ideyaların sanasına sińdiriwde bar kúsh-ǵayratın iske saldı. Kelesheginen úlken úmit kúttiretuǵın talantlı oqıwshılardıń maqala, gúrriń, ertek jazıwǵa bolǵan qızıǵıwshılıqların arttırıp, olardı dóretiwshilikke jeteledi. Bir qansha jas jurnalistlerdiń súyikli ustazı boldı.
A.Embergenovtıń shákirtleri Qaraqalpaqstan hám Ózbekstan kóleminde ótkerilgen tańlawlarda joqarı orınlardı iyeledi. Máselen, Zulfiya atındaǵı mámleketlik sıylıqtıń iyeleri — Ayjamal Joldasbaeva, Ayjamal Karamatdinova, Shaxzada
Bazarbaevalardıń talantlı jaslar bolıp jetilisiwinde Abdullanıń ustazlıq xızmetleri úlken boldı desek, asıra aytqan bolmaymız.
2010-2018-jıllar dawamında talantlı jaslardıń Zulfiya atındaǵı mámleketlik sıylıq ushın ótkeriletuǵın tańlawdıń respublikalıq komissiyası quramında bolıp, usı tańlawdıń ashıq-aydın hám ádil ótiwine óziniń múnásip úlesin qostı.
Mámleketimizdegi eń úlken siyasiy ilajlardıń biri Ózbekstan Respublikası Prezidenti saylawın (2015-2016-jıllar)da Ózbekstan Respublikası Prezidenti saylawın ótkeriwshi 1-Qaraqalpaqstan saylaw okruginiń Baspasóz xızmeti orayında nátiyjeli miynet etti. Sonday-aq, 2014-jılǵı Ózbekstan Respublikası Oliy Majlisine, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine hám Xalıq deputatları jergilikli Keńeslerine deputatlıq saylawlarında Qaraqalpaqstan Respublikası Oraylıq saylaw komissiyası janındaǵı Baspasóz orayınıń basshısı sıpatında bul saylawlardıń ashıq-aydın ótiwin, siyasiy processlerdi ǵalaba xabar qurallarında keń hám tez jarıtıwda óziniń ayrıqsha intası, pidayılıǵın kórsetip, siyasiy mapazdıń shólkemleskenlik penen ótiwinde úlken xızmet etti. Evropa, ǴMDAnan kelgen
343
baqlawshılar, jurnalistler menen jumıs babında turaqlı qatnasta bolıp, olardıń pikir hám usınısların operativ túrde ǵalaba xabar qurallarında járiyaladı.
Mámleketimizde alıp barılıp atırǵan jámiyetlik-siyasiy reformalardıń belsendi úgitnásiyatshısı boldı. Sonday-aq, elimizde sońǵı jıllarda ámelge asırılıp atırǵan reformalardıń mazmun-mánisin xalqımızǵa túsindiriw, elimizdegi tınıshlıq hám keń kólemdegi dóretiwshilik jumısları, párawanlıqtıń qádirine jetiw tuwralı úgitnásiyat ilajların alıp bardı.
Talantlı jurnalist, talapshań basshı sıpatında Abdulla Embergenov ózi jetekshilik etken «Jetkinshek» gazetasında erkin pikirge iye, bilimli, talantlı, dóretiwshilik qábiletke iye jaslardıń jetilisip shıǵıwına úlken úles qostı. Sonıń menen birge, intalılıǵı, jankúyerligi, bay tájiriybesi menen jas jurnalistlerge órnek boldı.
Onıń usınday xızmetleri xalıqtıń, kásiplesleriniń esinde qaldı. 2021-jılı Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi Prezidiumınıń qararı menen berilgen «Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen jurnalist» húrmetli ataǵı bolsa Abdullanıń xızmetleriniń haqıyqıy bahası edi.
Abdulla zayıbı, ájayıp insan, sheber pedagog Marjangúl Abdikarimova menen birge 3 perzentti kamalǵa keltirdi. Ózi jasaǵan Nókis qalasındaǵı «Nawqan baǵ» mákan puqaralar jıyınında eń úlgili shańaraq iyeleriniń biri edi.
Jaqsı adamǵa bul dúnya da, o dúnya da talasadı, aqırında o dúnya jeńip shıǵadı, degen gápke qansha isenbeyin desem de, onıń arasında durıs keletuǵını kewildi qabartadı. «Jetkinshek»ke redaktor bolıp ketken waqıtlarında «Sen «Erkin…»niń de bir aǵzasısań. Sonıń ushın jámááttiń toy-merekelerine qalmay qatnasıp tur!» desek, «Shıqqan qız shiyden tısqarı» degen bar-ǵoy» dep mıyıǵınan kúlip qoyǵan Abdullanıń qápelimde shiyden emes, al, bul dúnyadan tısqarı bolıp ketkeni kútilmegen jaǵday boldı. Bizlerdiń utatuǵınımız, bizdi jubatatuǵın, kewlimizge táselle beretuǵın nárse Abdulla Embergenovtay, Baxıtbek Elmanovtay talantlı jigitler menen zamanlas, pikirles bolǵanımız.
Joqarıdaǵı qosıqta aytılǵanınday:
…Ájel naymıt ol hám jaqsını tańlar,
Diydarıń mór basqan yadımda meniń!
Jaratqan iyemnen Abdullanıń jasay almaǵan jasın, kóre almaǵan qızıqların zayıbı Marjangúlge, ul-qızları Dilfuza, Áliysher hám Ájiniyazlarǵa inam etiwin tileymiz.
Saǵındıq JANIEV,
344
KÓSHE BIYI AYTQAN ÁPSANA: TÓLEPBERGEN QAYÍPBERGENOV
Tólepbergen QAYIPBERGENOV («Qaraqalpaqnama» roman-essesinen úzindi)
Jer júzinde adamlar kóbeyip, olar hár qıylı toparlarǵa bólinip jasay baslawdan, quday hár topardı bir-birinen ayırıp basqarıw ushın ózinshe kóp atlardıń dizimin dúzip, bir kúni jolǵa rawana boladı hám qaysı toparǵa kelse, tayar dizimine qarap turıp, oǵan at qoyıp kete beredi. Ol qaysı toparǵa at qoysa da, óziniń qudaylıq iri hawazı menen úsh ret «Seniń atıń Inglis! Inglis!.. Inglis!..» yamasa Seniń atıń Orıs! Orıs! Orıs!.. yamasa Seniń atıń Francuz! Francuz! Francuz!.. bolmasa Seniń atıń Ózbek! Ózbek! Ózbek!..» dep álemge úsh ret jar saladı eken. Onıń óz awzınan atın esitkenlerdiń quwanıshı qoynına sıymay ózli-ózi shúńkildesip óz ara oyın zawıq qurıp qala beredi.
Sonnan quday dizimindegi bar atların túwesip qaytıp kiyatırsa, Ámiw degen dáryanıń teńizge quyıp atırǵan ańǵarın jaǵalay qonıslasqan bir shoq ılashıqtı kórip qayrıladı hám:
–Kimlersiz? – deydi.
–Sizdi at qoyıwǵa keledi dep kútip otırǵan bendelerińiz biz, – deydi awıl adamları.
–Tayar atlardı túwesken edim, bálkim, úlkenirek bir awılǵa qosılıp, solardıń atı menen jasarsız, – deydi ol.
345
– Quday bolsańız bársheni teńdey kórip, óz aldımızǵa at qoyıp beriń! – deydi awıl bir awızdan.
Ol biraz ashıw menen oylanıp turıp:
–Toparıńız az bolǵanına qaramastan kútá ójet kórinesiz, bas kiyimińiz boyınsha házirshe Qaraqalpaq bola turıńlar, – deydi.
–Ne deseńiz de qayılmız, biraq hámme sekilli biziń de qulaǵımızǵa da úsh ret baqırıp at qoyıń, álem esitsin! – deydi olar.
–Áwele dizimge atıńızdı jazbay turıp álemge jar salıwǵa bolmaydı, – deydi ol.
–Qashan jazasız? – depti olar.
–Sizlerge usap umıt qalǵanlar jáne tabılıwı itimal, sol ushın xızmetkerlerimdi qayta jıynap, qosımsha atlardıń dizimin dúzgennen keyin aylanıp kelemen, – deydi ol.
Awıl «Qullıq!» desip qaladı.
Quday sol ketisten qaytıp izine oralmaydı. Olar kóp kútedi, oǵırı kóp kútedi. Aqır sońı, At qoyıwshı bizlerge keliwge erinip, atımızdı álleqanday kontinentte jasawshılardıń diziminiń izine tirkep jibergen shıǵar, degen oy menen onı ózleri izlep ellerden ellerge gezedi. Sóytip, Evropanıń diziminde «Pechenegler», «Chernıe klobuki» degen bos atlardı kórip, «Há quday bizdi «Qaraqalpaq» degenin umıtıp, usınday atlar berip ketken shıǵar», degen oy menen kim «Pecheneg!» dep shaqırsa da, kim «Chernıe klobuki» dep shaqırsa da, «Há, lábbay!» desip hawaz berip jasaǵan. Biraq quday qulaǵına baqırıp at qoyǵan xalıqlar qatarında ózlerin heshkimge tanıta almaydı…
Bunnan soń olar Aziyanıń diziminde bos turǵan «Kulaxi-siyax», «Qalpaq», «Qara bórikliler» degen atlardıń barlıǵın esitip, Aziyaǵa qaytadı hám kimde-kim sol atlardıń qaysısın aytıp shaqırsa da «Ha!», «Lábbay!» dewin dawam etedi. Olarǵa bul da heshteńe bermeydi. Atsız jasaw – námálim jasaw! Qorlıqlı! Aqır sońında olar At qoyıwshınıń óz awzınan jónekey hám ashıwlı bolsa da «Qaraqalpaq» degen attı esitken áwelgi mákanına qayta aynalıp keledi. Áne usı kárada olar qudaydıń izlep keliwinen dámelenip, endi qonıs ózgertpewge sert etedi.
Sol kútkennen berli hár kúni qulaǵın aspanǵa tuta bergeni ushın, basqalarǵa qaraǵanda qaraqalpaqlardıń qulaqları úlkenirek boladı…
346
Usılayınsha biziń xalıqtıń atı quday tárepinen qulaǵına úsh ret baqırıp aytılmaǵanı sebepli álemge námálim qalǵan…
Al meniń romanlarıma úshinshi mártebe xalıqtıń atın qosıp qoyǵandaǵı maqsetim
– xalqımnıń bir perzenti sıpatında ózim-aq álemge «Qaraqalpaq!» «Qaraqalpaq!», «Qaraqalpaq!» dep úsh ret jar salıw!.
Soraw: Bul kitaptıń jazılıw forması avtor ushın jańa emes pe?
1 Kóshe biyi – Hár awılda, hár toparda kópshilik tárepinen saylanǵan yamasa joqarınıń buyrıǵı menen bekitilgen basshılardan tısqarı hesh kim tárepinen belgilenbey-aq sol awıldıń, sol topardıń hámme isine aralasıp kete beretuǵın, toylardı, sadaqalardı basqarıwǵa uqıplı, sózge dilwar, aqıllı adamlar boladı. Olar «Kóshe biyleri» dep ataladı.
Juwap: Biziń xalıqta, kim birinshi qáteligin ekinshi ret tákirarlasa – aljasqanı, al jańa nárse islew jolında birinshi qáte islese – ele aljasqanı emes, – degen ráwayat bar. Men usı ráwayatqa súyendim.
Biraqta, Atam hár saparı «Sen jańadan jay salmaqshı bolsań, jurt maqtaǵan jaylardan eń keminde on ekisin kórip bolıp basla, bul olardıń birewin úlgi qıl degen gáp emes, sen ózińdikin sal, heshkimdi tákirarlama», dep aqıllandıratuǵın edi. Al, biziń kósheniń biyi «Eger sen sazende bolıwdı qáleseń, qolıńdaǵı duwtardı biymánis dıńǵırlatpay, eń jaqsı sazendeniń tarları saz, sesti bálent duwtarın alıp, on eki perdesin birim-birim basıp kórgennen keyin ózińe kerekli seslerdi óz duwtarıńnan tabıwǵa tırıs», dep keńes beretuǵın edi. Meniń bir ret suwdan kózim qorıqqanın hesh qashan esinen shıǵarmaytuǵın anam «Eger sen jaqsı júziwdi úyrenbekshi bolsań, áwele sayız suwdan basla, biraq hár saparı deneńdi suwǵa úyretiw ushın on eki mártebe súńgip almay, júziwdi baslama» deytuǵın edi.
Men hesh qashan jay salıwshı da, sazende de, júzgish te bola almadım. Biraq, hár jańa kitabımdı baslap jazarda, olar aytqan násiyatlarǵa sadıqlıqtı saqladım. Saadiy, Monten… sıyaqlı ullı sóz ustalarınıń shıǵarmalarına, áyyemgi hám orta ásir filosoflarınıń hár qıylı úlgidegi traktatlarına, «Mıń bir tún» menen «Qabusnama» sıyaqlı kóplegen eski kitaplarǵa jurt maqtaǵan jaqsı jaylardıń úlgisi sıpatında qayta-qayta úńildim, olardıń hár qaysısın tarları saz, sesleri bálent duwtarlar sıpatında qolıma alıp, kerekli perdelerin izledim, ullı oyshıllardıń túpsiz teńiz kibi danalıqlarına qıyalım menen shomıldım, ózimshe júzdim.
Jasımda atamnan, anamnan, ákemnen, kóp jasap, kópti kórgen qatıqulaq qariyalardan, kóshe biylerinen, ádebiyat muǵalliminen esitken esapsız kóp áńgimeler menen ápsanalardı, danalıqlar menen keńeslerdi, birinshi vojatıyımnıń
347
úyretiwi boyınsha júrgizgen kúndelegimdi usı kitapqa kirgizerde, men endi salıwım tiyis jańa imarattıń hám tırnaǵı, hám gerbishleri sıpatında paydalandım, men endi shertiwim tiyis duwtardıń tarları hám sesli perdeleri qılıwǵa tırıstım, basqalardıń da jiyirkenbey súńgip júziwi ushın endi qazıwım tiyis jańa hawızdıń hám taza suwı, hám kemesi qılıp aǵızdım.
Bulardıń bári meniń ómir arbama jegiletuǵın jáne bir asaw attı durıs jılawlap, qálegen baǵdarıma burıwıma járdemlesti.
Bul jerde eskertetuǵın bir nárse: kitapqa kirgizilgen ápsanalardı, hár qıylı áńgimelerdi tariyxıy shınlıq sıpatında qabıl etiwge bolmaydı. Kópshilik ápsanalar menen áńgimeler dúnyada ele jazba ádebiyatı dóremegen waqıttaǵı xalıqlardıń birbirine jaqınlasıw, birigiw, bir maqsetke tárbiyalanıw ushın ayırım sóz ustaları tárepinen awızeki toqılǵan ádebiyattıń biziń dáwirimizge kelip jetken maydamayda qıyındıları… Men olardı qurastırıp jańanıń dárejesin túsindiriw maqsetinde paydalandım.
Dıqqat salıp oqısańız bári ayqınlasadı.
Bir xalıq ekinshi xalıqqa sheshimi qıyın túyin bolıp kóringeni yańlı, bir adam ekinshi adamǵa sheshiwi qıyın jumbaq, qarańǵı álem?
Eski danalardıń pikirleri boyınsha, bir xalıqtıń táǵdirin biliw ushın onıń bir shańaraǵınıń tolıq táǵdirin úyreniw jetkilikli, xalıqtı túsiniw ushın onıń hámme adamları menen sóylesip shıǵıw shárt emes, bazda bir adamı menen sóylesiw de jetkilikli. Óytkeni, hár adamnıń jańa adam menen sóylesiwi – sheshiwi qıyın jumbaqtıń juplasıwı yamasa eki qarańǵı álemniń bir qosılısıp, tas túneklikke aylanıwı emes, kerisinshe, álem ushın qıyın eki jumbaqtıń birden sheshiliwi, jaqtı álemge túsken eki qara kóleńkeniń birden eki shıraǵa aylandırılıwı, adamzattıń aspanında jáne jup juldız payda bolıwı.
Bárqulla usılay ma?…
Bul sorawǵa roman-esseniń men tańlaǵan usı forması sózsiz juwap beredi dep isenemen.
1
Mediklerdiń anıqlawı boyınsha qırq jastan keyin adamnıń kózi ázzileydi. Meniń de kóz áynek kiyiwime tuwra keldi. Kóz áynektiń paydası – qádimgi jaslıqtaǵı sekilli, mayda jazıwlardı múdirmey kóretuǵın boldım. Usınnan soń mende jáne bir árman oyandı: «Balalıǵımnan tap usı búginge deyin júz bergen barlıq waqıyalardı, hádiyselerdi múltiksiz tolıq esime salatuǵın apparat tabılsa edi?!»
348
– Joq! – dedim kóp oylardan keyin. – Jaslıǵımdı kóz aldıma keltiretuǵın apparat tabılmaǵanı jaqsı! Kisi óziniń jaslıǵında jol qoyǵan qátelikleri menen aqmaqlıqlarına mantıǵıp, óziniń ya zamanlaslarınıń aldında uyalıp, albıraǵanınanaq hár adımda súrnigip jıǵıla beriwi múmkin. Ǵarrılıq kóp adamlar ushın uzaq joldan sońǵı ráhátli dem alısqa emes, jan sezimlerińdi gúyzeliske salǵan hásiretke aylanar edi. Óytkeni, ókinishli bir kúniń geyde quwanıshlı bir hápteńdi, bir ayıńdı, hátte quwanıshlı bir jılıńdı jutıp jiberetuǵın aydarha!
Onday aydarhalar qaysımızda joq!
Adambız ǵoy!
«Kim jaslıǵında neniń tuqımın kóbirek ekken bolsa, sonıń ónimin kóbirek aladı», dep úyretken edi atam.
«Nabada, oylanbay ekken jaqsı tuqımnan ónim alalmaytuǵın, hátte, tuqımnıń keri zúráát beretuǵın payıtları da boladı», deytuǵın edi biziń kósheniń biyi.
* * *
Jazǵan shıǵarmalarım basılıp, men jazıwshı degen at shıǵarǵannan soń bir joram maǵan úsh ret duwsharlasıp, ózim haqqında awızeki intervyu alǵanda, qaytarǵan juwaplarım ara-tura esime tússe, bárhá qısınaman.
Birinshi ushırasqanımızda ol mennen «Jazıwshı qanday boladı?» dep soradı. Men «Jazıwshı rabochiyday boladı, ápiwayı rabochiy emes, smenalıq jumısın tamamlaǵan soń awqatlanıp ala sala, óz erki menen ekinshi smenaǵa jumısqa barıp, bir ózi-aq tınbay isley beretuǵın rabochiyday boladı» dedim.
Ol mennen basqasha juwap kútken qusaydı, sol saattan baslap maǵan múnásibeti ózgerdi. Nabada, kórisip qalsaq, ol ózin intelligent tutıp, meni rabochiy bilip, hár qıylı aqıl úyretip, kóp násiyatlar aytıp ketetuǵın boldı.
Aradan bir neshe jıllar ótip, romanlarım baspa sózlerde unamlı baha ala baslaǵannan keyin sol joram jáne meniń aldıma kelip, kútá múláyimlilik penen «Qaraqalpaqstanda neshe jazıwshı bar?» dep soradı.
Men oylanbay: «Ekew» dedim. Ol: «Atma-at aytıp ber?» dedi. Men «T.Qayıpbergenov hám basqalar» dedim.
Ol maǵan «Maqtanshaq!» dep, murnın girjiytiwi menen túrgeldi de, bádar ketti. Sonnan keyin aradan kóp ótpey-aq, onıń menen trotuardıń ústinde betme-bet ushırasıp qalıp edik, ol sálem-álikten burın «So eki jazıwshınıń qaysısı birinshi?»
349
dedi. Oylanıp turmastan: «Álbette, basqalar birinshi» dedim. Onıń júzi bult astınan shıqqan quyashtay jadıradı da, burılıp ketti. Sonnan soń ol maǵan qaytıp jolıqpadı.
Geyde usıǵan taqábbil qátelerim esime tússe, janıma egew sıyaqlanadı…
Lekin, ótmishiń ushın qaltırap, erteńińnen biyúmit jasaw bárinen de hásiretli. Barmısań, barlıǵıńdı ayt, tek shınlıqtı ayt. Kim ózgeni aldawdı niyet etse, aldı menen ózin aldaǵanı.
350