I. Электр²оз±алт²ыш механикасыны³ негiздерi.

I-I. Электрºоз¹алтºыш ºоз¹алысының òåңäåói.

²оз¹алтºыштың айналыста¹ы б¼лiгiнен /ротор немесе якорь / ж¸не ºоз¹алтºыштың бiлiгiне тiкелей жал¹ан¹ан айнымалы ºоз¹алыс жасайтын ж½мыс органынан т½ратын ºарапайым механикалыº ж¾йенi ºарастырайыº./I-I сурет ./ М½ндай ж¾йе наºтылы электржетектерiнде кездеседi ./Мысалы,желдеткiштiң электрожетегi/. Келесi тарауларда бiрнеше механикалыº ж¾йелердi I-I суреттегi ж¾йеге келтiруге болатыңды¹ы к¼рсетiлдi.

J Mc

M 



1-1 сурет. ²арапайым механикалыº ж¾йе.

Бiзге б½рыштыº ¾деумен  , б½рыштыº айналыс жылдамды¹ын 

. ж¸не сол уаºыт кезенiңдегi бiлiктiң б½рыштыº орнымен  сипатталатын механикалыº ж¾йенiң ºоз¹алысы ºажет. ²оз¹алыс екi ба¹ытта болуы м¾мкiн бол¹андыºтан/са¹ат ба¹ытына ºарсы ж¸не ба¹ыттас/, б½рыштыº орны, жылдамдыº ж¸не ¾деу таңдап алын¹ан оң ба¹атты санау негiзiне баланысты таңбасы мен шамасы арºылы сипатталуы керек.

²оз¹алыс сипаты жалпы жа¹дайларда ж¾йенiн бiлiгiне берiлген моментпен ж¸не ¼згерiссiз деп алың¹ан ж¾йенiң инерция моментiмен аныºталатыны белгiлi.

²арастырылып отыр¹ан ж¾йеде екi моменттi б¼луге болады - ºоз¹алтºышпен арттырылатын электромагниттiк момент М, ж¸не ж¾ктеменiң статикалыº моментi М_ñ.. Ì_ñ-ке ж¸не механикалыº ж¾йеде ¸сер ететiн ¾йкелiс моментi кiредi. Б½л моменттер шама ж¸не ба¹ыт ¸серлерiмен , я¹ни таңдап алын¹ан оң ба¹ытты санау негiзiнде байланысты таңбамен сипатталады. М ж¸не М_ñ моменттерi ºоз¹алыс ба¹ытымен ¸сер етуi м¾мкiн, б½л кезде олардың таңбалары жылдамдыº таңбасымен с¸йкес келедi. М½ндай моменттер ºоз¹аушы моменттер деп аталады . М ж¸не М_ñ ºоз¹алысºа ºарама-ºарсы болуы м¾мкiн , б½л кезде олардың таңбалары да жылдамдыºтың таңбаларына ºарама-ºарсы болады . М½ндай моменттер тежегiш моменттер деп аталады .

Даламбер принципiне с¸йкес М ж¸не М_ñ бiрiккен ¸серi , ж¾йенiң ¾деуiн сипаттайтын , динамикалыº моменттiң M_äèí=J таңбасы мен шамасын аңыºтайды . Сонымен , жалпы ж¾йенiң ºоз¹алыс теңдеуi былай болады

 _ñ =J

- суретте к¼рсетiлген ºарапайым к¼тергiш механизм электржетегiнiң ºоз¹алыс сипатын ºарастырайыº . Статикалыº ж¾ктеменiң моментi М_ñ ж¾ктiң салма¹ы G мен барабанның радиусының g к¼бейтiңдiсiмен аныºталады , ¾йкелiстi ¼те аз деп есептеймiз . Оң ба¹ытта¹ы санау ретiнде ж¾ктiң к¼терiлуiн немесе осы¹ан с¸йкес бiлiктiң са¹ат ба¹ытымен айналысын аламыз .

1-2 сурет. ²арапайым к¼тергiш механизм.

Сонымен, ºарастырылып отыр¹ан ж¾йеде статикалыº ж¾ктеменiң моментi т½раºты шама терiс таңбалы , жо¹ары к¼терiлген кезде тежегiш // ж¸не т¾скенде ºоз¹а¹ыш //болып табылады . ²о¹алтºыштың моментi кез-келген таңба мен шамада болуы м¾мкiн, я¹ни М_ñ-тен ¾лкен де кiшi де,тежегiште немесе ºоз¹а¹ыш та болуы м¾мкiн . I-I таблицасында М ¸рт¾рлi бол¹анды¹ы м¾мкiн жа¹дайлар келтiрiлген .

Динамикалыº момент , ж¸не б½¹ан байланысты ¾деу нольге тең бол¹анды¹ы , ж¾йенiң ж½мыс режимын бiр ºалыпты режiм деп атаймыз. Бiр ºалыпты режимнiң жеке жа¹дайы болып тыныштыºта¹ы к¾йi саналады .

Ì_д ж¸не  бол¹ан кездегi ж½мыс режимiн ауыспалы деп атаймыз .

1.2. СТАТИКАЛЫ² Ж¶КТЕМЕНI³ МОМЕНТI МЕН ИНЕРЦИЯ МОМЕНТIН КЕЛТIРУ.

°детте, ¼ндiрiс механизiмiнiң ж½мыс органдарымен ºоз¹алтºыш арасында берiлiс ж¾йелерi болады . Оның кейбiр элементтерi ¸р т¾рлi жылдамдыº ж¸не ¾деумен ºоз¹алады . /1-3 сурет/. Сондыºтан , ºоз¹алыс теңдеуiн ºондыр¹ының ¸рбiр бiлiктерiне б¼лек жазып , содан соң барлы¹ын бiрiктiрiп шы¹ару¹а болады .Б½ндай жол ¼те к¼лемдi ж¸не ың¹айсыз.

 Jko3f, J2 Jn,n



K

J Jm,m,Mc.m. 

1-3 сурет. ´ндiðiс механизмiíi» ж½мыс органдары.

Сондыºтаң практикада статикалыº ж¾ктеменiң барлыº моментi ж¸не инерция моментi ºандай-да бiр бiрлiкке /к¼бiне ºоз¹алтºыштың бiлiгiне/ келтiрiп ,ºоз¹алыс теңдеуiн осы бiлiкке ºатысты º½рып шы¹аратын эквиваленттiк ж¾йе ºолданылады .

Статикалыº ж¾ктеменiң моментiн бiр ºалыпты режимге келтiрiлген кезде наºтылы /I-З сурет / ж¸не эквиваленттi /I-I сурет / ж¾йелердегi ºуатың теңдiгiне к¼ңiл аудару керек .

Энергияны ºоз¹алтºыштан механизмге /мысалы , ж¾ктi к¼терген кезде / берген кезде б½л жа¹дай мына тендеу мен жазылады : _Ñ

М½нда¹ы -механикалыº П°К./пайдалы ¸сер коэффициентi / .

Егер энергия механизмнен ºоз¹алтºышºа берiлсе , /мысалы ж¾ктiң т¾суi кезiнде/ теңдiк шарты наºты ж¸не эквиваленттi ж¾йелерде былай жазылады :

Ì_ñ.ì _íÌ_ñ

M_ñ= æ¸íå M_ñ=

/-/теңдеуi ºоз¹алтºыш ºоз¹аушы моментi артºан жа¹дайда , ал /-/теңдеуi ºоз¹алтºыштың тежеу моментiне с¸йкес болады . Инерция моменттерiн келтiрiлген кезде , наºтылы ж¸не эквиваленттi ж¾йелердегi кинетикалыº энергияның ºоры теңдiгiне к¼ңiл аудару керек .

Эквиваленттi ж¾йенiң инерция моментiн былай жазу¹а болады:

J=J_ºîç¹+J_ì

̽íäà J'_ì-ºоз¹алтºыштың бiлiгiне келтiрiлген механизмiнiң ж½мыс м¾шелерiнiң ж¸не ж¾йенiң басºа элементтерiнiң инерциялыº моментi .

Кинетикалыº энергия ºорының теңдiк шарты былай жазылады :

J J_ºîç¹= á½äàí J= ì½íäà¹û i₁= æ¸íå ò.á.

Егер жетек ж¾йесiңде массасы m болатын  жылдамдыºпен ¾демелi ºоз¹алатын элемент болса, онда оны бiлiктiң жыдамды¹ымен айналатын , кинетикалыº энергия ºоры жа¹ынан эквиваленттi элементпен ауыстырады . Осы элементке келтiру жасалады . ²оз¹алтºыштың бiлiгiне эквиваленттi айналыста¹ы масса инерциясының моментiн келтiрiлген жа¹дайда J_êåë, мына ºатынастарымен аныºталады: J= á½äàí J=m

²оз¹алтºыш жалпы ал¹анда айнамалы да , ¾демелi де ºоз¹алыста¹ы массалар бар кезде , ºоз¹алтºыштың бiлiгiне келтiрiлген механизмiнiң инерция моментi былай аңыºталады:: J^’_ì= (1-4)

Сонымен наºтылы к¾рделi механикалыº ж¾йенi ºарапайым эквиваленттi ж¾йеге келтiруге болады . /I-I/ тендеумен сипатталады

I-З.²ОЗ±АЛТ²ЫШТАР МЕН МЕХАНИЗМДЕРДI³