7.3. ²Оз±алт²ышты³ то±ы мен моментiн реттеу

Электр жетегiнiң негiзгi шы¹ысында¹ы координатасы жылдамдыºты реттеумен ºатар ºоз¹алтºыштың то¹ымен моменттiн де реттеу жиi кездеседi. Б½ндай реттеу, атºару м¾шелерiнiң ¾деуiн реттегенде, ºоз¹алтºыштың моментi мен то¹ын шектегенде, ¼ңделетiн материалдың тартылысын /созылуын/ реттеген кезде ж¸не т.б. жа¹дайларда ºажет болады.

А/. ¶ДЕУДI РЕТТЕУ. Лифт кабинасының /7.2. сурет/ ºоз¹алыс графигiн ºарастыр¹ан кезде, жылдамдыº ал¹ан ж¸не тежеу б¼лiм-шелерiнде ¾деу берiлген

7-2 сурет. Лифт кабинасыны» графигi.

деңгейде болуы керектiгi айтыл¹ан болатын. Осындай талап басºа да ж½мыс машиналарына к¼теру краны, эксковаторлар¹а , конвейерлерге т.б. да т¸н. М½ндай жа¹дайда атºару органдарының ¾деуiн реттеу теңдеуiне с¸йкес электржетегiнiң моментiнiң ¼згеруiмен iске асады. ´з алдына, электр жетектiң к¾ш алуы немесе моменттiң ¼згереуi ºоз¹алтºыштың якорь то¹ының реттелуiмен iске асады.

б/. ²оз¹алтºыштың то¹ы мен моментiнiң шектелуi. ²оз¹алтºыштардың к¼бiсi ¼здерiнiң ºалыпты ж½мыс iстеу жа¹дайы бойынша тоº пен моменттiң шектелуiн талап етедi. Б½л талап ең бiрiншi к¸дiмгi т½раºты тоº ºоз¹алтºыштарына тиiстi. ´йткенi коллекторлы щеткалыº узелiнiң ºалыпты ж½мыс iстеу жа¹дайы бойынша ж¸не м¾мкiндiк механикалыº ж¸не жылулыº ж¾ктеме бойынша ток тiптi ºысºа уаºыт болса да номинал токтан 1,5-2 ретте аспауы керек. Басºа ºоз¹алтºыштарда тоº пен моменттi шектеу ºажет болады, к¼бiне тоº пен момент к¼п м¼лшерде м¾мкiндiк м¸ннен асºан кездегi ауыспалы º½былыстарда ж½редi.

Сонымен ºатар тоº пен моменттi шектеу есебi ж½мыс машиналарының электржетектерi ¾шiн, технологиялыº º½былыс жа¹дайында пайда болатын атºару м¾шелерiнiң ж½рмей ºалу режимiнде де болады. М½ндай режим, егер тиiстi шара ºолданылмаса ºоз¹алтºыштың тiзбегiнiң бойымен болдыру¹а болмайтын ¼те ¾лкен тоº ¼тетiн ºысºа т½йыºталу режимiне с¸йкес келедi. Б½л жа¹дайда ºоз¹алтºыш электржетектiң кинематикалыº тiзбегiн iстен шы¹аратын жо¹ар¹ы момент алады. Моменттiң шектелуi, ауыспалы процестегi кинематикалыº тiзбектегi элементтердiң динамикалыº ж¾ктемелерiн т¼мендету ¾шiн ºажет.

в/. ТО² ПЕН МОМЕНТТI РЕТТЕУ.

Технологиялыº º½былыстардың шарты бойынша, ¼ңделетiн материалдардың керiлуiн ºамтамасыз ететiн ж½мыс машиналары ток пен моменттi реттеудi ºажет етедi. М½ндай машиналар¹а, мысалы; прокат стандартының ора¹ыштары, ºа¹аз жасау машиналары, электрлiк сымдар мен кабельдер жасау механизмдерi жатады/ Машиналардың атºару м¾шелерiмен пайда болатын керiлiс, электржетек жа¹ынан болатын момент пен ¾деуге пропорционал бол¹андыºтан, ºоз¹алтºыштың то¹ы мен моментiн реттеу арºылы керiлiстi реттеуге болады.

Ток пен моменттi реттеу /шектеу/ жылдамдыºты реттегендегi сияºты ¸рт¾рлi параметрлiк т¸сiлiмен немесе т½йыº ºоз¹алтºыштың ºажеттi жасанды сипаттамаларын алумен байланысты. Ток пен моменттi реттеудегi негiзгi к¼рсеткiш д¸лдiк болып табылады.

Ток пен моменттi параметрлiк т¸сiлмен реттеудегi ең к¼п тара¹ан ж¸не ºарапайым т¾рi - ºоз¹алтºыштардың якорлiк тiзбегiне резисторды жал¹ау болып табылады. Параметрлiк т¸сiл, жо¹ары д¸лдiк ток пен момент реттеудi ºамтамасыз етедi.

Б½дан да жо¹ары салада ток пен моменттi реттеудi /шектеу/ т½йыº ж½йеде ºоз¹алтºыштың то¹ы бойынша керi байланыс кiргiзгенде алу¹а болады. 7-3 суретiнде жылдамдыºтың ¼згеру диапазоны О-ден ω-ге дейiн ¼згергендегi ток пен моменттiң реттелуiн

M

ñ01

 

 

M

тежеу t

0 M(i)

жылама алу ºалыпты

ºоз¹алыс

7-3 сурет. Э² типтiк сипаттамасы.

7-4 сурет. ЭЖ атºару органыны» ºоз¹алысы.

ºамтамасыз ететiн электрºоз¹алтºыштың типтiк сипаттамасы к¼рсетiлген. Т½йыº ж½йеде, ток пен моменттiң реттелуiнiң ¼те д¸лдiгiн ºамтамасыз ететiн тiк участоктi сипаттама алу¹а болады. К¼рсетiлген сипаттаманы ¸детте эксковаторлыº деп атайды, ¼йткенi ж½мыс механизмдерi к¼бiне тiрекпен ж½мыс iстейтiн бол¹андыºтан эксковатор¹а тек ºана осындай сипаттама ºажет/

Соң¹ы жылдарда, электржетектерде тоº к¼зi ºасиетiне т¸н к¾ш беру т¾рлендiргiштерiн ºолданумен моменттi реттеудi ºолдану кеңейе т¾стi. Егер , мысалы, т¸уелсiз ºоздыр¹ышты т½раºты тоº ºоз¹алтºышның якорiн осындай тоº к¼зiмен ºоректендiрсек, онда оның электромеханикалыº сипаттамасы тiк сызыº болады. ²оз¹алтºыштың магниттiк а¹ынын реттейтiн болсаº, оның механикалыº сипаттамалары тiк сызыºтардың жиынын º½райды. М½ндай электржетегi к¼зi момент ºасиетiне ие болады.

7-4. ЭЛЕКТРЖЕТЕГIНI³ ОРЫНДАРЫН РЕТТЕУ

К¼птеген ж½мыс машиналары мен механизмдерi ¾шiн кеңiстiкте атºару органдарының орнын реттеу ºажет болады. Б½¹ан к¼тергiш-транспорт машиналары, станоктардың берiлiс механизмдерi, роботтар мен манипуляторлар ж¸не т.б. жатады.

Атºару м¾шелерiнiң басºа да координаталарын реттегендегiдей, б½л да ашыº ж¸не т½йыº ж½йедегi электр ºоз¹алтºышының бiлiгiнiң орнын реттеу жолымен шешiледi. М½ндай атºару м¾шелерiнiң электр жетектерiне ºойылатын негiзгi талап, б½лардың жазыºтыºта немесе кеңiстiкте берiлген н½ктеге ºажеттi д¸лдiкпен орналасуын ºамтамасыз ету, ал кейбiр жа¹дайларда - ºажеттi ºоз¹алыс сипаттамаларын ºамтамасыз ету.

²арапайым, ашыº электр жетектерiнде орнын реттеу, ¸детте жолдыº немесе соңында¹ы ажыратºыш к¼мегiмен ж¾редi. Б½л ажыратºыштар кеңестiктiң /жазыºтың/ ºажеттi жерiне орналастырылады да электржетегiнiң тоº к¼зiнен ажырауын ºамтамасыз етедi. Атºарушы м¾ше тежеледi де ºандай да бiр д¸лдiкпен тоºтайды. Б½ндай орын реттеу т¸сiлi, мысалы , лифтi ºоз¹алтºыштарында кабинаны тоºтатºан кезде пайдаланылады. Б½ның ерекшелiгi - iске асыруда¹ы ºарапайымдылы¹ы мен д¸лдiгiнiң т¼мендiгi болып табылады.

Жо¹ар¹ы дэлдiкпен орын реттеу ºажет бол¹ан жа¹дайда ж¸не атºару м¾шелерiнiң ºоз¹алысының сапасын жаºсарту керек бол¹анда орны бойынша керi байланыста¹ы т½йыº электржетегi ºолданылады. Б½ндай жа¹дайда ж½йе автоматты т¾рде тежелудiң сигналын iстеп шы¹арады ж¸не атºару м¾шелерiнiң берiлген д¸лдiкпен тоºтауын ºамтамасыз етедi.

7-4- суретiнде атºару органының бiр жерден екiншi жерге орын ауыстыр¹анда¹ы электр жетегiнiң идеалдандырыл¹ан ºоз¹алысы к¼рсетiлген. Жалпы жа¹дайда б½л график ¾ш б¼лiмшеден т½рады - жылдамдыº алу /разгон/, ºалыпты ºоз¹алыс , тежеу φ= φсоң бол¹анда¹ы соң¹ы н½ктеде, атºару м¾шесiнiң тыныштыº жа¹дайда¹ысына с¸йкес келетiн, ºоз¹алыс жылдамды¹ы φ мен оның моментi М нольге тең. Электржетектердiң шын м¸нiсiндегi ºоз¹алыс графиктерi ºандай да бiр д¸режеде осы идеалдандырыл¹ан графигiне ба¹дарламалы басºарылатын ж¸не баºылауда¹ы ºоз¹алысын ал¹ан кезде ºажет болады.

7-5. ЭЛЕКТРЖЕТЕКТЕРДI³ ЖµМЫС РЕЖИМДЕРI

Электржетегi екi режимнiң бiреуiнде –бiрºалыпты немесе ауыспалы режимде ж½мыс iстейдi.

Бiрºалыпты режимнiң ерекшелiгi, электржетегiнiң барлыº механикалыº координаталары уаºыт бойынша ¼згермейдi. Бiрºалыпты режимнiң математикалыº шарты, механикалыº координаталарының барлыº туындыларының н¼лге тең болуы. Бiрºалыпты режимнiң жеке жа¹дайы, барлыº координаталары ж¸не олардың туындылары ж¸не олардың н¼лге тең бол¹анда¹ы тыныштыº к¾йi болып табылады. Электржетегiнiң бiрºалыпты режимiне оның т½раºты жылдамдыºпен ºоз¹алысы жатады.

Ауыспалы /немесе динамикалыº/ режим электржетегiнiң механикалыº координатасының туындысының кемiнде бiреуi н¼лге тең болма¹ан жа¹дайда болады. Б½л режимдер шешiмi электржетегi координатасының ¼згеруi уаºыттың ¼туiне байланысты болатын дифференциалдыº теңдеулерiмен жазылып к¼рсетiледi. Ауыспалы режим, электржетегi бiрºалыпты режимнен екiншiсiне ¼ткен кезде пайда болады. Ауыспалы º½былысты зерттеу электржетегiнiң теориясында¹ы ең бiр маңызды жа¹дай болып табылады. Ауыспалы процестер электр ºоз¹алтºышºа ¸рт¾рлi ауытºулар басºару сигналы, ж¾ктеменiң моментi немесе ¾деуi, ж¸не де басºа да ¸рт¾рлi факторлар ¸сер ¼ткен кезде пайда болады. Электржетегi ¾шiн типтiк ауыспалы процесс болып iске ºосу, реверс, тежеу, ж¾ктеме беру ж¸не алып тастау, жылдамдыºты реттеу болып табылады.

Ауыспалы º½былысты ºарастыр¹анда¹ы негiзгi маºсатымыз, тоº, момент, жылдамдыº , ºоз¹алтºыштың бiлiгiнiң б½рылу б½рышының уаºытºа байланысты¹ы болып табылады. Б½ндай байланыстарды аныºтаудың iс ж½зiнде ¾лкен маңызы бар. ´йткенi олар электржетегiнiң динамикалыº сипаттамасының технологиялыº процесстiң талабымен с¸йкестiгiн аныºтау¹а, динамикада пайда бол¹ан ºоз¹алтºыштың то¹ы мен ºоз¹алтºыштың таңдалуының д½рысты¹ын аныºтау¹а т.б. жа¹дай тудырады. М½ндай есеп ауыспалы режим негiзгi ж½мыс режимi болып табылатын ж½мыс машиналары ¾шiн ¼те маңызды. Б½ндай машиналардың ºатарына реверстi прокат станы, рольгангалар, поршендiк компрессорлар ж¸не та¹ы басºалар жатады.

Ауыспалы º½былыстың болуының физикалыº себебi /т¾сiнiгi/ электржетегi элементтерiнiң - механикалыº , электрмагниттiк ж¸не жылулыº энергияларын жию немесе беру ºабiлеттiлiгiмен т¾сiндiрiледi. Жию ж¸не беру º½былыстары шапшаң емес, ºандай да бiр уаºыттың ¼туiмен бiртiндеп ¼тетiн бол¹андыºтан Э²К токтың, моменттiң, жылдамдыºтың, б½рылу б½рышының ¼згеруi инерционды¹ымен ¼згеше. Жылу немесе берiлу энергиясының т¾рiне байланыстылы¹ы электржетегiнде бiр-бiрiне байланысты механикалыº, электромагниттiк ж¸не жылудыº ауыспалы º½былыстар болады. К¼птеген iс ж¾зiндегi жа¹дайларда жылулыº º½былыстар механикалыº ж¸не электромагниттiк º½былыстар¹а ºара¹анда, баяу ж½редi ж¸не олар¹а к¼п ¸серiн тигiзбейдi. Сондыºтан , ¸детте электржетегi теориясында олар арнайы жа¹дайларда болмаса б¼лек ºарастырылады. Ал наºты электржетектiң элементтерiнiң механикалыº ж¸не электромагниттiк екпiндiлiгi ¸рт¾рлi болуы м½мкiн. Механикалыº инерционды¹ы электр магниттiк ¼те к¼п бол¹анда¹ы соң¹ысын есепке алмайды ж¸не б½л жа¹дайда ауыспалы º½былыс механикалыº деп аталады.

Электромеханикалыº ж½йе болып табылатын электржетегiндегi барлыº ауыспалы º½былыстар электр механикалыº º½былыстар болып табылады ж¸не механикалыº ауыспалы º½былыстардың б¼лек класºа б¼лiнуi - ºандай да бiр идеалдау болып табылады.

Ауыспалы º½былыстың шартты б¼лiнуiнiң 7.5- суретке ºарап ж¾ргiземiз. М½нда электржетегiнiң барлыº электрлiк элементтерi электржетегiнiң электрлiк б¼лiгiне ЭЖ, ЭБ, ал механи-

7-5 сурет. Электромеханикалыº ж¾йе.

калыºтар - механикалыº б¼лiгiне ЭЖ,МБ, бiрiктiрiлген.

Электрлiк б¼лiгiне басºару ж½йесiнiң барлыº элементтерi мен ºоз¹алтºыштың электр б¼лiгiн /орауышымен бiрге/, ал механикалыº б¼лiгiне - механикалыº ºоз¹алысºа ºатысатын барлыº элементтердi, оның iшiнде ºоз¹алтºыштың роторын да жатºызамыз.

Ендi электр жетегiнiң электрлiк б¼лiгiнiң екпiндiлiгiн сипаттайтын ºандай да бiр ºорытылып алын¹ан-электр магниттiк уаºыт т½раºтылы¹ын Тэ ж¸не электржетегiнiң механикалыº б¼лiгiнiң екпiндiлiгiнiң ¼лшемi болып табылатын электр механикалыº уаºыт т½раºтылы¹ын ºарастырайыº. Тз уаºыт т½раºтылы¹ы ºоз¹алтºыштың орауышының екпiндiлiгiн ж¸не к¾штiк т¾рлендiргiштiң элементтерi мен басºару с½белерiн сипаттайды.

Егер Тм >>Тз болса, онда ауыспалы º½былыстар шартты т½рде механикалыº класºа; егер Тм мен Тз бiрдей /тең/ болса, онда электр механикалыº ауыспалы º½былысºа жатады. Уаºыт ¼туiне байланысты электржетегi координатының ¼згерiсiнiң графигiн º½ру ¾шiн ºосымша мынадай жа¹дайлар белгiлi болуы керек ;

1. ²арастырылып отыр¹ан ауыспалы º½былыстың т¾рi /iске ºосу тежеу, реверс, бiр сипаттамадан екiншi сипаттама¹а к¼шу, ж¾ктеме беру немесе алып тастау/.

2. Токтың, моменттiң, жылдамдыºтың ж¸не басºа да координаттарының бастапºы ж¸не соң¹ы м¸ндерi. Б½лар ауыспалы º½былыстардың ал¹ашºы ж¸не соң¹ы н¾ктелерi орналасºан статикалыº сипаттамасын к¼мегiмен аныºталады.

3. Элементтердiң к½шейту коэффициенттерi ж¸не олардың уаºыт т½раºтылы¹ы кiретiн электржетегiнiң параметрлерi. Б½лар элементтердiң конструкциясымен ж¸не олардың сипаттамаларымен аныºталады.

Б½лар белгiлi болма¹ан жа¹дайда ауыспалы º½былысºа талдау ж¾ргiзу м½мкiн емес.

7.6. ЭЛЕКТРЖЕТЕКПЕН БАС²АРУ ЖµЙЕСIН

²µРУДЫ³ ЖАЛПЫ ПРИНЦИПТЕРI

Бiрiншi тарауда автоматтандырыл¹ан электржетегi теориясында¹ы ең бiр маңызды т¾сiнiк: атºару м½шесiн басºару маºсатымен ж¾ргiзiлетiн, координаталарды реттеу келтiрiлген болатын. Б½л º½былысты ж¾ргiзу басºару ж½йесiнiң к¼мегiмен ºоз¹алтºышºа ºандай да бiр маºсатпен ¸сер ету арºылы iске асады. Жалпы жа¹дайда басºару ж½йе БЖ /7./. сурет/ к¾ш беру т¾рлендiргiшiнен КТ ж¸не басºару º½рыл¹ысынан Б² т½рады. Ендi басºару º½рыл¹ысының Б² т½рады. Ендi басºару ж½йесiнiң ºандай принциппен º½рылатынын ºарастырайыº.

Барлыº басºару ж½йесiнiң жиынты¹ы автоматтандырыл¹ан ж¸не автоматтандырылма¹ан деп екiге б¼луге болады. Автоматтандырыл¹ан басºару ж½йесiнiң жиынты¹ы ¼з алдына ашыº ж¸не т½йыº болып екiге б¼лiнедi.

7-6 сурет. ЭЖ-ты» басºару ж¾йесi.

Ал автоматтандырылма¹ан деп электржетегiн басºар¹анда¹ы барлыº шаралардың ºарапайым басºару º½ралының к¼мегiмен адам оператор атºаратын ж½йенi айтамыз. °детте б½ндай басºару ж½йелерi ºарапайым технологиялыº шараларды орындайтын машина мен механизмдердiң реттелмейтiн электржетектерiнде ºолданылады.

Адам ж½мыстың басталуына ж¸не аяºталуына ¹ана б½йрыº берiп , ал басºа берiлген технологиялыº процесстi атºаруда¹ы шаралар адамның к¼мегiсiз басºару ж½йесiмен атºарылатын ж¾йе автоматтандырыл¹ан деп аталады.

Ашыº басºару ж¾йесi ¾¹ымын т¾сiндiру ¾шiн 7-7а суретiнде назар аударайыº. Суретте мынадай белгiлеулер к¼рсетiлген;

7-7 сурет. ЭЖ-тi басºару ж¾йелерiíi» ò¾ðëåði.

Эж – электржетегi Хшы¹. – ЭЖ шы¹ыс координатасы /тек ºана бiр координат к¼рсетiлген, мысалы жылдамдыº /; Хб – Хшы¹. деңгейiн аныºтайтын берiлу сигналы / басºару ¸серi/; Хауыт. – ауытºу ¸серi / ыºпалы/. Жалпы жа¹дайларда соң¹ы Хауыт. ¸рт¾рлi кедергiлермен, берiлген кернеудiң тербелiсiмен , апаттыº жа¹дайлармен ж¸не электржетегiне негiзгi ауытºу ыºпалын тигiзетiн электржетегiнiң ж¾ктемесiмен аныºталады. Берiлген т¾сiнiктер ашыº ж¾йенiң сыртºы ыºпалының ¼згерiсi Хыºп. шы¹ысына Хшы¹. ¸серiн тигiзетiнiн аныºтау¹а м¾мкiндiк бередi. Басºаша айтºанда , ашыº ж½йе сыртºы ауытºулардың ¸серiнен Хауыт. Болатын шы¹ысында¹ы Хшы¹. ¼згерiстердi реттей алмайды. Б½л ашыº ж¾йенiң ең бiр ¾лкен кемiстiгi бол¹анымен, ¼зiнiң ºарапайымдылы¹ымен электржетегiнде кең орын ал¹ан, мысалы электржетегiн ºосуды, реверс ж¸не тежеудi автоматтандыру ¾шiн керек.

Т½йыº ж¾йенiң ашыº ж¾йеден айырмашылы¹ы, онда шы¹ыс координатасына Хшы¹. ыºпалы тигiзетiн ауытºу ¸серi Хауыт. бiртiндеп немесе т¾гелдей ºалпына келтiрiледi. Б½л керi байланысы бар ж¾йелерде, 7-7б сурет, ж¸не ауытºу ¸серi компенсацияланатын ж½йеде /7-7в сурет/ ж¸не де º½растырыл¹ан /комбинированый/ ж½йелерде iске асады. /7-7г сурет/.

Керi байланысты ж½йе, т½йыº ж½йелi автоматтандырыл¹ан электржетегiнiң негiзгi т¾рi болып табылады. Б½ның басты ерекшелiгi электржетегiнiң кiрiсiне керi байланыс арºылы берiлген сигналдың Хк.б. шы¹ысында¹ы м¸нге Хшы¹. пропорционал болуы. Б½л сигнал берiлген сигналымен Хбер салыстырылады, ал б½дан шыººан ºорытынды /с¸йкестендiрiлген/ сигнал Х электржетегiнiң кiрiсiндегi басºару сигналы болып табылады.

X=O бол¹ан ж½йе, я¹ни ауытºу ¸серiмен с¸йкес бiрºалыптасºан тең болса, онда ол астатикалыº деп аталады. ²алыптасºан ºорытындысы нольге тең болма¹ан ж½йе статикалыº деп аталады.

7-7в, суретiнде к¼рсетiлгендей , структуралы ж½йе ауытºу ыºпалын компенсациялау принципiн атºарады. Б½л ¾шiн Хауыт. пропорционал Хкiр. кiрiс сигналы ж½йеге берiлiс сигналымен Хбер. бiрге берiледi, соның арºасында ºосынды сигнал Х ЭЖ басºар¹анда ауытºуды компенсациялайтындай жа¹дай ту¹ызады. М½ндай ж½йелер электржетегiнiң сенiмдi ж¾ктеме датчиктерiнiң жоºты¹ына байланысты аз ºолданылады. Б½¹ан ºоса б½л ж½йелерде, ж½йеге ыºпалын тигiзетiн ¸серлердiң тек бiреуi ¹ана компенсацияланады.

Кейiнгi уаºыттарда екi принципте ºолданылатын º½растырыл¹ан /комбинированный/ басºару ж½йелерi ºолданылуда, бiраº сонда да т½йыº ж½йелi автоматтандырыл¹ан электржетектерiнде негiзiнен керi байланысты ж½йе к¼птеп ºолданылады, осы¹ан байланысты алда¹ы уаºыттарда басты назарды осы¹ан аударамыз.

Барлыº керi байланыстарды оң ж¸не терiс, ºатаң ж¸не икемдi, сызыºты ж¸не сызыºсыз деп б¼луге болады. Егер, керi байланыс сигналы Х º.б. ба¹ыты жа¹ынан берiлiс сигналымен Хбер. бiрдей болса, оң керi байланыс деп, 7-7 сурет "ºосу" таңбасы, ал

7-8 сурет. ЭЖ координаталарын кетпейтiн структуралыº с¾бесi.

ºарама-ºарсы болса, терiс керi байланысты 7-7 сурет "минус" таңбасы деп айтамыз.

²атаң керi байланыс сигналы, ауыспалы режим мен бiрºалыпты режим ж½мыстарында да ¸серiн тигiзуiмен ерекшеленедi. Икемдi керi байланыс сигналы тек ºана ж½йенiң ауыспалы режимiнде ¹ана болады ж¸не ол электржетегiнiң динамикалыº сипаттамасын º½ру ¾шiн ºолданылады.

Математикалыº т¾рде сызыºты теңдеулермен /алгебралыº, дифференциалдыº ж¸не т.б./ к¼рсетiлетiн керi байланыс, сызыºты керi байланыс деп аталады. ²ал¹ан басºа байланыстар сызыºсыз керi байланыстар болып табылады.

Электржетегiнде оның шы¹ысында¹ы координаталарын жылдамдыºты, ¾деудi, орнын реттеу ¾шiн ¸детте жылдамдыº бойынша орнына байланысты ток пен кернеу бойынша жо¹арыда келтiрiлген керi байланыстардың барлыº т¾рлерi ºолданылады. Момент пен к¾ш салу датчиктерiнiң ºарапайым ж¸не сенiмдi т¾рiнiң жоºты¹ына байланысты ºоз¹алтºыштың к¾ш беру немесе моментi бойынша керi байланысты сирек ºолданылады.

Электржетегiнiң екi немесе бiрнеше координаталарын реттеген кезде негiзгi 7-8 – 7-10 суреттерде к¼рсетiлген ½ш структуралыº с¾бе ºолданылады.

8. сурет

7-9 сурет. ЭЖ координаталарын кетпейтiн структуралыº с¾бесi.

7-6 с¾бедегi белгiлеулер ºолданыл¹ан 7-8 суретiндегi ºосындылары ортаº к¾шейткiш деп аталады. Талдау¹а ың¹айлы болу ¾шiн электр ºоз¹алтºышты екi б¼лiктен электрлiк ²ЭБ /якорьдiң орамы/ ж¸не механикалыº ²МБ б¼лiгiнен т½рады делiк. ²оз¹алтºыштың Хэ – деп белгiленген электрлi магниттiк момент жалпы ал¹анда электржетегiнiң реттелетiн координатасы болып табылады. Х2 ж¸не Хi координаторлары ºоз¹алтºыштың бiлiгiнiң ºалпы мен жылдамды¹ы болады.

Ортаº к¾шейткiштi с¾бенiң негiзгi ерекшiлiгi , кiрiсiне берiлiс сигналдарының Хбер алгебралыº ºосындылары ж¸не барлыº координата бойынша Хк.б.I , Х к.бз керi байланыс берiлетiн к¾шейткiштiң ºолданылуы болып табылады. С½бенiң жаºсы жа¹ы, оның ºарапайымдылы¹ы , кемiстiгi - координаталарды бiр-бiрiне ¸серiн тигiзбейтiндей етiп реттеудiң м¾мкiнсiздiгi , б½дан шы¹атыны барлыº координаталарды бiр уаºытта оптималды т¾рде реттеудiң ºиынды¹ы.

7-9 суретiндегi сызыºсыз керi байланыс ºолданылатын, электржетегi теориясында к¼бiне кесу деп аталатын с¾бе ортаº к¾шейткiштi с¾бенiң дамуы болып табылады. Сызыºсыздың ерекшелегiн алу ¾шiн ¸детте ºосымша тiректiк сигналдар Х тiрi , Хтiр2 , Хтiр3 ж¸не вентильдiк элементтер кiргiзiледi. Осының арºасында керi байланыс тiзбегiндегi сипаттама 7-9 суретте к¼рсетiлгендей болады. Керi байланыстың ¸серiнен ºандай да бiр диапазонда барлыº координаталар бiр-бiрiнен б¼лектенедi, бiраº жо¹арыда келтiргенiмiздей , барлыº координаталарды бiр-бiрiне байланыссыз реттеу м¾мкiн болмайды.

Ортаº к¾шейткiштi с¾бедегi к¼рсетiлген кемiстiктi, тiзбектелген коррекциясы /т¾зету/ бар координаталарды ба¹ынышты реттеу ж½йесi деп аталатын ж½йенi ºолдан¹ан кезде т¾зетуге болады /7-10/. Б½л ж¾йенiң айырыºша ерекшелiгi оның к¾шейт-

7-10 сурет. Техникалыº ºолайлы кернеге келтiру с¾бесi.

кiштерiнiң саны мен т½йыº контурларының реттелетiн координата¹а теңдiгi болып табылады. Б½л кезде т½йыº контурлар, сыртºы контурдың шы¹ыс сигналы, iшкi контурдың берiлiс , кiрiс сигналы болатындай етiп орналастырылады. Осы¹ан орай ¸рбiр iшкi контур сыртºы контур¹а ба¹ынышты болып келедi. Атауы да осы¹ан байланысты шыººан. 6-10 суретiндегi с¾беде бiрiншi контур тоº пен момент контуры болып табылады, ол ¼зiне ºатысты сыртºы контур болып табылатын жылдамдыº контурына ба¹ынышты /Х2 координатасында/, ал жылдамдыº контуры ¼з алдына орналасу ºалпының контурына ба¹ынышты /ХI координатасы/. °рбiр контурдың ¸детте орналасу ºалпы, жылдамдыº , тоº ж¸не момент реттегiштерiне с¸йкес ¼з к¾шейткiштерi - КI, К2, К3 болады. Осылай º½рыл¹ан ж½йе координаталарды б¼лек реттеуге ж¸не реттеу º½былыстарының сапасын арттыру¹а жа¹дай ту¹ызады. Реттегiштiң типiн ж¸не оның параметрлерiнiң есебiн ¸детте динамикалыº режимде техникалыº ºолайлы ауыспалы º½былыс алатындай етiп ж¾ргiзедi. /техникалыº ºолайлы к¾йге келтiру/. М½ндай º½былыстар минималды м¾мкiндiктерiмен сипатталады. /7-11 сурет/.

Xi Xi

Xi орн

0 ti t

7-11 сурет. ТТ² iске ºосу сипаттамасы.

М½ндай ауыспалы процесстiң ºолайлылы¹ы , оның ¼те жылдам процесстерiнде к¼птеген асыра реттеу болады, ал асыра реттеу аз бол¹анда процесс жай ж¾редi.

К¼птеген технологиялыº º½былыстың ºалыпты ¼туi ¾шiн бiр-бiрiмен байланысºан бiрнеше машинаны бiр уаºытта ºолдануды талап етедi. Бiрiккен технологиялыº циклдың бiрнеше ж½мыс машиналарының жиынты¹ының ºортындысын оны комплекстi автоматтандырыл¹анда алу¹а болады. Комплекстi автоматтандыру машиналардың ¼нiм беруiн арттырады ж¸не шы¹арылатын б½йымдардың сапасы артады.

Комплекстi автоматтандырудың ºазiргi кезенi есептеу техникаларын кеңiнен ºолдануымен ерекшеленедi. Технологиялыº º½былыстарды басºарудың д¸лдiгi ж¸не жылдамды¹ы, басºару заңының ¼зiнiң к¾рделенуi, есептеу техникасын к¼птеп кеңiнен ºолдануды талап етедi. Б½ны шешудегi алдың¹ы жа¹дай, есеп машиналарының сапасы мен жылдамды¹ын арттыру, олардың номенклатураларын арттыру ж¸не б½¹ан ºоса арнайы ж¸не басºаратын есеп микропроцессор - машиналары болып табылады.

Есептеу машиналарын технологиялыº º½былыстардың ең жаºсы режимiн алу¹а, технологиялыº жабдыºтардың ¸рбiр б¼лiктерiнiң ¾йлесiмдi ж½мыс iстеуiн ºамтамасыз етуге, технологиялыº º½былыстардың барысы туралы ºажеттi хабарларды алу¹а, оларды ¼ңдеуге жа¹дай тудырады.

Технологиялыº º½былыстарды комплекстi автоматтандыр¹ан кезде роборттар мен манипуляторлар ерекше орын алады. Роботтар мен манипуляторлардың к¼мегiмен технологиялыº циклдарда¹ы машиналардың арасында¹ы байланысты ºамтамасыз етуге ж¸не к¼птеген ºайталанатын технологиялыº операцияларды iстеуге болады.

7. ЖЕЛIДЕН ²ОРЕКТЕНЕТIН Т°УЕЛСIЗ ²ОЗДЫР±ЫШТЫ ТµРА²ТЫ ТОК ²ОЗ±АЛТ²ЫШЫН IСКЕ ²ОС²АНДА, РЕВЕРС Ж°НЕ ТЕЖЕГЕН КЕЗДЕ АВТОМАТТЫ Т¶РДЕ БАС²АРУ

Желiден ºоректенген кездегi ТТ²-iн iске ºосу, реверс ж¸не тежеу ¸детте релелi байланысты басºару с¾бесiнiң к¼мегiмен ж¾зеге асырылады. Б½ларды автоматтандыр¹анда уаºыт, жылдамдыº, ток ж¸не жол принциптерi ºолданылады. Ендi осы принциптердi 7-12 суретiндегi ТТ² iске ºосу диаграммасы бойынша ºосºанда¹ы мысалымен ºарастырып к¼рейiк.

12. сурет

7-12 сурет. ТТ² автоматты т¾рде iске ºосу с¾бесi ж¸не сипаттамасы.

7-13 сурет. ТТ² реостатты ¼згертiп iске ºосу с¾бесi ж¸не оны» сипаттамасы.

12. сурет

Осы диаграмма бойынша ТТ²-ын iске ºосу т¸ртiбi, ауыспалы процесстiң ºажеттi моментiнде КI ж¸не К2 кiлттерiнiң к¼мегiмен ºосу резисторларын Rºос1 ж¸не Rºос2 сатылып ºосу болып табылады. Ауыспалы º½былыстың б½л моментiне белгiлi бiр жылдамдыº пен тоº ж¸не де ауыспалы º½былыстың басынан бастап о¹ан кеткен уаºыт с¸йкес келедi. Мысалы ºоз¹алтºыштың то¹ы I2 -¹а жылдамдыº ω –ге, тең бол¹анда кiлттiң КI к¼мегiмен Rºос1 т½йыºталу керек. Ауыспалы º½былыста¹ы iске ºосºан кездегiдей осы мезгiлге дейiн уаºыт

теңдеулерiне ºойып аныºталады. Сонымен, ºарастырылып отыр¹ан iске ºосу диаграммасы бойынша ТТ² автоматты т¾рде iске ºосуды белгiлi тетектiң к¼мегiмен жылдамдыººа , ТТ²-нiң то¹ына немесе ауыспалы процесстiң уаºытына баºылау жасау отырып, iске асыру¹а болады. Бiрiншi жа¹дайда жылдамдыº принципi бойынша, екiншiсiнде - ток принципi бойынша, ал ¾шiншi жа¹дайда - уаºыт принципi бойынша º½рыл¹ан с¾бе дейдi.

Соң¹ы немесе жолдың ажыратºыштардың к¼мегiмен ТТЖ-нiң бiлiгiнiң б½рылу б½рышына баºылау ж¾ргiзiлгендей , кейбiр басºару с¾белерi жол принципi бойынша к½рылады.

К¼рсетiлген принциптердiң барлы¹ы басºару с¾бесiне сол кездегi жылдамдыº, тоº ж¸не уаºыт туралы хабарлар келiп т¾сетiн белгiлi бiр датчиктердiң тетiк к¼мегiмен iске асады. Ендi ТТ² басºару с¾бесiнде ºолданылатын негiзгi датчиктердiң т¾рлерiн ºарастырайыº.

УА²ЫТ ДАТЧИГI. Уаºыт датчигiнiң ең к¼п тара¹ан т¾рi уаºыт релесi. Ж½мыс iстеу принципi бойынша уаºыт релесi механикалыº, электрлi магниттi, электронды, электрлi механикалыº ж¸не т.с.с. болып б¼лiнедi. Механикалыº уаºыт релелерi ¸детте контакторлардың ºоз¹ал¹ыш б¼лiгiне немесе магниттi ºосºыштар¹а орналастырылады ж¸не де iске ºосыл¹аннан кейiн уаºыт ¼ткiзiп барып ºосылады. Олардың уаºыт ½стамдылы¹ы 0,¹- тен 5 с-ºа дейiн.

Электрлi магниттiк реледе, реленiң катушкасы ажыратыл¹ан кезде немесе оны ºысºа т½йыºта¹анда магниттiк ¼ткiзгiштегi а¹ын жай азаяды, осының арºасында реленiң якорi белгiлi бiр уаºыт бойы тартыл¹ан к¾йi ºалады да уаºыт ½стамдылы¹ы пайда болады. А¹ынның азаю º½былысы жай ж¾ру ¾шiн реленiң ¼зегiне мыс гильза кигiзiледi. Электрлi магнит релесiнiң уаºыт ½стамдылы¹ы реленi ажыратºан кезде ¹ана болады, ал оның ºосылуы шапшаң ¼тедi. Оның уаºыт ½стамдылы¹ы 0,1 секундта 5-6-сºа дейiн ж¸не одан да жо¹ары болады.

Электронды лампа немесе транзисторлардың басºару тiзбегiне ºосыл¹ан конденсаторлардың зарядталу ж¸не зарядсыздану процесстерi арºасында электронды ж¸не жартылай ¼ткiзгiштi уаºыт релелерi I минутке дейiн уаºыт ½стамдылы¹ымен ºамтамасыз етiледi.

Б½ндай уаºыт релелерiнiң шы¹ысында контаксыз басºару схемасында ºолданылатын к¸дiмгi электрлi магниттiк реле ºойыл¹ан.

Электрлi механикалыº уаºыт релесi ¾лкен тоº бере алатын ºатысы бар т¼менгi жылдамдыºты ºоз¹алтºыш пен редуктордан т½рады. Осының арºасында реленiң контакталыº ж¾йесi орналасºан шы¹ыс бiлiгiнiң жылдамды¹ы ¼те аз болады да контакталардың ºосылуы /ажыратылуы/ ºоз¹алтºышºа кернеу берiлгеннен кейiн бiраз уаºыттан соң болады. Б½л уаºытта¹ы реленiң уаºыт ½стамдылы¹ы I мин. жо¹ары болады.

ЖЫЛДАМДЫ² ДАТЧИКТЕРI. Жылдамдыº датчиктерi ретiнде тахогенераторлар кең ºолдану тапºан. Тахогенераторлар к¼бiне т½йыº ж¾йелерде ºолданылады. Жайылмалы ж¾йелерде iске ºосу реверс ж¸не тежеудi басºар¹анда датчиктiң орнына к¼бiне ТТ²-нiң ¼зi ºолданылады, ¼йткенi якорьде пайда болатын Э²К ТТ²-нiң жылдамды¹ына пропорционал. Б½л жа¹дайда схема Э²К принципiмен º½рыл¹ан деп атайды.

Кейбiр схемаларда жылдамдыº датчигi ретiнде жылдамдыºты баºылау релесi деп аталатын арнайы электрлi механикалыº реле ºолданылады.

ТОК ДАТЧИКТЕРI. Якорь тiзбегiне жал¹анатын шунт ТТ²-ның ºарапайым ток датчигi болып табылады. Кейде шунттiң орнына ТТ²-нiң ºосымша полюстерiнiң орамдары ºолданылады. Ток датчигiнiң бiр т¾рi орамы тiкелей ТТ²-нiң якорының тiзбегiне ºосылатын арнайы тоº релесi болып табылады. Реке алдын-ала ºойыл¹ан белгiлi бiр тоºта iске ºосылады.

ЖОЛ ДАТЧИКТЕРI. Жол датчиктерi ретiнде жолсерiк ж¸не соң¹ы ажыратºыштар ºолданылады.

а/. ТТ²-НI³ IСКЕ ²ОСЫЛУЫН БАС²АРУ

Iске ºосуды басºару ¾шiн к¼бiне уаºыт функциясы басºаруын кейде – тоº ж¸не Э²К функцияларын ºолданады.

7-13, а суретiнде ºоз¹алтºышты автоматты т¾рде уаºыт функциясымен бiр сатылы iске ºосу с¾бесi келтiрiлген. Басºару с¾бесi басºару кнопкасынан SВ1 /iске ºосу/ ж¸не S82 /ТТ²-iн тоºтатын/.

ТТ²-iн желiге ºосатын сызыºтыº контактор КМI ж¸не iске ºосу резисторын ажырататын ¾деу контакторларынан КМ2 т½рады. Уаºыт датчигi ретiнде с¾беде электрлi магниттiк реле КТ ºолданыл¹ан

С¾бенi iске ºосºанда с¾бенiң ж½мысы мына т¸ртiпте ж¾редi. С¾беге кернеу берген кезде ТТ²-да ºозу пайда болады да реле КТ ж½мыс iстейдi, ол КМ2 контактор желiсiндегi ажыратºыш контактысын ажыратады. С¾бе iске дайын.

I(M)

Iр

КО u

I2

КМ1 КМ2

КМ орн



Iорн

Rкос1 Rкос2

КМ1

Rбос 

КМ2 Rбас

КМ

SB1

SB2 КМ 0 t1 t2

7-14 сурет. Ток функциясы бойынша Т ºоз¹алтºышты iске ºосу с¾бесi.

ВI кнопкасын басып ТТ² iске ºосамыз, осының арºасында контактор КМI ºорек алады. ²осыл¹аннан кейiн, ол ¼зiнiң негiзгi контактысымен ТТ²-iн желiнiң кернеуiн ºосады.

²оз¹алтºыш якорь тiзбегiндегi Rс резисторымен айнала бастайды. Б½нымен ºатар бiр уаºытты КМI контакторының ºосымша ºосºыш контактосы ВI кнопкасын шунттайды, содан кейiн оны ºоя беруге болады, ал ºосымша ажыратºыш контакт КМI уаºыт релесiнiң КТ ºоректену желiсiн ажыратады. Уаºыт релесi ºорегiн жо¹алтºаннан кейiн ТТ²-ын реостаттыº сипаттамасында ж½мыс iстейтiн уаºытына с¸йкес уаºыт ½стамдылы¹ын ∆tу.р. санай бастайды.

∆tу.р. уаºыт аралы¹ынан кейiн ажыратºыш контакт КТ,КМ2 контакторының тiзбегiн жал¹айды, ал ол ¼зiнiң негiзгi контактысымен якорь тiзбегiндегi RБ ºосºыш резисторын т½йыºтайды. ²оз¹алтºыш ¼зiнiң жылдамды¹ын бiрºалыпты режимнiң н¾ктесiне дейiн жал¹астыратын таби¹и сипаттамасына шы¹ады.

7-13 б суретте якорь орамында¹ы электрлi магниттiк инерциясы есепке алынба¹анды¹ы ТТЖ-iн ºосыл¹ан кездегi жылдамдыºтың тоºтың ж¸не моменттiң ¼згеру графигi келтiрiлген. Ауыспалы процесстiң екi б¼лiмшесi бар ; бiрiншiсi б¼лiмше ТТ²-iң реостаттыº сипаттамасына , ал екiншiсi – таби¹и сипаттамасына с¸йкес келедi. Уаºыт ¼туiне ºарай жылдамдыºтың, тоºтың ж¸не моменттiң ¼згеруi экспонент бойынша ¼тедi ж¸не мына формулалар¹а с¸йкес келедi

7-14 а суретiнде Э²К принципi бойынша, екi сатымен iске ºосылатын ТТ²-iн с¾бесi келтiрiлген. Б½л с¾беде ¾деу контакторларының катушкасы КМ₁ æ¸íå ÊÌ₂ тiкелей ТТ²-iн якорiне ºосыл¹ан басºару резисторларының R_áàñI æ¸íå R_áàñ2 к¼мегiмен белгiлi бiр жылдамдыºта ж½мыс iстеуге келтiрiлген.

²оз¹алтºышты iске ºосу ¾шiн В1 кнопкасын басамыз, сол кезде сызыºтыº контактор КМ ºосылады да ТТ²-ң желiгiне ºосады. ²оз¹алтºыш якорь тiзбегiндегi екi резистормен R_Á1 +R_Á2 жылдамдыº ала бастайды. Э²К –i ¼седi, осы¹ан с¸йкес КМ₁ æ¸íå ÊÌ₂ контакторларының катушкаларында¹ы кернеу ¼седi. Жылдамдыº ω-ге жеткен кезде КМI контакторы ºосылады, ол ¼зiнiң контактысымен iске ºосу резисторның R_Á1 бiрiншi сатысын т½йыºтайды . Жылдамдыº ω₂-ге жеткен кезде КМ₂ контакторы ºосылады да, ол ¼зiнiң контактысымен iске ºосу резисторының R_Á2 екiншi сатысын т½йыºтайды. ²оз¹алтºыш таби¹и сипаттамасына шы¹ады да бiрºалыпты режимнiң н¾ктесiнде ¼зiнiң жылдамдыº алуын саºтайды.

7-12 суретiндегi ТТ²-ын статикалыº сипаттамасына с¸йкес келетiн iске ºосºан кездегi ауыспалы º½былыстардың ºисыºтары 7-14 б суретiнде к¼рсетiлген. t1 уаºыты КМI контакторының ж¸не t₂-КМ2 контакторының ж½мысºа ºосылу уаºыттарына с¸йкес келедi.

7-15 суретте тоº функциясы бойынша ºоз¹алтºышты бiр сатылы iске ºосу с¾бесi келтiрiлген. Тоº принципiн iске асыру ¾шiн с¾беде катушкасы ТТ²-ын якорь тiзбегiне , ал ажыратºыш контактысы - ½деу контакторының КМ2 ºоректену желiсiне ºосыл¹ан тоº релесi КА ºолданылады.

7-15 сурет 7-16 сурет

7-15 сурет. ²оз¹алтºышты уаºыт принципi бойынша динамикалыº тежеу.

7-16 сурет. Э²к принципi бойынша ºоз¹алтºышты iске ºосу ж¸не тежеу с¾бесi.

Тоº релесiнiң босату то¹ы I₂ то¹ына с¸йкес келетiндей етiп келтiрiледi. ´зiнiң ºосылу уаºыты КА релесiнiң ºосылу уаºытына артыº болатындай етiп алын¹ан ºосымша блокировка релесi ºолданылады. Iске ºосºанда с¾бенiң ж½мысы былай болады. ВI кнопкасын басып КМI контакторын iске ºосамыз ТТ²-i желiге ºосылады да, жылдамдыº ала бастайды. КМI контакторының негiзгi контактысы ºосыл¹аннан кейiнгi якорь тiзбегiндегi тоº, ¼зiнiң КМ2 контактор тiзбегiндегi ажыратºыш контактысын ажырататын тоº релесiнiң КА ºосылуын ºамтамасыз етедi. Осыдан кейiн ºандай да бiр уаºыт аралы¹ында ºосылады да КМ2 контактор тiзбегiндегi ºосºыш контакторын ºосып оны ºосу¹а ¸зiрлейдi.

ТТ²-нiң жылдамдыº алуына ºарай якорьдiң то¹ы I₂ шамасына дейiн т¼мендейдi. Б½л кезде тоº релесi ажырытылады да КМ2 контактор тiзбегiндегi ажыратºыш контактосын ºосады. КМ2 ºосылып, оның негiзгi контактысы якорь тiзбегiндегi iске ºосу резисторын т½йыºтайды, ал ºосымша контактосы тоº релесiнiң КА контактысын т½йыºтайды. Сондыºтан R_Á-ны т½йыºта¹аннан кейiнгi тоº релесiнiң КА екiншi рет ºосылуы КА контакторын ажырата алмайды, ТТ²-ы ¼зiнiң таби¹и сипаттамасы бойынша жылдамды¹ын ала бередi.

б/. ТТ²-ын реверс пен тежеу арºылы басºару.

²оз¹алтºышты iске ºосу ж¸не уаºыт принципi бойынша динамикалыº тежеу с¾бесi 7-16 суретте келтiрiлген. Тежеудi iске асыру ¾шiн с¾беде, ºосылуымен ажыратылуы тежеу контакторы КМ2 бойынша ж¾ретiн динамикалыº тежеу резисторы Rºос2 келтiрiлген. Уаºыт принципiн iске асыру ¾шiн ажыратºыш контактысы тежеу контакторының КМ2 тiзбегiне ºосыл¹ан электрлi магниттiк уаºыт релесi КТ ºолданылады. С¾беге кернеу бергеннен кейiн ТТ²-ың ºозуы ж¾редi, ал с¾бе аппараттары 7-16 суретте к¼рсетiлгендей бастапºы ºалыпта ºалады. ТТ²-н iске ºосылуы бiр сатымен Э²К принципi бойынша ж¾ргiзiледi ж¸не осы ¾шiн с¾беде ¾деу контакторы КМI ж¸не iске ºосу резисторы Rºос.₁ ºолданылады. С¾бенiң iске ºосºанда¹ы ж½мыс iстеу т¸ртiбi 7-14,а с¾бесiндегiмен бiрдей.

7-17 сурет. Магниттi iске ºосºыш

Алдымен, iске ºосºаннан кейiнгi аппараттардың жа¹дайын к¼рсетiп, тежеген кездегi с¾бенiң ж½мысын ºарастырайыº. Сызыºтыº реленiң КМ ж½мыс iстеуi ТТ²-ын ºосылуымен SВI кнопкасының т½йыºталуынан басºа уаºыт релесiнiң КТ тiзбегiнiң ºосылуына ж¸не тежеу контакторы КМ2 тiзбегiнiң ажырауына ¸кеп тiреледi. КМ2 контактор тiзбегiндегi КТ реле контакторының т¾йыºталуы, оның iске ºосылуына дайындыº ж¾ргiзедi. Тежеу ¾шiн S32 кнопкасы басылады, КМ контакторы ºорегiнен айырылады да ТТ²-iн желiден ажыратады. КМ-нiң тежеу контакторы КМ2 тiзбегiндегi ажыратºыш контактысы т½йыºтап КМ2-нi iске ºосады, соң¹ысы ¼зiнiң негiзгi контактысымен Rºос2 резисторын ТТ²-на ºоса отырып, оны динамикалыº тежеу режимiне келтiредi. М½нымен ºатар бiр мерзiмде уаºыт реле тiзбегiндегi КМ контакторының т¾йыºта¹ыш контактысы ажыратылады да , ол ºорегiн жо¹алтып уаºыт санай бастайды. ТТ²-ын жылдамд¹ының нолге дейiн т¼мендеуiне с¸йкес келетiн уаºыт аралы¹ынан кейiн уаºыт релесi КТ ажыратылып, ¼зiнiң контактысымен КМ2 контакторының ºоректену тiзбегiн ¾зедi. Rºос₂ резисторы ТТ²-ың якорынан ажыратылады да с¾бе ¼зiнiң бастапºы ºалпына келедi.

Э²К принципi бойынша iске ºосу ж¸не динамикалыº тежеудiң басºару с½бесi 7-17 суретте келтiрiлген, м½нда тежеу контакторының КМ2 катушкасы ТТ²-ын якорлiк КМ контакторының ажыратºыш контактысы арºылы жал¹ан¹ан.

ТТ² iске ºосу бiр сатымен Э²К принципi бойынша ж¾редi. II-ны iске ºосºанда ж¸не ж½мыс iстеген кезде тежеу контакторы КМ2 КМ ажыратºыш контактысының к¼мегiмен ажыратылады.

Тежеу SВ2 кнопкасын басу арºылы ж¾зеге асады. КМ контакторы ºорегiн жо¹алтып, ТТ²-ң желiден ажыратады да ¼зiнiң ажыратºыш контактысымен КМ2 контакторының ºоректену тiзбегiн т½йыºтайды. КМ2 ºосылады да ТТ²-на динамикалыº тежеу Rºос2 резисторын ºосады. Динамикалыº тежеу º½былысы т¼менгi жылдамдыºта¹ы ТТ²-н Э²К кернеуден т¼мендегенде КМ2 ажыратылады да с¾бе бастапºы ºалпына ºайтып оралады.

7-8. IСКЕ ²ОС²АНДА, РЕВЕРС Ж°НЕ ТЕЖЕГЕН КЕЗДЕ А²-ТЫ АВТОМАТТЫ Т¶РДЕ БАС²АРУ

Iске ºосу, реверс ж¸не тежеудi iске асыратын А.²-та релелi контакторлыº басºару с¾белерi ТТ²-ын басºару с¾белерi сияºты уаºыт, жылдамдыº, тоº ж¸не жол принциптерi бойынша º½рылады. Б½¹ан ºоса кiшi ж¸не орташа ºатты А²-ны тiкелей желi кезiе ºосу¹а болады, б½л жа¹дайда ¼те ºарапайым басºару с¾бесiн ºолдану¹а болады.

а/. ²ысºа т½йыºтал¹ан роторлы А.²-ын басºару с¾бесi

А.²-тың м½ндай т¾рiн басºару статор тiзбегi арºылы ж¾ргiзiледi, ¼йткенi А²-тың º½рылысына с¸йкес ротор тiзбегiне жету м¾мкiн емес. ²ысºа т¾йыºтал¹ан роторлы А.²-тың басºару с¾бесi ¼те ºарапайым ж¸не электржетегiнiң ж½мыстарын автоматтандыруда жеңiл операциялармен ºамтамасыз етедi.

7-18 суретiнде магниттiк iске ºосºышты пайдалан¹ан басºару с¾бесi келтiрiлген. Б½л с½бе ажыратºыштан Q± екi басºару

7-18 сурет. Магниттi iске ºосºыш.

кнопкасынан - iске ºосу SВI мен тоºтату SВ2 ж¸не ºор¹а¹ыштан ±А контактордан КС ж¸не о¹ан ºосылып жасал¹ан екi ºор¹аныс жылулыº релесiнен КК т½рады. С¾бе А.²-ты iске ºосуда желiден ажыратуды ж¸не де ºысºа т¾йыºталу ºор¹а¹ыштар мен ж¾ктеме м¼лшерден тыс к¼бейгендiгi жылулыº реле КК ºор¹анысты тiкелей ºамтамасыз етедi.

С¾бенiң ж½мысы мынадай т¸ртiппен ж¾редi. А²-ны iске ºосу ¾шiн ажыратºышты Q± т½йыºтап, SВI кнопкасын басамыз. Осы кезде контактор КМ ºорек алады да ¼зiнiң А.²-тың статор тiзбегiнде орналасºан негiзгi к¾штiк контакторларымен оны желiмен жал¹айды , ал ºосымша контактысымен SВI кнопкасын шунттайды . А² таби¹и сипаттамасы бойынша жылдамдыº алады. А² тоºтату ¾шiн SВ2 кнопкасын бамасыз, КМ контакторы ºорегiн жо¹алтады да А²-ты желiден ажыратады. Бiлiктегi ж¾ктеме моментiнiң ¸серiнен А²-тың тежелу º½былысы басталады.

7-19 суретте А²-ның реверстiк басºару с¾бесi к¼рсетiлген.

.

7-19 сурет. Магниттi реверсивтi iñêå ºîñºûø.

Б½л с¾бенiң басты элементi, º½рамында екi сызыºтыº контакторы КМ I мен КМ 2 екi ºор¹аныс жылулыº релесi КК бар реверсивтiк магниттiк iске ºосºыш болып табылад. Б½нымен ºоса с¾беде ¾ш басºару кнопкасы SВI, SВ2, SВ3 автоматтыº ажыратºыш ж¸не ºор¹а¹ыш бар. С¾бе А²-ты тiкелей iске ºосу мен реверсивтi ж¸не де ºолмен басºарылатын ºарсы-ºосу арºылы тежеудi ºамтамасыз етедi.

²ор¹аныс элементтерi А²-ты м¼лшерден тыс ж¾ктеме КК реле мен статор тiзбегiндегi ж¸не басºару с¾бесiндегi ºысºа т½йыºталудан /автоматтыº ажыратºыш/ ºор¹ауды ºамтамасыз етедi. Б½дан басºа , басºару с¾бесi желiдегi кернеудiң жо¹алуына ºарсы н¼лдiк ºор¹аныспен ºамтамасыз етедi.

²ажеттi ба¹ытºа "Ал¹а" немесе "Артºа"/ ºоз¹алтºышты iске ºосу ¾шiн осы¹ан с¸йкес SВI немесе SВ2 кнопкаларының бiрiн басамыз. Осы кезде КМI немесе КМ2 контакторлары ж½мыс iстейдi де, ºоз¹алтºыш желiмен жал¹анады. /Q± аппараты ºосылуы/. А²-та реверс жасау ¾шiн алдымен SВ3 кнопкасын басамыз, б½л осы уаºытºа дейiн ºосылулы бол¹ан контактордың /мысалы КМI/ ажырауына жа¹дай жасайды, содан кейiн SВ2 кнопкасы басылады. Б½л КМ2 контакторының ºосылуына ж¸не А²-тың желi кернеуiнiң желесiнiң басºа т¸ртiппен берiлуiне ¸кеп соºтырады. А²-тың магнит а¹ыны ¼зiнiң айналу ба¹ытын ¼згертедi де екi этаптан т½ратын - ºарсы-ºосып тежеу мен ºарама ºарсы жаººа жылдамдыº алатын реверс процессi басталады.

Егер н¼лдiк жылдамдыººа жеткен кезде А²-ның тоºтатылуы ºажет болса, SВэ кнопкасын басу керек, б½л А²-нiң желiден ажырауына ж¸не с¾бенiң бастапºы ºалпына келуiне ¸келедi.

²ателесiп, бiруаºытта SВI мен SВ2 кнопкасы басыл¹ан жа¹дайда статор желiсiнде ºысºа т½йыºталу болмау ¾шiн реверсивтi магниттiк iске ºосºышта ¸детте арнайы механикалыº блокировка ºойылады. Блокировка, егер бiр контактор ºосылуы болса, екiншi контактордың ºосылуына жол бермейтiн рычагтыº ж¾йеден т½рады. С¾беде механикалыº блокировка¹а ºосымша реверсивтi басºару с¾белерде ºолданылатын типтiк электрлiк блокировка ºолданылады. Ол КМI аппаратының ажыратºыш контакторларының КМ2 аппаратының катушка тiзбегiне ºысºа ºосылады ж¸не керiсiнше болады. Контакторлардың б½лай ºосылуы КМI мен КМ2 контакторларының бiр уаºытта ºосылуына жол бермейдi ж¸не басºару с¾бесiнiң ж½мысының сенiмдiлiгiн арттырады.

С¾беде ауалыº автоматты ажыратºышты Q± ºолдану оның сенiмдiлiгiн арттырады ж¸не ºолдану¹а ºолайлы. С¾беде осы ажыратºыш болса, бiр фазасы ¾зiлген кезде, бiр фазалыº ºысºа т½йыºталу бол¹ан кезде жетектiң ж½мыс iстеуiне жол бермейдi.

Уаºыт принципi бойынша тiкелей iске ºосылу ж¸не динамикалыº тежеумен ºамтамасыз ететiн А²-нiң басºару с¾бесi 7-20 суретте к¼рсетiлген. Б½л с¾бе КМ сызыºтыº контакторы мен КМI тежеу констакторынан, электромагниттiк уаºыт релесi КТ, реттеу резисторы R т¾зеткiш U мен басºару кнопкалары SВI.

SВ2-ден т½рады. ²ор¹аныс элементтерiнен ±А ºор¹а¹ыштары ж¸не жылулыº реле КК бар.

²оз¹алтºышты iске ºосу SВI кнопкасын басу арºылы ж¾ргiзiледi, содан кейiн ºоз¹алтºышты желiмен жал¹астырылатын КМ контакторы iске ºосылады. М½нымен бiр мезгiлде КТ релесiнiң тiзбегiндегi КМ контактысының т½йыºталу оның ж½мысºа кiрiсуiне ж¸не КМI контакторы тiзбегiндегi контактысының т½йыºталуы оның ж½мысºа кiрiсуiне ж¸не КМI контакторы тiзбегiндегi контактысының т½йыºталуына ¸кеп со¹ады. Бiраº КМI ºосылмайды, ¼йткенi м½ның алдында осы тiзбектегi ажыратºыш КМ

7-20 сурет. А² уаºыт принципi бойынша iске ºосу ж¸не динамикалыº тежеу.

контактысы ажыра¹ан.

А²-ны тоºтату ¾шiн SВ3 кнопкасын басамыз. КМ контакторы ажырайды, ол ¼зiнiң А²-нiң статор тiзбегiндегi контактысын ажырата отырып, оны желiден ажыратады. М½нымен бiр мезгiлде КМI аппаратының тiзбегiндегi КМ контактысы ажырайды. Б½л тежеу контакторының КМI ºосылуына, статор орамына т½раºты тоºтың берiлуiне ж¸не ºоз¹алтºышты динамикалыº тежеу режимiне ¼туiне ¸кеп со¹ады. КТ уаºыт релесi, ºорегiн жо¹алтып, уаºыт ½стамдылы¹ын бастайды. А²-ң тоºтауына с¸йкес келетiн, уаºыт аралы¹ынан кейiн КТ тiзбегiндегi ¼зiнiң контактысын ажыратады, ол ажырайды да статор тiзбегiне берiлетiн т½раºты тоºты ¾зедi. С¾бе бастапºы ºалпына ºайтып оралады.

Динамикалыº тежеудiң ºарºындылы¹ы R резисторымен реттеледi. Осы резистордың R к¼мегiмен А-ың статорында¹ы ºажеттi т½раºты тоº ºойылады. Статордың бiр мезгiлде т½раºты ж¸не айнымалы тоº к¼здерiне ºосылмауы ¾шiн, с¾беде КМ ж¸не КМI аппаратының катушка тiзбегiне т½йыºталып ºосыл¹ан, осы аппараттардың контактыларының к¼мегiмен жасал¹ан типтiк блокировка ºолданыл¹ан.

Жылдамдыº принципi бойынша iске ºосатын ж¸не ºарсы-ºосып тежейтiн А²-ың басºару с¾бесi 7-21 суретте келтiрiлген.

7-21 сурет. А² жылдамдыº принципi бойынша iске ºосу ж¸не ºарсы ºосып тежеу.

Басºару с¾бесiнiң º½рамына сызыºтыº контактор КМ, тежеу контакторы КМI, басºару кнопкалары SВI мен SВ2 ºор¹аныс жылу релесi КК ж¸не ±А ºор¹а¹ыштары кiредi.

Жылдамдыº принципi жылдамдыºты баºылау релесi КВR к¼мегiмен ж¾зеге асады. Б½л реле А²-ың бiлiгiмен механикалыº байланысºан электромеханикалыº º½рылыстан т½рады. Реленiң ж½мысы мынадай жа¹даймен ж½редi. А² тыныштыºта бол¹анда ж¸не бiлiгiнiң жылдамды¹ы т¼мен кездерде /10-15/ номиналдыº КВ т½йыºталу контактысы ажыратылады, ал жылдамдыº ¾лкен бол¹ан кезде ºосылуы.

А²-ны iске ºосу ¾шiн SВI кнопкасын басамыз, б½л КМ контакторының ºосылуына ж¸не А²-ың желiге ºосылуына жа¹дай тудырады. М½нымен бiр мезгiлде осы аппараттың ажыратºыш контактысы КМI контакторының ºатушкасының тiзбегiн ¾зедi, сондыºтан А²-ны iске ºосºан кездегi КВR релесiнiң контактысының т½йыºталуы КМI-нiң ºосылуына жол бермейдi.

А²-ны тоºтату ¾шiн SВ2 кнопкасын басамыз. КМ контакторы ажырайды, ол А²-ii статор тiзбегiндегi ¼зiнiң

контактысын ажыратады да КМI контакторының ºоректену тiзбегiндегi ажыратºыш контактысын т½йыºтайды. КМI ж½мыс iстейдi де А²-ны ºарсы ºосып тежеу режимiне к¼шiре отырып; о¹ан фазаның берiлу т¸ртiбi басºаша кернеу бередi. Жылдамды¹ы 10-15% номиналдыº бол¹ан кезде, КВR релесi КМI контакторының ºоректену тiзбегiндегi ¼зiнiң контактысын ажыратады да КМI А²-ы желiден ажырайды. ²арсы-ºосып тежеу º½былысы аяºталып, с¾бе бастапºы ºалпына оралады.