DÓRETIWSHI TULǴALAR
.pdfúyreniwime túrtki bolǵan nárse, úsh xalıqtıń tilin, ádebiyatın, milliy-mádeniy sharayatın biliwim desem durısıraq bolsa kerek.
Soraw: – Sizdi ádebiy baylanıslar boyınsha búgingi kúnniń eń belgili qánigesi dep atasaq artıqsha bolmaydı. Sebebi, Siziń barlıq miynetlerińizde úsh xalıqtıń ádebiyatı boyınsha tereń izertlewler alıp barıp atırǵanıńızdan xabarımız bar. Sonlıqtan da, usı taraw boyınsha Sizge shekem ilimiy jumıslar alıp barǵan alımlar bolǵan ba?
Juwap: – Ádebiy baylanıslar máselesin úyreniw bárhama, hámme zamanlarda da ádebiyattanıwdıń kún tártibinde turǵan. Bul temanı maǵan shekem de úyrengen. Biraq, olardıń kópshiligi eki xalıq ádebiyatlarınıń ádebiy baylanıslarına baǵıshlanǵan. Ózbek ádebiyattanıwında A.Xojiaxmedov, R.Inogamov, túrkmen ádebiyattanıwında S.Garriev, A.Mammedov, qaraqalpaq ádebiyattanıwında Q.Maksetov, K.Mámbetov, Q.Bayniyazov, A.Karimov hám basqa alımlardıń jumısların tilge alıw múmkin. Biraq, olardıń maqalaları hám miynetleri eki tárepleme ádebiy baylanıslarǵa baǵıshlanǵan bolıp, ózlerine tiyisli ádebiyatlardı ekinshi bir ádebiyat penen baylanıslı úyreniw menen shegaralanǵan.
Soraw: –Kárimbay aǵa, Siz sıyaqlı ádebiyatlar baylanısı boyınsha búgingi kúni hám keleshekte kimlerdi izertlew jumısların alıp baradı dep aytar edińiz. Bul tarawdıń keleshegi qanday dep oylaysız?
Juwap: – Anıǵın aytsam, ádebiy baylanıslar máselesi úsh xalıq ádebiyattanıwında da jeterli dárejede úyrenilmey atır. Sońǵı jıllarda salmaqlı ilimiy jumıslar, monografiyalar baspadan shıqqanı, kandidatlıq yaki doktorlıq dissertaciyalar jaqlanǵanı, durısıraǵı maǵan belgisiz, málim emes. Durıs, úlken-kishi ilimiy, ilimiy-hámmebap maqalalar anda-sanda basılıp turadı. Lekin, bul másele menen fundamental shuǵıllanıp júrgen, qánigeler názerine túsken alımlar barlıǵın men bilmeymen. Sonıń ushın pálenshe, tólensheler bul tarawdıń jetekshi qánigeleri dep kórsetiwge qıylanaman. Solay eken, bul tarawdıń keleshegine úmit etiw qanshelli durıs bolar eken. Menińshe, qánigeniń óz ana tilinen basqa tildi bilmewi, salıstırmalı ádebiyattanıw menen shuǵıllanıwına tosqınlıq etken bolıwı múmkin.
Soraw: – Siz ilimiy maqalalardı yamasa ilimiy miynetlerdi buyırtpa menen jazasız ba, yamasa júrek qálewi, ózińizdiń ıqtıyarıńız benen jasasız ba?
Juwap: – Buyırtpa menen jazǵanlarım da bar, jasırmayman. Qaysı bir gazeta yaki jurnal, yaki bolmasa bir ilimiy toplam baspadan shıǵatuǵın bolsa redakciyanıń usınısı menen maqala yaki bir izertlew jazǵanımdı esleymen. Ayırım insanlardıń «buyırtpası» tiykarında jazǵanım da bar. Biraq, oǵada az. Lekin, bul jol durıs emes
331
ekenligin maqala járiyalanǵannan soń ańlap qalǵanman. Hátteki, bazı qásipleslerimnen: – nege onday maqala jazdıń, ol arzımaydı ǵo degen qarsı pikirlerdi de esitkenim ras. Házir «buyırtpa» menen jazbayman. Dóretiwshiligine qarap qálbim «jız» etpese qolıma qálem almawǵa sert etkenmen. Hámme haqqında jaza beriw durıs emesligin túsindim.
Soraw:– Sizdi ózbekstanlı, túrkmenstanlı hám qaraqalpaqstanlı keń oqıwshılar jámiyetshiligi ádebiyatlar baylanısı boyınsha hám ádebiyat izertlewshisi sıpatında jaqınnan biledi. Kópshilik ilimpazlardıń ómirbayanına tereńirek názer taslasaq, olardıń kópshiligi kórkem dóretiwshilik penen de shuǵıllanǵanlıǵın kóremiz. Sizde de usınday pazıyletler bolǵanba? Kórkem shıǵarmalar jazǵansız ba?
Juwap: – Men kórkem dóretiwshilik penen shuǵıllanbadım. Durıs, jaslıq gezlerimde, studentlik dáwirlerimde qosıqlar, gúrrińler jazıp kórgenmen. Lekin, olardı birde bir jerde shıǵarıw niyetinde bolmaǵanman. Sonday-aq, olar ápiwayı shınıǵıwlar edi. Birde bir oqıwshıǵa kórsetkenim de joq. Eger, insanda alımlıq penen birge jazıwshılıq talant ta bolsa nur ústine nur. Bunday tájiriybe ádebiyatta bar. Hám alımlıqtı, hám jazıwshılıqtı yaki shayırlıqtı teńbe-ten dárejede orınlap, alıp barıp kiyatırǵan dóretiwshilerge háwesim keledi. Alım kórkem dóretiwshiliktiń qaǵıydaların ózlestirgen boladı, qalayınsha jazıw normaların, usılların teoriyalıq tárepten biledi hám jaqsı jaza aladı. Men bunday dóretiwshilerdi qollap-quwatlayman, húrmet etemen.
Sáwbetlesken:
Z. Bekbergenova,
Filologiya ilimleriniń doktorı.
332
POEZIYA IZERTLEWSHISI: TURDÍBAY MÁMBETNIYAZOV
Turdıbay Mámbetniyazov
Xalqımızǵa belgili alım, filologiya ilimleriniń kandidatı Turdıbay Mámbetniyazov eliw jılǵa shamalas ómirin qaraqalpaq ádebiyattanıw ilimine, onıń poeziya janrın izertlewge baǵıshlaǵan pidayı ilimpazlardıń biri boldı. Ádebiyatshı alımnıń qaraqalpaq ádebiyattanıw ilimine qosqan miynetleri húkimetimiz tárepinen joqarı bahalanıp 1973-jılı qásiplik awqam shólkemleriniń «Húrmet jarlıǵı» menen sıylıqlandı. Ilimdi hám mádeniyattı rawajlandırıwdaǵı xızmetleri ushın 1977-jılı «Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen mádeniyat xızmetkeri» húrmetli ataǵı berildi. Ol 1983-jılı Ózbekstan Respublikasınıń Beruniy atındaǵı mámleketlik sıylıǵınıń laureatı, 1984-jılı «Miynet veteranı» medalı menen sıylıqlandı.
T.Mámbetniyazov 1993-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzalıǵına qabıllandı.
Hár bir kásiptiń hám tarawdıń pidayı adamları boladı. Olar ómir boyı xalıq xızmetinde, ózleriniń paydalı isleri menen átirapındaǵı adamlarǵa úlgi bolıp, unamlı tásir jasaydı. Kerek jerinde kásipleslerine hám izinde kiyatırǵan jas áwladlarǵa ustazlıq etip, qolınan kelgeninshe járdemin ayamaydı. Usınday insanlardıń biri, bıyılǵı jılı 90 jıllıq yubileyi xalqımız tárepinen belgilenip atırǵan, belgili poeziya sınshısı, alım T.Mámbetniyazovtı atap ótsek boladı.
T.Mámbetniyazov 1933-jılı 26-mayda Qaraózek rayonınıń Bozataw awılında tuwıldı. Orta mektepti pitkergennen soń Nókis mámleketlik institutınıń qaraqalpaq tili hám ádebiyatı fakultetinde tálim aladı. Usı oqıw ornın pitkerip, 1953-1959- jıllar aralıǵında tuwılǵan jerindegi mekteplerde óz qánigeligi boyınsha dáslep oqıtıwshı, sońınan mektep direktorı bolıp isleydi.
333
1959-jıldıń sentyabr ayınan baslap paytaxtımızdaǵı N.Dáwqaraev atındaǵı til hám ádebiyat institutınıń (házirgi ÓzRIA Qb Qaraqalpaq gumanitar ilimler ilimizertlew institutı) «Házirgi qaraqalpaq ádebiyatı» bóliminde dáslep kishi, sońınan úlken ilimiy xızmetker bolıp islese, 1995-jıldan 2009-jıllar aralıǵında bólim baslıǵı wazıypasın atqardı. Ol 1962-65-jılları Tashkentte aspirantura kursında tálim alıp, 1965-jılı «Dáli Nazbergenovtıń tvorchestvosı» degen temada kandidatlıq dissertaciyasın tabıslı qorǵap shıǵadı. Ilimpaz qaraqalpaq ádebiyattanıw ilimine «Dáli Nazbergenovtıń tvorchestvosı» (1977) degen dáslepki ilimiy miynetinen baslap «Poeziya haqqında oylar» (1985), «Qaraqalpaq sovet lirikası» (1989), «Watan ushın gúresken qosıqlar» (G.Esemuratov penen birge, 1990), «Qaraqalpaq balalar poeziyası hám onıń mashqalaları» (1992), «Poeziya – Turmıs, gúres hám talpınıw» (1993), «Jańa qaraqalpaq poeziyası hám dáwir talabı» (1994), «Shayır jolı» (2001), «Xalqı qádirlegen insan» (2011) sıyaqlı bir neshe ilimiy monografiyaları menen birge «Qaraqalpaq sovet ádebiyatı tariyxınıń ocherki» (Tashkent «FAN», 1968), «Qaraqalpaq sovet ádebiyatında poema janrınıń rawajlanıwı» (Tashkent «FAN», 1976), Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń filologiya fakulteti studentleri ushın «Qaraqalpaq sovet ádebiyatı» (Nókis, 1979), jáne de «Istoriya Karakalpakskoy sovetskoy literaturı» (Tashkent, «Fan», 1981), ulıwma bilim beretuǵın mekteplerdiń 9-klassları ushın «Ádebiyat» (Z.Bekbergenova menen birge, 2002, 2006, 2010, 2014, 2019) sabaqlıq hám oqıw qollanbaların jazıwǵa belsene qatnasadı.
Alımnıń ilimiy dóretiwshilik jolı haqqında filologiya ilimleriniń kandidatı Q.Mámbetnazarov mınanday bahalı pikirlerdi bildiredi: «T.Mámbetniyazovtıń belgili alım hám sınshı sıpatında bir unamlı tárepi – ol qanday ádebiy shıǵarmaǵa pikir júrgizse de, ádil bahasın beriwge umtıladı. Nıshanaǵa alǵan ádebiy shıǵarmalardıń utısları menen bazıbir kemshiliklerin de mısallar menen dálillep, jas shayırlarǵa ǵana emes, al qálemi tóselgen úlken hám orta buwın shayırlardıń shıǵarmaların tallaǵanda da usı kózqarasta boladı». Haqıyqatında da, T.Mámbetniyazovtıń qálemine ilinbegen jazıwshı, shayırlar joqtıń qasında desek te boladı. Mısalı, avtordıń «Dáli Nazbergenovtıń tvorchestvosı» miynetinde ómirden erte ketken belgili talant iyesi shayır D.Nazbergenovtıń ómiri hám dóretiwshilik jolı haqqında keń kólemde sóz etilse, «Poeziya haqqında oylar» kitabında házirgi zaman qaraqalpaq poeziyasınıń qáliplesiwinde óz ornına iye belgili sóz sheberleri N.Japaqov, I.Yusupov, X.Seytov, B.Qayıpnazarov, Ǵ.Seytnazarov, K.Sultanov, T.Qabulov hám U.Xojanazarovlardıń dóretiwshiligi ilimiy analizge tartılıw menen birge, sol dáwirde jas háwesker shayırlarımız A.Qirqabaqov, Z.Ishmanova, B.Nurnazarova h.t.b. shıǵarmaların dıqqattan shette qaldırmastan, óz pikirlerin bildirip bardı. Avtordıń izertlewlerinde poeziyanıń janrları hám túrleri haqqında da
334
bir qansha áhmiyetli máselelerdiń qozǵalǵanlıǵın «Ballada janrınıń rawajlanıwı» maqalasınıń mısalınan kórsek boladı. Onda házirgi zaman qaraqalpaq poeziyasındaǵı liro-epikalıq poeziyanıń bir janrlıq túri bolǵan «ballada» janrı hám onıń avtorları haqqında arnawlı sóz etken bolsa, «Rubayat janrı haqqında» maqalasında usı janrdıń házirgi dáwir qaraqalpaq ádebiyatında belgili talant iyeleriniń dóretiwshiliginde keńnen sáwlelenip atırǵanlıǵın ilimiy dálillewler arqalı ayqın kórsetip beredi.
Sonday-aq, avtor ózi sóz etip atırǵan shayırlardıń shıǵarmalarınıń jetiskenligine toqtap qoymastan, kemshiligi bolsa qıpsalamastan dál, anıq tallaw jasap otıradı. Bunı avtordıń «Poeziya haqqında oylar» maqalasındaǵı shayır T.Sársenbaevtıń «Qız», Ǵ.Seytnazarovtıń «Sahra sazları», X.Seytovtıń «Kekli gúres», T.Mátmuratovtıń «Urıs dártleri», M.Seytniyazovtıń «Watan gedayı» poemaların tallawlarında kóremiz. Ásirese, avtordıń 1930-jıllardaǵı kórkem ádebiyatqa bildirgen sın pikirleriniń qatarında usı jıllarda qálem terbegen sóz sheberleri A.Shamuratov hám J.Seytnazarovlardıń jalınlı poeziyasın izertlewge arnalǵan miynetlerin atap ótsek boladı.
T.Mámbetniyazovtıń kelesi «Qaraqalpaq sovet lirikası» kitabında bolsa házirgi dáwir qaraqalpaq poeziyasınıń eń gúllengen dáwiri esaplanǵan 1960-90-jıllarǵa tiyisli belgili shayırlardıń dóretiwshiligi hám olardıń lirikalıq hám liro-epikalıq shıǵarmalarınıń ideyalıq-tematikalıq, janrlıq hám kórkemlik ózgesheliklerin anıqlawǵa baǵdarlandı.
Avtordıń «Qaraqalpaq balalar poeziyası hám onıń mashqalaları» kitabında balalar ádebiyatına arnap jazılǵan hár qıylı jıllardaǵı ilimiy izertlewleri, mashqalalı maqalaları hám pikirleri orın alǵan.
Hár bir dáwirdiń óz poeziyası, óz qosıǵı bolǵanınday, avtordıń «Watan ushın gúresken qosıqlar» (G.Esemuratov penen birge) kitabında ekinshi jáhán urısı dáwirinde dóretilgen prozalıq, poeziyalıq hám dramalıq shıǵarmalardıń ózine tán kórkemlik ózgeshelikleri menen birge jetiskenligi hám ayırım kemshilikleri sóz etilgen. «Poeziya – turmıs, gúres hám talpınıw» kitabında bolsa, sońǵı 1980-90- jılları gazeta-jurnallarda járiyalanǵan ádebiy sın maqalaları menen sın pikirleriniń ayırımları kirgizilgen. Kitaptıń dáslepki beti «Búgingi kúngi qaraqalpaq poeziyası» degen ilimiy maqala menen ashıladı. Maqalada 1963-1969-jıllar aralıǵındaǵı qaraqalpaq poeziyasınıń rawajlanıw jolına qısqasha sholıw jasaladı. Al, ilimpazdıń «70-jıllardaǵı jaslar poeziyası», «Qosıq – turmıs, gúres hám talpınıw», «Jańa kitaplar haqqında oylar», «Kósh bara-bara dúzeler», «Jaslar hawazı», «Kewilde júrgen oylar», «Paraxatshılıq hám gúres qosıqları», «Qosıqta óz sezimiń bolsın» h.t.b. maqalalarında búgingi ádebiyattıń hár qıylı mashqalaları sóz etiledi.
335
T.Mámbetniyazov óz isine shın berilgen, tınıp-tınshımas, puqta hám talapshań alımlarımızdıń biri edi. Onıń «Poema degen atı bolmasa», «Jańalıǵı hám kórkemligi joq kitap», «Qosıqta óz sezimiń bolsın», «Qosıq jazǵannan soń qosıq bolsın da», «Qosıq jazıw ańsat emes» atlı sın maqalaları kúndelikli baspasóz betlerinde, gazeta-jurnallarda járiyalanǵannan soń kópshiliktiń dıqqatın ózine tartıw menen birge hátteki, ayırımları ádebiyatshı-ilimpazlarımız benen poeziyaǵa qızıǵıwshı kitap oqıwshılarında qızǵın talaslı pikirlerdiń tuwılıwına sebepshi boldı. Onıń sońǵı jılları baspadan shıqqan «Jańa qaraqalpaq poeziyası hám dáwir talabı» kitabında otızdan aslam ádebiy sın maqalaları orın aldı. Usınıń ózi alımnıń tınımsız izleniwi, kúndelikli baspasózde járiyalanǵan hár bir shıǵarmaǵa hám hár bir toplamǵa óz waqtında óziniń sın pikirleri menen belsene aralasıp barǵanlıǵın kórsetedi.
T.Mámbetniyazovtıń ilimiy izertlewleriniń ózine tán ózgesheligi sonda, ózleriniń ólmes shıǵarmaları menen qaraqalpaq ádebiyatında jarq etip kórinip, ómirden erte ketken xalqımızǵa belgili alım, jazıwshı, shayırlardıń mısalı, N.Dáwqaraev, A.Shamuratov, D.Nazbergenov, N.Japaqov, S.Qurbaniyazov, J.Hábibullaevlardıń izinde qaldırǵan bay miyrasların jıynadı hám baspaǵa tayarlap arnawlı kitap etip shıǵardı. Olar N.Dáwqaraevtıń shıǵarmalarınıń I tomı (1970), «Ómir seni jırlayman» (Artıq Shamuratovtıń shıǵarmaları, 1987), «Saza» (J.Hábibullaev, S.Qurbaniyazovtıń shıǵarmaları, 1990), «Nawrız Japaqov» (Eske túsiriwler, ilimiy miynetleri, 1990) atamasında basılıp shıqtı. Alımnıń poeziya janrın hár tárepleme tereńirek izertlewleri «Jańa qaraqalpaq poeziyasında poema janrınıń rawajlanıwı», «Qaraqalpaq poeziyasında yumor-satira hám tımsal janrınıń rawajlanıwı» degen maqalalarında da óz kórinisin tawıp otırdı.
Ilimpaz jazıwshı-shayırlarımızdıń dóretiwshilik sheberligin izertlewler menen birge, ayırım maqalalarında qaraqalpaq ádebiyattanıw ilimine salmaqlı úles qosqan akademik M.K.Nurmuhamedov, professor S.Axmetov hám Q.Maqsetov h.t.b. sıyaqlı belgili alımlarımızdıń ilim tarawında islegen qalıwsız xızmetlerin keń oqıwshılar qáwimine jaqınnan tanıstırıp barıwdı maqset etti.
Avtor geypara sın maqalalarında mashqalalı máselelerdi qozǵaǵanlıǵın, mısalı, búgingi ekologiyalıq apatshılıqtıń aldın alıwǵa baǵdarlanǵan shıǵarmalar haqqında «Hámme juwapkermiz Aralǵa» maqalasında sóz etse, «Haqıyqatlıqtı jazayıq» maqalasında ayırım sınshıllardıń maqalalarınıń ústirtinligin, kórkem sóz sheberleriniń shıǵarmalarına tallaw jasaǵanda qurǵaq maqtawlardan arı aspaytuǵının orınlı atap kórsetedi. Ádettegidey, bul alımnıń ádebiyattanıw ilimine, onıń ádebiy sın salasına úlken juwapkershilik penen jantasqanlıǵınan dárek beredi.
336
Álbette, biz belgili poeziya sınshısı T.Mámbetniyazovtıń joqarıda atı atalǵan ilimiy miynetleri menen maqalalarınıń hár birine bir maqalada arnawlı toqtap ótiw múmkinshiligimiz joq. Alımnıń ilimiy izertlewlerinen jas alımlar hám ádebiyat izertlewshileri ózleriniń izertlewlerinde tiyisli orınlarda paydalanıp kiyatır.
T.Mámbetniyazovtıń ilimiy miynetleriniń bir tarawın balalar ádebiyatı boyınsha izertlewleri quraydı. Sonlıqtan bolsa kerek, alımnıń ózi de balalar ádebiyatında qálemin sınap kórip, jas jetkinsheklerimizge arnap «Qarlıǵash» (Qosıqlar hám poema, 1981), «Ananıń sózin tıńlamay» (Qosıqlar hám ertek poema, 1996) kitapların sawǵa etti. Avtor kishkenelerdiń tili menen jazılǵan bul kitaplarına kirgen hár bir shıǵarmalarınıń ideya-tematikasında balalardı jaqsı pazıyletlerge tárbiyalap, jaman illetlerden awlaq bolıwǵa baǵdarlaydı.
Pútkil sanalı ómirin ilimge arnaǵan pidayı alımlarımızdıń biri T.Mámbetniyazov 2011-jılı dúnyadan ótti. Lekin, onıń izinde keleshek áwladlar ushın úlken ilimiyteoriyalıq miynetler qaldı.
Álbette, ilimpazdıń izinde qalǵan bay miyrasları óz qunın hám bahasın joǵaltpastan xalqımız ushın ele de uzaq jıllar xızmet eteri sózsiz.
Z. BEKBERGENOVA,
Filologiya ilimleriniń doktorı, professor.
337
LIRIKALÍQ SHEBERLIK: TÓLEGEN AYBERGENOV
Qazaq lirikası haqqında sóz etkende asa talantlı shayır Tólegen Aybergenovtı aynalıp óte almaymız. Milliy ruwxtaǵı qosıqların qádirli shayırdıń qısqa ómirindegi qaldırǵan mol miyrası dep bilemiz. Poeziya aspanında quyrıqlı juldızday aǵıp ótken, keyingi áwladqa tálim-tárbiyası mol ruwxıy azıq qaldırǵan Tólegen Aybergenovtıń dóretiwshiligi qazaq ádebiyatındaǵı bir pútin dáwirdiń jırshejiresindey oqıladı. Shayır qosıqları mektep dástúrindegi sabaqlıqlarǵa kirgizilgen.
Lirika – adam ruwxı, adam sımbatı. Biz lirikadan adam janınıń qozǵalısın, hár túrli ómirde bolatın is-háreketlerdi, adamzattıń tınıs-tirshiligin, tirligin tanıymız. Lirika
– shınlıqtı adamnıń ishki kewil-kúyine bólep, oyı men sezimine birlestirip súwretleytuǵın tereń psixologiyalıq dóretpelerdiń túri. Ol shayırdıń sezimin, kewilkúyin, quwanıshı men súyinishin, armanın, ómirge degen kózqarasın, ishki tolǵanısın, dúnyatanımın sır qılıp shertetin qosıq.
―Árwana – bawır dúnya‖, ―Ana‖ qosıqları shayırdıń ishki tolǵanısı men ómirge degen kózqarasın bildiretin, dúnya tanımın sırday shertetin qosıqlar. Jer júzindegi tirshiliktiń tiykarın keleshekke jalǵaǵan, kelesi áwladına qundaqtaǵı shaǵınan izgiliktiń dánin ekken qádirli ana haqqındaǵı tema T.Aybergenovtıń ―Árwana – bawır dúnya‖ qosıǵında jalǵasın tapqan.
Túpkirimdegi dir ete qalǵısh
usınaw kittay júrekpen,
Kelem men búgin qasietti paytaq
338
Qazaqstandı kóterip!, —
dep shayır tuwǵan jerge degen súyispenshiligin baqsı úshın árwana haqqındaǵı ápsananı utımdı paydalanǵan.
Ananıń qúdireti, anaǵa degen muhabbat, shayırdıń anaǵa degen júrek tebirenisi ―Ana‖ qosıǵında sheshimin tapqan.
Ana kerek, o adamlar,
ana kerek adamǵa,
Anasızlar ań sıyaqlı
kún keship júr álemde.
Pikirimdi qálemegen
taptıqta der dananı,
Danalıqtıń keregi joq
sıylaw úshın ananı.
Aybergenovtıń shayırlıq dúnyası – jurt qızıǵıp, itibar beretin dúnya, onıń artında qaldırǵan miyrası –jan-jaqlı izertlewdi talap etetin ruwxıy baylıq. ―Biz poeziyamızdıń jáne bir altın sandıǵınıń altın tutqasın ashtıq. Ashtıq ta Tólegenniń miyrasın kórip, inju-marjanday oljaǵa dús keldik‖, – degen eken Ábdilda Tájibaev. Shayırdıń Jetibay qurılısshılarına arnaǵan ―Tóstegi jańǵırıqlar‖ qosıǵında shınlıqtı adamnıń ishki kewil-kuyine bólep, oyı men sezimine astastıra súwretlegen qatarlar júdá kóp.
Avtor lirikasınıń tiykarǵı temaları – óz zamanınıń namaları, xalqımızdıń erlik isleri men miynet adamlarınıń hal-jayı, tuwǵan jerge degen saǵınısh, súyispenshilik, xalıqlar doslıǵı, muhabbat, ana teması, iri tulǵalar haqqındaǵı tolǵanıslar. Shayır qaysı temaǵa qol ursa da, salǵırt qaramaǵan, ózinen úlken-úlken oylar túyip, onı shın shayırlıq sheberligi men aytqan.
Men qara tóspen, qayǵıdan
baxıt jasaǵan,
Shatırlap jatqan nayzaǵaylı
aspan bosaǵam.
339
Men jarıq jermen,
Jańǵırıqlarǵa ún qosqan,
Tóbemdi kórse tún qashqan.
Omırawımnan jarqıldap
aǵıp jatqan,
Quyrıqlı juldız tınbastan.
Tartıp ap tańnan shuaqtı,
Jer tósin jılıtam jumısshı
tabı sıyaqlı.
Tólegenniń asa quatlı qábiletiniń arǵı jaǵında usınaw baqsılar poeziyasınan tamır tartıp jatqan epkinli stixiya, sózdiń súwretine ǵana emes, muzıkalılıǵına da qatar kewil bóletin danalıq dástúr turadı. Kóp ásirler boyı oqıwǵa ǵana emes, tıńlawǵa da arnalǵan milliy poeziyanıń únleslik úylesimi jaǵınan jıynaǵan mol dúnyasınıń eń jaqsı jaqtarı, onıń ózin de ornımen, búgingi dáwirge jarastırıp ala bilgen, hár shumaǵın sóz sazdılıǵınıń sınaǵına salıp alıp, hár oyın obrazǵa orap barıp usınatın T.Aybergenov namaları bılayınsha qaraǵanda ―usı da tansıq bolıp pa‖ degiziwge tiyis tep-tegis tuslardıń ózinen ırza etkizip, tańday qaqqızatınday sırlı gózzallıqtı suwırıp alıp shıǵadı.
Tólegen Aybergenov tábiyatında lirik. Lirikanıń eń negizgi qásiyetine Tólegen dóretiwshiligin erkin aqtara otırıp kóz jetkiziwge boladı. Tap usı máni tur. Ol lirikalıq ―menniń‖ bálentine qol sozıwmen boldı.
Kórseń ǵoy, shirkin,
bárin de kózben kórseń ǵoy,
Jatır-aw meniń jazira
dalam ólshenbey.
Osınsha sózben ıntızar
qılǵan aymaqqa,
Bir kórkem dárya kerek –
aq eken tap sendey.
A.Jumabekova, Ájiniyaz atındaǵı NMPI studenti.
340