2. Эпас (эпічны род).

Сістэма эпічных відаў і жанраў

У эпічным (ад ст.-грэч. epos — слова, роспавесць) родзе літаратуры арганізоўваючым пачаткам твора з’яўляецца апавяданне (аповед — В. Рагойша) аб персанажах, іх лёсах, учынках, нейкіх разумовых памкненнях. Аснову эпасу складаюць падзеі, якія ўтвараюць сюжэт. Сюжэтнасць — вельмі важная асаблівасць і прыкмета эпічнага роду літаратуры. Эпічны твор уяўляе сабой ланцуг слоўных паведамленняў ці, прасцей кажучы, расповед аб тым, што адбылося раней. Апавяданне вядзецца збоку і, як правіла, мае граматычную форму мінулага часу. Для апавядальніка (апаведача — В. Рагойша) з’яўляецца характэрнай пазіцыя чалавека, які ўспамінае аб тым, што мела месца раней. Дыстанцыя паміж часам дзеяння, што адлюстроўваецца, і расповеду аб ім складае ці не самую істотную рысу эпічнай формы.

У эпічных творах апавяданне падключае да сябе і як бы «абвалаквае» выказванні дзеючых асоб — іх дыялогі і маналогі, у тым ліку і ўнутраныя. Паміж гэтымі моўнымі пластамі ідзе несупынны працэс актыўнага ўзаемадзеяння: тлумачэння, дапаўнення і карэкціроўкі.

Творы эпічнага роду спаўна выкарыстоўваюць арсенал мастацка-выяўленчых сродкаў, даступных літаратуры, нязмушана і свабодна адлюстроўваючы рэальнасць у часе і прасторы. Пры гэтым яны практычна не ведаюць абмежаванняў у аб’ёме тэксту. Эпічны род уключае ў сябе як кароткія апавяданні, так і шматтомныя раманы-эпапеі.

Эпічны твор можа «ўвабраць» у сябе такую колькасць характараў, абставін, падзей, лёсаў, дэталей, якая з’яўляецца недаступнай не толькі творам двух астатніх літаратурных родаў (лірыцы і драме), але і наогул якому-небудзь іншаму віду мастацтва. Пры гэтым апавядальная форма садзейнічае найглыбейшаму пранікненню ва ўнутраны свет чалавека. З яе дапамогай усебакова абмалёўваюцца характары складаныя, шматсастаўныя, незавершаныя і супярэчлівыя, якія знаходзяцца ў руху, станаўленні і развіцці. Зразумела, што каласальныя магчымасці мастацкага ўзнаўлення жыцця эпасам выкарыстоўваюцца не заўсёды, аднак са словам «эпас» звязана ўяўленне аб адлюстраванні рэчаіснасці і ўнутранага свету чалавека ва ўсебаковасці, цэласнасці і паўнаце.

Эпас валодае разнастайнымі спосабамі моўна-мастацкага выяўлення (апісанне, маналог, дыялог, аўтарская мова і мова персанажаў, няўласна-простая мова), а таксама шматлікімі сродкамі стварэння вобраза (учынкі, дзеянні персанажа, прамая аўтарская характарыстыка, раскрыццё характараў праз мову, гаворачыя імёны і прозвішчы, партрэт, пейзаж, інтэр’ер і інш.).

Эпічныя творы пішуцца, як правіла, прозай, але сустракаюцца таксама і вершаваныя эпічныя рэчы (старажытныя эпічныя паэмы, літаратурныя казкі і інш.).

Эпас выпрацаваў сваю сістэму відавых і жанравых форм, найбольш распаўсюджанымі ў якой з’яўляюцца раман, аповесць і апавяданне. Акрамя таго, да эпічнага роду адносяць навелу, нарыс, памфлет, гумарэску (усе іх В. Рагойша лічыць жанравымі разнавіднасцямі апавядання), а таксама празаічны абразок, фельетон, казку (вядома, літаратурную, а не фальклорную; як, дарэчы, і ўсе наступныя жанры, што прыводзяцца намі ў якасці эпічных), анекдот, легенду, паданне і некат. інш.

Раман (франц. roman — твор, напісаны на раманскіх мовах) — самы буйны від літаратурнага эпасу. У ім «шырока ахоплены істотныя жыццёвыя з’явы пэўнага сацыяльнага асяроддзя, нацыі і эпохі, паказаны шматлікія характары ў іх развіцці, псіхалагічнай напоўненасці, створаны разнастайныя бытавыя малюнкі. Шматлікасць галоўных і пабочных сюжэтных ліній, якія існуюць паралельна і перакрыжоўваюцца, неабмежаванасць у часе і прасторы, вялікая колькасць дзейных асоб рознага кшталту (станоўчых і адмоўных), наяўнасць пазасюжэтных элементаў (аўтарскія адступленні, устаўныя эпізоды, пейзажы, інтэр’еры, абрамленні) — усё гэта дае магчымасць раману стаць самым ёмістым, сінтэтычным відам сучаснай літаратуры, эпасам нашага часу. Па здабытках рамана можна меркаваць пра ўзровень развіцця нацыянальнай літаратуры ўвогуле»¹. Раман мае даволі працяглую і багатую гісторыю свайго станаўлення і развіцця ў сусветнай літаратуры: яго вытокі ляжаць яшчэ ў антычнасці, у І ст. да н. э. («Дафніс і Хлоя» Лонга, «Залаты асёл» Апулея); затым раман праходзіць цэлы шэраг этапаў, вяршынным сярод якіх з’яўляецца, несумненна, перыяд росквіту рэалістычнай яго разнавіднасці ў ХІХ ст. (творы А. Стэндаля, А. Бальзака, Ч. Дзікенса, Л. Талстога, Ф. Дастаеўскага і інш. пісьменнікаў). Немалыя здабыткі раманнай прозы і ў беларускай літаратуры (творы М. Гарэцкага, М. Зарэцкага, К. Чорнага, Я. Брыля, І. Мележа, І. Шамякіна, І. Навуменкі, У. Караткевіча, І. Чыгрынава і цэлага шэрагу інш. аўтараў). Надзвычай шырокая ўласна жанравая палітра рамана (сацыяльна-бытавы, сацыяльна-псіхалагічны, гістарычны, прыгодніцкі, палітычны, сатырычны, фантастычны, раман-утопія і г. д.). На аснове рамана ўзнікла эпапея (раман-эпапея) — твор, у якім на шырокім фоне ўзнаўляюцца і асэнсоўваюцца надзвычай важныя, лёсавызначальныя падзеі для жыцця пэўнага народа, нацыі, краіны (класічнымі прыкладамі рамана-эпапеі з’яўляюцца «Вайна і мір» Л. Талстога, «Ціхі Дон» М. Шолахава; у беларускай літаратуры эпапейны характар мае ў многіх сваіх момантах «Палеская хроніка» І. Мележа»). Аб’яднаныя агульнымі героямі і адзінай думкай, раманы могуць утвараць цэлыя цыклы (шматтомная эпапея «Ругон-Макары» Э. Заля, тэтралогія на тэму заходнебеларускага жыцця В. Адамчыка, ваенна-партызанская пенталогія І. Чыгрынава і інш.).  

Аповесць прадстаўляе сярэднюю форму ў эпічным родзе літаратуры. У ёй звычайна прысутнічае адна сюжэтная лінія, у выніку чаго, у параўнанні з раманам, мае месца значна меншы ахоп жыццёвых падзей, сітуацый. Як і раман, аповесць надзвычай разгалінаваная ў сваіх канкрэтных жанравых выяўленнях. Аповесцей надзвычай шмат у сусветнай літаратуры, бо яны, як правіла, абавязковыя ў творчасці любога больш-менш значнага пісьменніка-празаіка. На Беларусі аповесці (як свае, уласныя, так і запазычаныя, перакладныя) з’явіліся вельмі даўно (нагадаем летапісную «Аповесць мінулых часоў», агіяграфічную «Жыціе Ефрасінні Полацкай», сацыяльна-бытавую «Аповесць пра Баву», рыцарскую «Александрыя» і інш.). Новая беларуская літаратурная аповесць вядзе свой адлік з пачатку ХХ ст. («Бацькава воля» Ц. Гартнага, «Антон» М. Гарэцкага, «У палескай глушы» і «У глыбі Палесся» Я. Коласа, «Лявон Бушмар» К. Чорнага і інш.). Найбольш значны ўклад у развіццё беларускай аповесці другой паловы ХХ ст. унеслі такія пісьменнікі, як Я. Брыль, В. Быкаў, І. Пташнікаў, І. Шамякін, І. Мележ, І. Навуменка, У. Караткевіч, А. Асіпенка, А. Васілевіч, А. Кудравец, А. Жук, Г. Далідовіч, В. Казько, В. Іпатава і цэлы шэраг інш. аўтараў.

Апавяданне (альбо малая форма ў эпічным родзе літаратуры) уяўляе сабой невялікі твор, у якім расказваецца, як правіла, пра нейкі адзін вызначальны выпадак у жыцці чалавека. У апавяданні адна сюжэтная лінія з абмежаванай колькасцю дзеючых асоб, характары якіх ужо дастаткова сфарміраваныя. Апісанні ў апавяданні, як правіла, адсутнічаюць, а калі і маюць усё-такі месца, дык характарызуюцца пры гэтым надзвычайнай сцісласцю. Свае вытокі літаратурнае апавяданне вядзе з малых фальклорных жанраў: казак, легенд, паданняў і г. д. Жанравымі разнавіднасцямі апавядання, паводле В. Рагойшы і шэрагу інш. вучоных, з’яўляюцца, як ужо адзначалася вышэй, навела (апавяданне з напружаным, драматычным дзеяннем, лаканічным паказам не столькі знешніх падзей, колькі перажыванняў і настрою персанажаў, нечаканым фіналам — «Бунт» Я. Коласа, «Пяць лыжак заціркі» З. Бядулі і інш.), нарыс (мастацка-дакументальнае апавяданне з сапраўднымі падзеямі ў цэнтры і рэальнымі персанажамі, што выступаюць пад сваімі прозвішчамі — «Званы ў прадоннях азёр» У. Караткевіча, «Дзівасіл» В. Палтаран і інш.), памфлет (вострасатырычнае дакументальна-мастацкае апавяданне, як правіла, на сацыяльна-палітычную праблематыку — «Горад жоўтага д’ябла» М. Горкага, «Берлінскі анучнік» К. Чорнага і інш.), гумарэска (невялічкае гумарыстычнае апавяданне — «Дзядзіна» Ф. Багушэвіча, «Сацыяліст» Я. Коласа і інш.). Пачынальнікам празаічнага апавядання ў новай беларускай літаратуры выступіў Ф. Багушэвіч («Палясоўшчык», «Тралялёначка» і інш.). Услед за ім дадзены від і жанр развівалі ў пачатку ХХ ст. К. Каганец, Цётка, Ядвігін Ш., Я. Колас, З. Бядуля, У. Галубок, М. Гарэцкі і інш., а ў савецкі час — К. Чорны, М. Лынькоў, Я. Скрыган, Я. Брыль, В. Быкаў, М. Стральцоў, У. Караткевіч, В. Адамчык, Б. Сачанка і цэлы шэраг інш. аўтараў.

Побач з літаратурным эпасам вучоныя вылучаюць у складзе сусветнага прыгожага пісьменства народна-гераічны эпас. Самы буйны і ранні прадстаўнік твораў народна-гераічнага эпасу — эпапея (ад ст.-грэч. epopoiï, ад épos — слова, апавяданне і poiéö — ствараю). Эпапея ў многім дала штуршок развіццю эпасу літаратурнага. У эпапеі выявіліся асноўныя прыкметы народна-гераічнага эпасу, а менавіта: міфалагізм, выключнасць персанажаў і іх учынкаў, наяўнасць высокай ідэі, надзвычай спакойная, нетаропкая манера апавядання. Эпапеі адлюстроўвалі важныя праблемы жыцця старажытных народаў, і ў першую чаргу барацьбу са знешнімі ворагамі-захопнікамі. Эпапеі мелі, як правіла, вершаваную форму і бытавалі першапачаткова ў вусным выглядзе (у перадачы паэтаў-выканаўцаў — аэдаў, рапсодаў, бардаў і інш.), а затым былі зафіксаваны ў пісьме. Амаль кожны народ стварыў свае ўласныя эпапеі і стагоддзямі захоўваў іх у калектыўнай памяці. Найбольш вядомымі эпапеямі ў сусветнай культурнай гісторыі з’яўляюцца шумера-акадскі «Сказ аб Гільгамешы», індыйскія «Махабхарата» і «Рамаяна», грэчаскія «Іліяда» і «Адысея», іспанская «Песня аб Сідзе», французская «Песня аб Раландзе», нямецкая «Песня аб Нібелунгах». Усходнеславянскі (у тым ліку і беларускі) народна-гераічны эпас прадстаўлены творамі, значна меншымі па памеру, у параўнанні з прыведзенымі вышэй, аднак таксама напісанымі ў адпаведнай манеры. Гэта быліны («Ілля Мурамец» і інш.), казкі (іх надзвычай шмат), паданні пра асілкаў («Кірыл Кажамяка» і інш.) і г. д.

Літаратура

Адамовіч А. Беларускі раман.— Мн., 1964.

Адамович А.М. Горизонты белорусской прозы.— М., 1974.

Алексеев В.А. Русский советский очерк.— Л., 1980.

Андреев А.Н. Проза как язык культуры // Куляшоўскія чытанні. Матэрыялы міжнароднай навуковай канферэнцыі «Творчасць А. Куляшова і адукацыйна-асветніцкія праблемы сучаснасці», 6–7 лютага 2002 г.— Магілёў, 2002.

Беларуская савецкая проза: Раман і аповесць.— Мн., 1971.

Беларуская савецкая проза: Апавяданне і нарыс.— Мн., 1971.

Богданов В.А. Роман // Литературный энциклопедический словарь / Под общ. ред. В.М. Кожевникова, П.А. Николаева.— М., 1987.

Введение в литературоведение / Под. ред. Г.Н. Поспелова.— 2-е изд., доп.— М., 1983.

Волков И.Ф. Теория литературы.— М., 1995.

Гачев Г.Д. Содержательность художественных форм. Эпос. Лирика. Театр.— М., 1968.

Гуляев Н.А. Теория литературы.— М., 1985.

Декс П. Семь веков романа.— М., 1962.

Дзюбайла П.К. Беларускі раман.— Мн., 1984.

Дзюбайла П.К. Раман // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5 т.— Мн., 1987.— Т. 4.

Днепров В. Черты романа ХХ века.— М.–Л., 1965.

Жирмунский В.М. Народный героический эпос.— М.–Л., 1962.

Журбина Е. Искусство очерка.— М., 1957.

История русского советского романа.— М.–Л., 1965. Кн. 1–2.

Каваленка В.А., Мушынскі М.І., Яскевіч А.С. Шляхі развіцця беларускай савецкай прозы: Агульны рух і галоўныя тэндэнцыі.— Мн., 1972.

Кожинов В. Происхождение романа.— М., 1963.

Кожинов В.В. Повесть // Литературный энциклопедический словарь / Под общ. ред. В.М. Кожевникова, П.А. Николаева.— М., 1987.

Лазарук М.А., Ленсу А.Я. Уводзіны ў літаратуразнаўства.— 2-е выд., дапрац. і дап.— Мн., 1982.

Лысенка А.Ф. Сучасны беларускі нарыс.— Мн., 1978.

Мотылёва Т.Л. Зарубежный роман сегодня.— М., 1968.

Мелетинский Е.М. Происхождение героического эпоса.— М., 1963.

Мелетинский Е.М. Эпос // Литературный энциклопедический словарь / Под общ. ред. В.М. Кожевникова, П.А. Николаева.— М., 1987.

Нагибин Ю. Размышления о рассказе.— М., 1964.

Нинов А. Современный рассказ.— Л., 1969.

Основы литературоведения / Под. ред. В.П. Мещерякова.— М., 2000.

Поспелов Г.Н. Теория литературы.— М., 1978.

Поспелов Г.Н. Рассказ // Литературный энциклопедический словарь / Под общ. ред. В.М. Кожевникова, П.А. Николаева.— М., 1987.

Пропп В.Я. Морфология сказки.— 2-е изд.— М., 1969.

Рагойша В.П. Эпас // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5 т.— Мн., 1987.— Т. 5.

Рагойша В. Апавяданне; Аповесць; Раман; Эпас; Эпас народны // Рагойша В. Тэорыя літаратуры ў тэрмінах: Дапаможнік.— Мн., 2001.

Соболенко В.Н. Жанр романа-эпопеи.— М., 1985.

Современный роман. Опыт исследования.— М., 1990.

Судьбы романа.— М., 1975.

Суслова Н.В., Усольцева Т.Н. Роды литературы // Суслова Н.В., Усольцева Т.Н. Новейший литературоведческий словарь-справочник для ученика и учителя.— Мозырь, 2003.

Тимофеев Л.И. Основы теории литературы.— 5-е изд., испр. и доп.— М., 1976.

Ткачёв П.И. Иду на «вы». Заметки о памфлете.— Мн., 1975.

Ткачёв П.И. «Сатиры злой звенящая строка...»: Природа смеха в памфлете.— Мн., 1980.

Томашевский Б.В. Теория литературы. Поэтика.— М., 2002.

Утехин Н.П. Жанры эпической прозы.— М., 1982.

Фокс Р. Роман и народ. Пер. с англ.— М., 1960.

Хализев В.Е. Эпос как род литературный // Литературный энциклопедический словарь / Под общ. ред. В.М. Кожевникова, П.А. Николаева.— М., 1987.

Хализев В.Е. Теория литературы.— 2-е изд.— М., 2000.

Хализев В.Е. Эпос // Введение в литературоведение. Литературное произведение: Основные понятия и термины / Под ред. Л.В. Чернец.— М., 2000.

Чичерин А.В. Возникновение романа-эпопеи.— М., 1958.

Эпштейн М. Законы свободного жанра (Эссеистика и эссеизм в культуре Нового времени) // Вопросы литературы.— 1987.—№7.