V. Aksjometria postępu

Słowo „postęp” oznacza przyrost pewnych sprawności, kiedy się go w biologii używa. Co prawda nie zawsze: można wszak mówić o tym, że choroba czyni „postępy” w organizmie. Lecz w liczbie pojedynczej postęp to tyle, co stan jakoś lepszy od poprzedniego. Kumulatywna wymowa drogi, jaką ewolucja przeszła od komórki do człowieka, wydaje się nieodparta, będąc wyrazem postępu, który dokonał się w tym rozziewie. Ale gdy pragniemy poddać to ogromne ulepszenie działaniom aksjometrycznym, natrafiamy na trudności nieprzezwyciężone.

Nie doświadczamy ich, podejmując komparatystykę ustrojowych elementów i funkcji — wyosobnionych. Rozmaite ewolucyjne rozwiązania „problemu” widzenia, słyszenia, poruszania krwi, lokomocji, wytwarzania „obrazu świata” jako jego modelu w układzie nerwowym — dają się usytuować podług parametrów narastających sprawności. Jak zwykle, gdy mamy cel dany w postaci sformułowanego zadania, sporządzenie technologicznej oceny nie nastręcza poważnych, dylematów.

Mogłoby się zdawać, że wyniki takich porównań wystarczy przenosić na poszczególne formy ustrojowe, brane z ewolucyjnego drzewa, by ustalać, w jakim stopniu nie dosięgają one — parametrycznie — punktów optymalizacji na naszych skalach. Lecz zamierzenie okazuje się od razu nonsensem, gdyż jak nie jest najlepszą lupą zegarmistrzowską mikroskop ani najlepszym samochodowym reflektorem — latarnia morska, tak nie byłoby oko orła „lepszym” okiem muchy ani „bardziej postępowym” nie stałby się tasiemiec obdarzony organami wzroku.

Fiasko tej metody kieruje w stronę koinparatystyki całych ustrojów jako homeostatów. Lecz, podług teorii, homeostat najlepszy to nie taki, który jest możliwie największy albo dysponuje największą ilością konstruowalnych czujników (włączając i te, co mogą np. wykrywać zmienną jasność pewnych gwiazd), i nie taki też, który jest zbudowany sposobem najbardziej harmonijnym bądź zawiłym, nie jest to też homeostat najbardziej nieprawdopodobny termodynamicznie, lecz po prostu taki, co urzeczywistnia autoprezerwację z najwyższą niezawodnością.

Homeostatyczne zadanie jest niejednakowo trudne w rozmaitych środowiskach jako uzależnione od rozmaitej jakości i poziomu ich „szumów”. Nie wydaje się, aby można było wszystkie środowiska ziemskie uszeregować w kolejności, w zależności od tego, jak w nich coraz trudniejsza staje się homeostaza, gdyż pewne rodzaje zakłóceń obecnych w jednym środowisku stwarzają problemy do homeostatycznego rozwiązania inne aniżeli w drugim; toteż wypadałoby raczej wprowadzić pojęcie „homeostatycznego minimum” dla danego środowiska, by od niego w komparatystyce wychodzić. Z kolei można by też stworzyć pojęcie „minimum uogólnionego” jako potencji przetrwania w dwu, trzech środowiskach lub w jeszcze większej ilości różnych środowisk (lądowych, wodnych i powietrznych). Oczywiście klasyfikacja ekologiczna rozróżnia mnóstwo lokalnych nisz w otoczeniu pod względem ośrodka tożsamym (adaptacja do przybrzeżnych płycizn jest zadaniem zupełnie odmiennym od adaptacji do głębiny morskiej). Mimo to koncepcja „homeostatu minimalnego” jednośrodowiskowego, a także „uogólnionego” na kilka środowisk byłaby do utrzymania, gdyby się przebiegi ewolucyjne rozwijały w niejakiej do takich wzorców równoległości. Tak jednak nie jest, skoro nieraz tę samą” niszę ekologiczną zamieszkują organizmy o radykalnie odmiennych planach budowy. Za kryterium rozdzielcze, ustanawiające stopień „postępowości” konstrukcyjnej, nie może też posłużyć teoremat informacyjny o różnorodności (który głosi, że regulator winien dysponować różnorodnością wystarczającą dla parowania różnorodności środowiskowych stanów). Teoremat ów aksjomatycznie zakłada to, że proces regulacyjny — czyli homeostaza w naszym przypadku — winien biec nieprzerwanie. Toteż zawieszenie życiowych funkcji stanowi — podług owego teorematu — objaw zawodności homeostatycznej. Ale właśnie często bywa tak, że to zawieszenie procesów życiowych jest odwracalne. Mamy w tym zjawisku fortel czy unik, dzięki któremu homeostat dla danego środowiska jakby subminimalny przecież w nim przeżywa, skoro, zamiast przeciwstawiać różnorodności — różnorodność, na pewien czas przestaje być homeostatem. Technolog nie może takiego manewru oceniać negatywnie. Sam bowiem rad by użyć owego fortelu; Jeżeli samolot ulega awarii, to byłoby bardzo dobrze, .j gdyby mógł zdobyć chwilowo chociaż „formę przetrwalnikową”, np. lądując na spadochronie, to zaś, że tak się nie dzieje, wynika z trudności technicznych projektu, a nie ,z dyrektyw technologicznych postępowania. Zapewne: człowieka, który w ciężkich czasach, zamiast walczyć o ich poprawę ze swą wspólnotą, chowa się do lodówki, aby w niej, w stanie „śmierci odwracalnej”, przeczekać zły okres — takiego człowieka łatwo nazwać oportunistą. Ale też chodzi o wartościowanie zachowań podług normy kulturowej, które się z oceną instrumentalną rozchodzi. Przecież, jak mówi Pismo, lepszy jest żywy zając od zdechłego lwa.

Ponieważ nie ma takiego organizmu, który może sprostać wszelkim możliwym zakłóceniom, awaryjna umiejętność odwracalnego umierania byłaby pożytkiem wszelkich w ogóle form życia i jeśli jej ewolucja nie urzeczywistniła powszechnie, to dla olbrzymich trudności, jakie nasuwa rozwiązanie takiego zadania, o które przecież kusi się medycyna z biologią. (Sztuczna hipotermia ma odpowiednik swój w naturalnym śnie zimowym pewnych ssaków, ale nie ma naturalnego odpowiednika odwracalna śmierć ssaka, wywołana zamrożeniem „witryfikującym”, o jakim biotechnolog marzy).

Ewolucja wytwarza tedy homeostaty „subminimalne”, ale produkuje też homeostaty „nadmiarowe” — i one zazwyczaj są nazywane formami „postępowymi”. Jest ona bowiem grą, która się sama w toku trwania komplikuje, także przez to, że reguły tej gry, zrazu ograniczone do relacji między ustrojami a środowiskiem, wzbogacają się o reguły podług stosunków zachodzących między ustrojami (jednego, a potem różnych gatunków). Lokomocyjne rozwiązania są dość proste, gdy wymoczka–jarosza ściga wymoczek–drapieżca, i stają się skomplikowane, gdy lew goni antylopę. Ale oba te rozwiązania są nieporównywalne po prostu; są nieporównywalne także, gdy lwa z antylopą zastąpimy szczupakiem i leszczem. Są to rozwiązania zadań homeostatycznych — dla niejednakowo nadmiarowych poziomów homeostazy.

Jeśli wolno tak powiedzieć, postęp ewolucyjny, będąc realnym, nie jest racjonalny — z każdego technologicznego punktu widzenia zakreślonego stanowiskiem homeostatycznym. Gdyż technolog uważa, że zadanie postawione należy rozwiązać sposobem możliwie najprostszym, nie mnożąc nad niezbędną potrzebę „bytów konstrukcyjnych”. Skoro znajdujemy się w Europie, a cel nasz mieści się w Ameryce, to, zapewne, każdy środek transportu, który przenosi nas z Europy do Ameryki szybciej niż poprzednio używany, jest rozwiązaniem komunikacyjnego problemu zarówno racjonalnym, jak i bardziej postępowym. Gdyż ideałem nieosiągalnym zasadniczo jest w lokomocji przemieszczenie natychmiastowe, więc takie, które w ogóle nie pochłania czasu, i ono wyznacza koniec skali usprawnień. Lecz jeśli zadanie polega na budowie homeostatu, nie ma żadnego powodu, dla jakiego należałoby ten homeostat coraz bardziej i bardziej komplikować; gdyby było tak, że wzrost komplikacji zbliża nas do nazwanego poprzednio krańca skali, jaki stanowi „homeostat idealny”, to działania komplikatoryczne, znajdując pokrycie we wzroście homeostatycznych sprawności jako przybliżających do owego dosoknałego stanu, zasługiwałyby na aprobatę technologiczną i tym samym okazałyby się podległe wywodliwej z technologii — instrumentalnej aksjometrii. Ale tak właśnie nie jest. Gdyż nie jest prawdą, jakoby organizmy wyższe doprawdy lepiej funkcjonowały jako homeostaty od organizmów niższych, i nie jest też prawdą, jakoby wzrost złożoności wyznaczał postępy w kierunku „homeostatu idealnego”. Różnica pomiędzy mrówką i antylopą jest różnicą pomiędzy warcabami i szachami, a nie — między rowerem i samochodem. Ta ostatnia jest bowiem różnicą pomiędzy działaniami zasadniczo tym samym celem opatrzonymi, które po prostu rozgrywają się na niejednakowych poziomach komplikacji. Postęp ewolucyjny, całościowo, w ustrojach rozpatrywany, sprowadza się do inwestowania coraz większej ilości elementów w układy mające podlegać stabilizacji; a ponieważ zadania, jakie wówczas przychodzi rozwiązywać, pod względem energetyczno–materiałowym, regulacyjno–lokalnym i sterowniczo–całościowym, stają się coraz bardziej zawiłe, jak o tym świadczy nasza nikła jeszcze znajomość teorii regulacji i dynamicznego programowania, to różnica między informacją zainwestowaną w mrówkę i, odpowiednio, w antylopę — jest wymierna fizycznie, ale nie daje .podstawy do aksjometrii technologicznej. Ani nie mogłaby funkcjonować mrówka powiększona do rozmiarów antylopy, ani — antylopa „zmikrominiaturyzowana” do mrówki. Gdy porównujemy zwierzęta o tym samym planie budowy — np. kolibra z albatrosem — to okazują się one rozmaitymi rozwiązaniami problemu lotu; albatros jest szybownikiem dalekosiężnym, a koliber — ptakiem trzepocącym, pod względem parametrów lotu zbliżonym do większych owadów. Bezzasadność ocen wystawianych organizmom tak różnym, przy ich porównywaniu, sprawia, że — mimowiednie zapewne — apologeta postępu w ewolucji używa, jako dowodzących jego tezy, argumentów ad hominem. Tak np. J. Huxley przeciwstawia orła — tasiemcowi, żądając, aby czytelnik uzmysłowił sobie ogromny „postęp”, jaki zachodzi między tymi formami. Do jakich jednak instancji krytycznych jest ów apel skierowany? Tylko nasze kryteria estetyczne sprawiają, że egzystencja orła wydaje się nam piękna i heroiczna, a tasiemca — oportunistyczna i brzydka. Nie są to jednak wartości instrumentalne. Słowa Huxleya zawierają nadto pewną osobliwą milczącą implikację, w sferze techniki niemożliwą. Nie można bowiem powiedzieć w technice, że elektryfikacja milionowego miasta jest czymś bardziej postępowym od elektryfikacji osady — albo że regulowanie ruchu na wielkiej sieci kolejowej jest bardziej postępowe niż na małej. Pierwsze zadania są od drugich trudniejsze, i to wszystko. Nie jest do pomyślenia, aby ktoś powiedział nam: „czym wolisz być — dużą czy małą siecią kolejową?” Gdyż uznalibyśmy pytanie za bezsensowne. Lecz można spytać: „czym wolałbyś być — orłem czy tasiemcem?” — a chociaż empirycznie to też jest bezsens, każdy człowiek, uważając, iż rozumie, o co chodzi w pytaniu, wybiera „sytuację orła”, nie dlatego, jakoby była „obiektywnie lepsza” od sytuacji tasiemca — o tym nikt nic nie wie — lecz dlatego, ponieważ, jak sądzi, „orla sytuacja” jest mu jakoś egzystencjalnie bliższa. Toteż ukrytym podtekstem niejednego argumentu na rzecz postępu ewolucyjnego jest teza: „im wyższym ewolucyjnie jest się zwierzęciem, tym to bardziej przyjemne (albo: godziwe, interesujące, urozmaicone doznaniowo etc.)”. Nad mocą takich argumentów nie trzeba się zastanawiać.

Zmiana warunków środowiskowych jest tym samym, czym zmiana reguł gry. Czynnikiem zaś, który powodował postępy cefalizacji czy, ogólniej, „osobniczej potencji edukacyjnej” ustrojów — było systematyczne nienadążanie tego maksymalnego tempa uczenia się, do jakiego zdolny jest genotyp, za tempem zmian środowiskowych. Przy tym, siłą rzeczy, im cykl życia osobniczego dłuższy, tym powolniejsze być musi tempo „pobierania nauk przez chromosomy”. Gdyż „kwantem” lekcji jest pojedynczy pasaż organizmów przez środowisko. Przedstawiony w uproszczeniu, dylemat adaptacji przedstawia się tak oto: jak zbudować regulator zdolny do narzuconej aktualnie gry, a zarazem — do każdej możliwie znacznej i możliwie szybkiej zmiany jej reguł? Na to pytanie ewolucja udzielała rozmaitych konstrukcyjnych odpowiedzi. Najpierw takiej: jeżeli zmiana reguł jest wielka i nagła, trzeba się z gry czasowo wycofać — w „postać przetrwalnikową”. Taktyka ta zakłada jednak powrót — po pewnym czasie — warunków pierwotnych (gry, jaką ustrój umie uprawiać). Potem takiej: należy maksymalizować przedprogramową różnorodność regulatora i samo to przedprogramowanie uczynić ewolucyjnie plastycznym. A wreszcie: należy rezygnować z przedprogramowania regulatora, jeśli to tylko możliwe, a za to obdarzyć regulator potencją samoprogramowania dzięki uczeniu się.

W praktyce „odpowiedzi” w postaci organizmów są „mieszane”. Pierwsza odpowiedź wyznacza klasę rozwiązań „przetrwalnikowych”. —Odpowiedź ta padła najwcześniej, ponieważ o stan odwracalnej homeostazy jest tym łatwiej, im prostszy jest homeostat.

Odpowiedź druga wyznacza klasę rozwiązań, jakie dały owady. Owady uprawiają bowiem olbrzymią dlość przedprogramowych gier, a przedprogramowania te ustabilizowały się w formach sprawdzonych przez wielomilionowe pasaże środowiskowych sił.

Odpowiedź trzecia wyznacza klasę rozwiązań typowo cefalizacyjnych. Trzecie rozwiązanie jest niealternatywnie lepsze od drugiego, ponieważ możliwe są między nimi najrozmaitsze kompromisy. Natomiast rozwiązanie pierwsze pozostaje swoistą doskonałością, przez następne nie prześcignioną. Sen zimowy ssaków Jest pewnym jego przybliżeniem.

Gdy się owady zestawia z formami wyższych zwierząt, powiada się często, że są to formy niższe, które ujawniły niejaki sukces ewolucyjny. Lecz sukces a postęp — są to różne rzeczy.

Owady istnieją kilkaset milionów lat. Jedne z nich budują miasta podziemne, drugie — uprawiają pewne rośliny dla celów żywieniowych, a także „domestykują” zwierzęta (inne owady); jest to jedyna forma zwierzęca, która wytworzyła prosty, lecz skuteczny język dla celów porozumiewania się instrumentalnego (pszczoły), i to język dziedziczny. Gatunków ich jest cztery razy więcej niż gatunków pozostałych zwierząt razem wziętych. Można je wykryć we wszystkich ziemskich środowiskach z wyjątkiem oceanu. Żadne z form wyższych, które się znacznie później pojawiły, nie wyparły owadów z ich nisz ekologicznych. Przez ów czas planeta zdążyła przetrwać wszystkie sobie właściwe fazy losowych oscylacji. Góry powstawały i padały, pustynie obracały się w dżungle, a dżungle — w pustynie, wysychały wielkie bagna, co o zgubę przyprawiło jaszczury, szły epoki lodowcowe, zamarzały tropikalne ongiś obszary podzwrotnikowe, zmieniała się flora całych kontynentów — a owady przeszły cało przez wszystkie te sita środowiskowe. Na koniec pojawił się człowiek z technologią produkującą insektycudy. W krótkim czasie owady przystosowały się do niego i do jego trucizn. To zatem jest ich sukcesem, ale nie świadczy o „postępowości” ich budowy. Jeżeli jednak postępowość budowy jest czymś innym aniżeli optymalizacją przeżywalności odznaczającej się wielośrodowiskową inwariancją, to kryteriów homeostatycznych dla jej pomiaru nie ina. Owady, w samej rzeczy, nie spełniają tego warunku „postępowości”, który, za Huxleyem, stanowi potencja nieustającego ewoluowania. (Dana forma nie tylko powinna być przystosowana optymalnie, ale ponadto „przepuszczać” ku formom wyższym). Łatwo zauważyć, że cała niejasność owej definicji skupia się wokół uzasadnienia takiej „powinności”. Analogiem sytuacji ewolucyjnej będzie w nauce — sytuacja teorii empirycznej, która nie tylko powinna przepowiadać fakty, ale też mieć własność wywrotności — tj. powinny być możliwe takie fakty, które teorię sfalsyfikują.

Jeśli jednak okazuje się, że teoria jest wciąż predykcyjnie skuteczna, że zdobywa coraz to nowe potwierdzenia w faktach, a nie pojawiają się fakty jej przeczące, to uznajemy z czasem, iż chodzi o teorię wyśmienitą. Nie uważamy bynajmniej, jakoby objawiona przez teorię zbędność dokonywania jej przeróbek i przekształceń świadczyła o niej źle. Wprost przeciwnie: im dłużej, w im większym zakresie faktów, w im większym przedziale czasu i przestrzeni ważna, tym lepsza.

Można by powiedzieć, iż to są relacje teorii — „zewnętrzne”, tj. dotyczące jej stosunku do świata realnego, do otoczenia; oceniamy teorię podług własności tych stosunków. Możliwa jest też ocena inna — jej wewnętrznych własności (wyznaczana stosowanymi przez nas kryteriami strukturalnej prostoty, logicznych stosunków wynikania itd.).

Gdy nam teraz ktoś przedstawi całkiem odmienną teorię, daleko bardziej skomplikowaną wewnętrznie,, która w zakresie predykcyjnym potrafi tyle, co stara, to nigdy nie uznamy nowej za „bardziej postępową” — podług tego, o ile jest ona bardziej kunsztowna strukturalnie, o ile więcej finezji, matematycznego kunsztu włożono w jej budowę!

Gdyż teorię oceniamy zasadniczo podług jej sprawności predykcyjnej; a czym jest predykcyjna sprawność w nauce, tym jest przeżywalnościowa sprawność w ewolucji. Toteż ani „wyższe przyjemności”, jakie zwierzę o dużym mózgu ma z żywota, ani nadzwyczajna całkiem zawiłość jego struktury, ani przemyślność regulacyjnych rozwiązań jego ciała nie dają podstaw do takiej instrumentalnej oceny, która by podług owych stanów przenosiła ssaka nad owada. Możemy, owszem, stosować inną ocenę: gdyż w zasadzie t jest do urzeczywistnienia komparatystyka „na stopień złożoności”. Lecz wówczas wyższa ocena — wyższej komplikacji — wynika z przyjęcia przez nas założeń, które instrumentalne nie są. Musimy bowiem uznać pierwej, że to, co trudniej sporządzić, już przez to właśnie zasługuje na wyższą ocenę. Innymi słowy, okazuje się wówczas, że prawdopodobieństwo dowolnego stanu jest do jego wartości odwrotnie proporcjonalne. Ale dlaczego właściwie? Nie wiadomo.

Gra z Naturą, jaką prowadzą owady, nie różni się od gry z Naturą, jaką my prowadzimy, niższą skutecznością, ponieważ to nie jest prawda. Gatunek, co przetrwał setki milionów lat, już się tak nie .musi „wykazywać” przeżywalnościowo, jak gatunek, co sobie sześćset tysięcy lat .liczy. Pierwszy zdał egzaminy; drugi do nich dopiero przystępuje. Niezaprzeczalnie owady znajdują się bliżej „homeostatycznego minimum” aniżeli my. Ich rozwiązanie jest prostsze; okazało się nad wyraz pewne. Czy rozwiązanie cefalizacyjne jest bardziej postępowe, bo lepsze — oto pytanie, nad którym warto się zastanowić.

Postulat zachowywania trwałej plastyczności nie jest bezwzględny. Jest on zrelatywizowany do zbioru możliwych zakłóceń procesu homeostazy. Jeżeli pojawia się forma odporna na wszystkie zakłóceniowe ewentualności, to już „lepszej” od niej być nie może; może być jedynie inna, taka, co inaczej rozwiązuje zadanie, zasadniczo to samo.

Ale czy samo owo zadanie rzeczywiście nie uległo zmianie? Czy nie wprowadza w nie cywilizacja nowych warunków do spełnienia, które są częściowo sprzeczne z ustanowionymi przez proces ewolucyjny? Gdy np. cywilizacja zabiega o minimalizowanie umieralności osobników, to wykazuje niejaki odpowiednik „inżynieryjnej oszczędności”, działaniu ewolucyjnemu obcy, ponieważ ewolucja wcale współczynnika umieralności osobniczej nie minimalizuje; zachowanie gatunku zdaje się w niej zadaniem zwierzchnim względem zachowania indywiduów, a z kolei zachowanie, czyli przetrwanie, samego procesu biosferycznego — zadaniem jeszcze wyższego rzędu. Całą tę hierarchię cywilizacja stara się odmienić. Wszystko to prawda, ale też komparatystykę możemy stosować tam tylko, gdzie idzie o zadania analogiczne. Jak nie jest latająca forma od naziemnej przez to automatycznie lepsza, że zdolna do lotu, tak nie jest forma urządzająca kosmiczne loty przez to automatycznie lepsza, iż potrafi coś, czego żaden inny gatunek dotąd nie potrafił. Tak tedy nie podług nadmiarowości pewnych rozwiązań, ale najpierw podług realizacji „zadania–niinimum” trzeba ustroje porównywać.

Leitmotivem teorii postępu ewolucyjnego jest teza o bezwzględnej wyższości rozwiązania cefalizacyjnego nad innymi. Przyrosty masy neuralnej, notowane w diachronii paleontologicznych protokołów, zdają się istotnie potwierdzać uniwersalną przydatność mózgu, a zarazem — wyższość adaptacyjną zwierząt opatrzonych mózgami większymi od innych. Lecz co właściwie wynikało dla delfina z uzyskania mózgu tak wyjątkowo dużego, że może się on równać prawie mózgom Naczelnych? Skuteczna współobecność w ekologicznej niszy rekinów, niewątpliwych „głuptaków” — i nic ponadto. W ewolucji istotnie trzeba „najpierw sporządzić rybę”, potem „zmienić ją w płaza”, od niego zaś droga do ssaków — —”tylko przez gady prowadzi” itd. A że część masy ewoluujących organizmów utyka „po drodze” w ekranach pochłaniających ewolucyjnego znieruchomienia, rozwiązanie szczytujące pod względem neuralnym — więc antropogenetyczne — w samej rzeczy należy do najtrudniejszych jako najmniej prawdopodobnych. Lecz szczytowa wartość homeostatyczna tego rozwiązania wymaga osobnego dowodu, inaczej bowiem tworzymy circulus in explicando: rozum jest najlepszy, bo droga do niego najdłuższa, a .droga najdłuższa, bo najlepszy. To, że rozum stworzył kulturę, jest rzeczą osobną. Nie możemy oceniać jej w immanencji: wewnątrz biologii wolno stosować tylko biologiczne kryteria sprawności. Musi być jedno z dwojga: albo rozum szczytuje pod względem autoprezerwacyjnym — homeostazy — na skali wszystkich rozwiązań ewolucyjnych, albo jest tylko jednym z wielu rozwiązań, nieuniwersalnie cennym.

Na razie wciąż jest tak, że rośliny przeżyłyby bez zwierząt, ale nie zwierzęta bez roślin. To samo i człowieka dotyczy. Na razie wciąż skrajna amplituda zakłócenia, jaką by przetrwały jeszcze formy niższe, jest większa od tej, którą zniosłyby formy wyższe — wraz z człowiekiem. Gdyż ustroje prymitywne, tworzące przetrwalniki, nie uległyby zagładzie ani wskutek wojny atomowej, ani przy bliskim wybuchu supernowej, ani przy wielu innych możliwych zakłóceniach kosmicznej lub, planetarne j skali, którym by cywilizacja uległa. Co prawda rozum też pozwala nam tę nierówność właśnie dostrzec, a przez to i nakierować odpowiednio cywilizacyjne wysiłki — ale jakimi miarami wyznaczyć mamy wartość talentu diagnostycznego, zwłaszcza gdy może to być talent trzciny Pascala? I to tym bardziej, że optymalizacja sprawności ewolucyjnie wiodących zawsze jest zrelatywizowana do stanu całościowej równowagi biocenotycznie osiągniętej. Tak wiele mówiło się dawniej o „kłach i pazurach” ewolucji, że przesłoniło to odmienny jej aspekt, ten, co sprawia, iż forma— nazbyt skutecznie działająca drapieżcze — wygubiwszy wszystkie ofiary potencjalne, sama ginie. Widać to dobrze np. w ewolucji pasożytów: pasożyty ewolucyjnie młode rozpoznajemy PO tym właśnie, że są „zbyt skuteczne” i żywicieli swoich zabijają, przez co stwarzają w konsekwencji — samozagrożenie. Dlatego „stare” ewolucyjnie pasożyty dążą do niezabójczej równowagi z żywicielami. Ale to „dążenie” jest po prostu wynikiem ewolucyjnego znikania form, które się okazały w autoprezerwatywnych staraniach zbyt wyłączne, nazbyt do takich starań ograniczone — w ich postaci dającej skutki doraźne. Forma tedy, co w konkurencji wszystkie zwycięża, narusza ekologiczny balans i zamiast homeostatem doskonałym staje się — samozgubnym. Toteż, jak wiadomo, „ewolucyjnie doświadczone” pasożyty wykazują nawet taką „powściągliwość”, że gdy ich wiele naraz znajdzie się wewnątrz jednego żywiciela, one go po trosze „oszczędzają”. Lecz to, co przejawia się w długich seriach czasowych jako wynik nieuchronny procesu, w czysto fizycznym rozumieniu (i co jest równowagą taką, jaka zarazem stanowi kryterium singularnych homeostatycznyclj sprawności gatunkowych form, i stan dynamiczny, zdolny do dalszych komplikacyjnych wędrówek tylko pod warunkiem zachowywania ogólno systemowej stateczności), przedstawia jedną wielką regulacyjną automatykę, którą tak zwane rozumne działania łatwiej naruszają i niszczą, aniżeli umieją podtrzymywać. Gdyż, jakkolwiek jest w interesie człowieka, instrumentalnie rozumianym, ocalenie biosfery, akcja ta nie nazbyt dobrze mu się udaje — na wielu jej frontach. Znaczy to, że od pojawienia się rozumu jako narzędzia homeostazy, do jego unieszkodliwienia, w sensie likwidacji samozagrażalności, droga jest cywilizacyjnie bardzo daleka. Oczywiście, rozum może się finalnie od procesów biosfery uniezależnić i, wydana na jego łaskę, mogłaby ona przetrwać tylko wedle jego zachcenia wyznaczonego ewentualnie humanitarnymi, a nie instrumentalnymi względami. Ale tak mówiąc, odnosimy się do niezmiernie oddalonej przyszłości, której fakultatywny stan nie może być przecież miarą rzeczy aktualnie zachodzących.

Warunek, czasem implicite, a czasem explicite formułowany w kontekście utwierdzania tezy o postępie ewolucyjnym, jest taki, że antropogeneza nie ma charakteru przejściowego. Kryterium postępowości ewolucyjnej, jak je wyraźnie J. Huxley sformułował, jest dwuzakresowe: oznacza adaptację optymalną doraźnie i jednocześnie proces ewolucyjny „dalej” — ku następnym rozwiązaniom — przepuszczającą. Lecz człowiek ma być formą „ostateczną”, ekranem dla ewolucji całkowicie już nieprzenikliwym; tęga nam przynajmniej usiłują dowieść podług twierdzenia, że nie ma lepszego narzędzia przystosowawczego nad jego rozum. Ale z czysto organizacyjnego, statystycznego, a także adaptacyjnego stanowiska maszyny, co formy biologiczne zastępują i tworzą pewien jednolity, autonomiczny „homeostat planetarny” — stanowią rozwiązanie bardziej stateczne, jak również bardziej sprawne od cywilizacji człowieka. Poszukiwanie wewnątrz arsenału ewolucyjnych kryteriów argumentu, który by miał uczynić wartość cywilizacji większą od wartości owej homeostazy maszynowej, jest daremne: takich instrumentalnych kryteriów nie ma. Cóż mamy tedy uczynić, jeśliby maszyny cybernetyczne oświadczyły nam, że są „następnym stadium ewolucji”? Albo zasada „przepuszczalności”, jako wyznacznik postępu, jest nielokalna, a wtedy na takie dictum maszyn powinniśmy manatki pakować, albo jest tylko lokalna, a wtedy okazuje się, że wyartykułowaliśmy autoapologię tak, żeby kroiła na „ogólne prawo” systemu, co nas stworzył. Jak widzimy, ustanowienie zwierzchniej, bo jakoby ultymatywnej, wartości rozumu jest takim czynem samochwalczym, który może się okazać obosieczny. Gdyż w wyścigu czysto instrumentalnych sprawności możemy przegrać i dlatego nie powinniśmy uznawać za wystarczające — ewolucyjno–instrumentalnego uzasadnienia kultury, lecz przyznać jej niedowodliwą wartość autonomiczną. Oczywiście maszyny pretendujące do roli naszych doskonalszych następców uznają postępowanie takie za rozpaczliwy wybieg człowieka; jednakże dyskusja dalsza z nimi na pewno już wykracza poza interesujący nas temat.

Rygoryzm naszej oceny rozumu może się wydać próbą nihilizowania wartości skupionych w „psychozoicznej kulminacji”. Wynika on jednak tylko z przyjętych założeń — „wywrotnościowej”, eksperymentalnej aksjometrii. Ze stanowiska tej aksjometrii życie jest samopodtrzymującą się reakcją układową, tak niezniszczalną, jak tylko jest to fizycznie możliwe. Niezniszczalność ta równa się homeostatycznemu minimum, środowiskowo ograniczonemu do amplitudy warunków biosfery. Ewentualna trwałość poszczególnych homeostatów jako ich osobnicza długowieczność, dążąca jak gdyby do — zasadniczo nieosiągalnej — granicy nieśmiertelności, nie daje się w ocenie odróżnić od takiego wariantu, w którym trwałość procesu urzeczywistnia się dzięki jego częstym odnowom (widomym jako „metoda jednodniówki”). Tak samo ekspansywny charakter życia wychodzącego z jednego środowiska w najrozmaitsze strony — —podlegać może ocenie tylko podług wzmagającej się odporności przeciwzakłóceniowej, natomiast sama ta ekspansywność żadną wartością nie jest, ponieważ stanowi odpowiednik mnożenia testów na wytrzymałość. A więc podobnie jak w technologii, o wartości instrumentalnej obiektu powiadamia nas wynik próby wytrzymałościowej, a sama owa próba w jej technicznej realizacji podlega aksjometrii wyznaczonej przez teorię pomiaru. Jest więc zestrój manipulacji, z jakich test się składa, wartościowalny ze względu na objawioną skuteczność wykrycia takich własności badanego (w ich ustopniowaniu), na jakich nam zależy. W technologii test okazuje się zatem zrelatywizowany względem celu, jakiemu ma służyć testowane, natomiast w biologii „wszystko się na testach kończy”: gdyż ten stan rzeczy wyznacza autoprezerwacyjna zasada homeostazy. Gdyby było tak, że produkty ewolucji wykazują postępujący przyrost sprawności jako autoprezerwacji w warunkach stale podwyższającego się poziomu szumów, toby się wzmaganie komplikacji tłumaczyło czysto instrumentalnie: gdyż zachodziłaby proporcjonalność pomiędzy różnorodnością homeostatu i różnorodnością środowiskową, i to wciąż dla tego samego zasadniczo homeostatycznego minimum. Ale proporcjonalność taka tylko współistnieje z innymi wyznacznikami bioewolucyjnej charakterystyki i nie daje się do niej charakterystyka owa sprowadzić.

Kultura jest osobną i wyjątkową formą adaptacji, najpierw dlatego, że wytwarza ją drugi, pozadziedziczny kanał sterowania homeostazą (kanał umożliwiający kumulatywne uczenie się pózachromosomowe), a po wtóre dlatego, że — w przeciwieństwie do zmiany bioewolucyjnej zmiana kulturalizująca jest zasadniczo odwracalna. Widać to po tym, że zrujnowanie kultury, jakimikolwiek wywołane czynnikami, nie uszkadza biologii człowieka, lecz niejako sprowadza go do punktu wyjścia socjogenezy (oczywiście — w granicy tylko, ponieważ dosłownie totalna zagłada kultur była historycznie zjawiskiem rzadkim, i dopiero pewne działania rozmyślne mogą — niszcząco — docierać do odartej z kulturowych powłok, czysto biologicznej, czyli wyznaczonej jednokanałowo, dziedzicznością, ewolucyjnej charakterystyki człowieka). Jakkolwiek nie należy to tutaj do rzeczy, warto dodać, że wysiłki ludzkie zmierzały zazwyczaj do uczynienia kultury — fenomenem nieodwracalnym właśnie, w powyższym rozumieniu, i dotychczasowa nieosiągalność takiego celu, podlegając uświadomieniu, już uznawana jest za szczególną słabość kultury. Lecz zjawisko to nie może być oceniane podług typowo ewolucyjnych kryteriów. Prawidłowości rozwoju kultury nie są prawidłowościami bioewolucyjnymi, toteż niczego nie można się dowiadywać u ewolucji w kwestii powinności kulturowych, jak i na odwrót: nie da się kulturowych kryteriów do ewolucji przymierzać. Z tego wynika, że miejsce, przez które proces ewolucyjny wychodzi na zewnątrz właściwej mu, monoselekcyjnej (bo tylko biologicznej) stochastyki, czyli „antropogenetyczny locus ewolucji”, nie może stanowić wierzchołka skali wartościowań, jaką się posługuje biolog aksjometra. To bowiem, do czego służą własności tego miejsca, nie jest już podług skali wartości biologicznych wymierne. Jest to przecież miejsce, w którym rewaloryzacji podlega sama owa—skala: biologia jest w nim ze stanowiska kultury wartościowana. Wartościowanie to ma jednak niekoniecznie instrumentalny charakter. Tak tedy nie wypowiadamy sprzeczności, powiadając raz, iż „nie można kryteriów kultury do ewolucji przymierzać”, a drugi raz, „biologia jest ze stanowiska kultury wartościowana”. Gdyż „niemożność” pierwsza oznacza nieobecność miejsca zewnętrznego względem kultury i biologii jednocześnie, a „możność” druga — ocenę biologii dawaną z wnętrza kultury i przez to — nie do końca empiryczną. Toteż przypisywanie rozumowi naczelnej wartości albo nacisk, jaki kładziemy na Schopenhauerowe „principium individuationis”, które się osobowościowe realizuje, albo dążenie do nieśmiertelności, na równi z oceną ludzkiego dążenia do „ultymatywnej pewności” ustaleń poznawczych, do „zrozumienia świata” — muszą mieć, względem procesów ewolucyjnych, przypadkowy charakter. Przypadkowość ta dotyczy wyłącznie ocen, a nie faktów, jakie zachodzą. Podług faktów można sprawdzać, w jakim stopniu te lub inne cechy ewolucyjnej dynamiki wyznaczają wyjściowo te lub inne .zarodniki kulturowych prac człowieka (jest to wyznaczanie zasadniczo stochastyczne, opatrzone silną nieoznaczonością późnych rezultatów). Lecz ani owa stochastyka w swojej charakterystyce nie jest „dobra” czy „zła”, ani też nie mogą być „dobre” lub „złe” jej rezultaty sprawcze, w dowolnym pozahomeostatycznym sensie. Gdyby nawet wszechmożliwe odmiany rozumu były ekwifinalnymi stanami licznych bioewolucji planetarnych, to i tak ocena każdej z owych bioewolucji, wydana przez reprezentantów jej „rozumnego skutku”, ma charakter sądu wyartykułowanego ze stanowiska przypadkowego. Gdyby nawet Kosmos cały w szwach trzeszczał od przeludnienia rozumnymi osobami, w niczym to nie uprawnia do jakiejkolwiek oceny procesów, co ów stan sprawiły. Życie rozmaitymi taktykami urzeczywistnia homeostatyczne minima i homeostatyczne nadmiarowości, każdorazowo demonstrując pewną sprawność. Możemy nazywać postępowym realny wzrost różnych sprawności, zachodzący w miarę posuwania się wzdłuż gałęzi ewolucyjnego drzewa. Nie wydaje się jednak, aby istniały metry pozwalające wymierzyć, ile instrumentalnego dobra pojawia się między biogenetycznym początkiem i psychozoicznym finałem ewolucji, ponieważ tam, gdzie nie ma jedynego postępu, lecz raczej ich niewspółmierna wielość, nie da się jednoznacznie mówić o wartości.

* Przejrzany tekst referatu przygotowanego na konferencję poświęconą moralnym problemom nauki, zorganizowaną przez Pracownię Zagadnień Filozoficznych Nauk Przyrodniczych w IFiS w Warszawie 24–25 listopada 1986 r., a Opublikowanego w nr 3 „Studiów Filozoficznych” z 1967 r.

* Pierwodruk: „Studia Filozoficzne” 1968, nr 3–4

* Oczywiście z wyjątkiem tej wartości, którą życie demonstruje swą tendencją samozachowawczą, bo wszak jest ona zarówno przed–, jak i pozakulturowa. W pracy tej proponują stanowisko „umiarkowanego redukcjonizmu”, który wedle brzytwy Ockhama stara się ilość „bytów”, a w tym wypadku wartości — minimalizować, zgodnie z praktyką empirii, co się przejawia jako wypieranie mianownictwa aksjologicznego, uwikłanego w pojęcia ontologiczne przez nomenklaturę zapożyczoną od instrumentalnych technik i teorii. „Redukcjonizm skrajny” oznaczałby negowanie istnienia wszelkich „racjonalnie zasadnych”, tj. instrumentalnych wartości w obszarze fenomenalistyki biologicznej, czyli skrajną fizykalizację tego badawczego obszaru, która jednak prowadzi do wylewania dziecka z kąpielą, jak np. świadczy o tym historia behawioryzmu Watsonowego, bo się wszak on okazał nie do konsekwentnego utrzymania. Wprowadzanie pojęć aksjologicznie obciążonych do empirii było do niedawna sprzeczne z jej tradycją, tj. z jej paradygmatem badawczym. Obecnie można je stosować nietradycyjnie, np. w ramach schematu optymalizacji czy programowania dynamicznego. Lecz pewne minimum aksjologiczne musi być wtedy niekwestionowalnie, tj. jakby aksjomatycznie przyjęte, czyli okazują się pewne wartości („wartość życia” Jako „autoteliczna”) do niczego poza sobą nieredukowalne. Wynika to po prostu z niezbywalnej służebności wszystkiego, co może uchodzić za instrumentalną wartość. Implikuje tedy każda wartość taka nieuchronnie jakąś wartość autonomiczną, czyli właśnie do niczego nieredukowalną. Konkretnie proponowane podejście ma charakter konwencji, a w szczególności — „minimum homeostatyczne” to odpowiednik jednostki wzorcowej miary. Można je zastąpić naturalnie inną konwencją, lecz jakaś jest potrzebna koniecznie”. A to, ponieważ całościowe paradygmatyczne struktury badanego obszaru zjawisk nie są bezpośrednio dedukowalne ze zbioru faktów, lecz ich konstytucja wymaga aktywnego wkładu konstruktywnego ze strony badających.