§2.4. Жазықтықтағы екінші ретті қисықтар

Жазықтықтағы тік бұрышты координаталар жүйесінде екінші дәрежелі айқындалмаған теңдеумен анықталған қисық берілсін:

Ах² + 2Вху + Су²-2Dх. + 2Еу.+ F = 0 (1) мұндағы A,B,C,D,E,F - берілген нақты сандар және А²+В* +С²≠0.

Бұл қисықты екінші ретті қисық деп атайды.

(1) - тендеуді қанағаттандыратын нақты координаталары бар нүктелер болмауы да мүмкін, мысалы,

x²+y²=-1.

Мұндай жағдайда тендеу екішаі ретті жорамал қйсықты анықтайды дейді.

(1) - тендеудің алты дербес жағдайын қарастырамыз:

1) Жарты өстерінің ұзындыктары а және b тең эллипс теңдеуі:

, а≥b>0.

Егер, дербес жағдайда, а-b болса, онда центрі координаталық бас нүктеде болатын, радиусі а тең шеңбер тендеуі:

_Х²+у²=а².

2) Жарты өстері а мен b тең гапербола тендеуі:

а≥b>0

3) Парабола тендеуі:

y²=2pz, p>0.

4) Қиылысатын түзулер жубының тендеуі:

а²х²-b²у²=0, а,Ь>0.

5) Параллель немесе беттесетін түзулер жубының тендеуі:

х²-а² = 0, а>0.

6) Нүктені анықтайтын тендеу:

x²+a²=0. *Енді осы қисықтарға қысқаша тоқталамыз.

Эллипс а≥b>0 (2)

a>b бол сын, с = арқылы белгілейік. х - өсін эллипстің фокустары деп аталатын F₁ (-c,0) және F₂(c,0) нүктелерін белгілейік.

Анықтама. F₁,F₂ - фокустарына дейінгі қашықтықтарының

қосындысы тұрақты, 2а тең болатын нүктелердің геометриялык, орны эллипс деп аталады.

 M(x,y) нүктесі MF₁+MF₂=2a шарт қанағаттандыратын кез келген нүкте болса (16суретті қараңыз).

MF₁ = MF₂ = болғандықтан 2a = + => 2a= => => 4д² + (x + с)² + у² - 4a= (х- с)² + у² => 4а² + 4сх = = 4а => а⁴ + 2а²сх + с²х² =а²(х²+2сх + с² + у²)=> -b²х² =

= -а²b² + а²у² => а²b²=b²х²+а²у² => = 1.

Керісінше, (х,у) нүктесінің координаталары (2) – тендеуді қанағаттандырса, онда осы амалдарды кері бағытта жасай отырып (х,у) нүктесінен F₁ және F₂ нүктелеріне дейінгі қашықтықтардың қосындысы 2 а тең болатынын кереміз.

(2) - ің эллипстің канондық (дағдылы) теңдеуі дейді, ал а мен b эллипстің сәйкес үлкен жэне кіші (а > b) жарты өстеpi деп аталады.

Егер у = 0 болса, онца \х\ = а, яғни эллипс графип х - өсін х = а, х = -а нүктелерінде қияды. х = 0 болса, онда \у\ = b, яғни эллипс графип у- eci H y = -b, y = b нүктелерінде кияды. Бұл нүктелерда эллипстың төбелері деп атайды.

х - ті (-х) - ке, у - ті (-у) - ке ауыстырсақ (2) - тендеу өзгермейді, демек, эллипс у өсіне және х" өсіне салыстырғанда сәйкес симметриялы, сондыктан ох және оу өстері эллипстің симметрия өстері деп аталады (эллипстщ, фокустері арқылы өтетін өе фокальдік (тоғысты) өсі деп аталады).

. санын эксцентриситет деп атайды. Эллипс

эксцентриситеті үшін 0≤е < 1 теңсіздіктері орындалады.

тендеулерінен анықталатын (фокальдік өске)

перпендикуляр) түзулер эллипстің директрисалары деп аталады. Эллипс теңдеуін параметрлік: түрде

(3)

деп жазады. Шынында да

яғни (3) - тендіктерімен анықталған (х,у) нүктесі кез-келген ө үшін (2) - гі эллипске жатады.

Эллипстер (шеңберлер) табйғатта және күнделікті өмірде көп кездеседі. Мысалы, планеталар күнді эллипс бойымен айнала қозғалады, ал ол эллипстердің фокустерінің бірінде күн тұрады.

Гипербола.

(4)

деп алып х - өсінің бойынан (4) - гипербола фокустері деп аталатын F₁(-c,0), F₂(c,0) нүктелерін бөлгілеиік (17 -суретті қараңыз).

Анықтама. F_} және Р_г фокустарға деиінгі крұиықтықтарының айырымы тұрақты 2а тең нүктелердің геометриялық орны гипербола деп аталады.

(4) - тендеу гиперболанын канондық (дағдылы) тендеуі деп аталады.

(4) - тендеуден гипербола х өсіне де у өсіне де салыстырғанда симметриялы болатынын байқаймыз. Мұнда х - өсінедгі [-а; а] кесіндісі және у - өсінедегі [-b; b] кесіндісі гиперболанын сәйкес нақты және жорамал өстері деп аталады.

]7-сурет

Егер у = 0 болса, онда х = а,х = -а, яғни гипербола х - өсің (-а;0) және (а,0) нүктелерінде кияды. Осы нүктелерді гаперболаның төбелері дейді.

Егер х = 0 болса, онда -- = 1, ал бұл теңдеудің нақты тү6ipi жоқ демек гипербола у өсінен киылыспайды. Эллипстеп сиякты, О – нүктесі гипербола центрі деп аталады.

Гиперболаның эксцентриситета, директрисалары элллипстеп сәйкес анықтамалар арқылы анықталады. Гипербола үшін е > 1. Суретте

у = тендеуінен екі түзу сызылған. Олар гипербола асимптоталары деп аталады. Асимптота анықтамасы ілгеріде математикалық анализ курсында қарастырылады. (4) - гиперболанық оң бұтағының параметрлік тендеуі

(5)

түрінде жазуға болады.

Шынында да, ch²u-sh²u = l екенін ескерсек, онда (5) - тендеуден

аламыз. Гиперболанын оң тармағының жоғарғы жартысы и параметрінің u € [0,+ ), ал төменгі жартысы и параметрінің u € [-;0) аралықтарындағы өзгерістеріне сәйкес келеді.

Парабола

у² = 2рх, р>0. (6)

х - өсінде парабола фокусі деп аталатын нүктесін

белгілеп, парабола директрисасы—деп аталатын түзуін

жүргіземіз (18 - суретті қараңыз).

Анықтама. Фокус пен директрисадан бірдей қашықтықта

18-сурет

орналасқан А(х,у) нүктелердің геометриялық орны парабола деп аталады

(6) — шы тендеуді параболаның канондық (дағдылы)тендеуі

дейді, ал р>0 санын оның параметрі деп атайды. О - нүктесін парабола тебесі дейді. Ох осі параболаның симметрия өсі деп аталады.

Парабола эксцентриситеті 6ipгe тең e = 1) деп есептеледі. Параболаның жоғарғы жартысының тендеуі

у =,0 ≤ х ≤ , (7)

№ 21-24 лекциялар. Екінші ретті беттердің түрлері мен олардың теңдеулері қарастырылып, графигін салу тәсілі үйретіледі.