Biologia I wartości* Wstęp: wartości I cele

O wartościach mówi się albo tak, jakby były faktami, albo tak, jakby były członami stosunków. W wypadku pierwszym powiada się, że coś jest wartością, a w drugim, że coś ma wartość. Z pierwszego sposobu mówienia wynika bezrelatywność wartości. Gdyż, jeśli mówią, że X jest faktem, a X to odległość Ziemi od Słońca, stwierdzam pewien stan, który zachodzi bez względu na wszystkie inne stany rzeczy. l podobnie, gdy mówię, że X jest wartością, stwierdzam stan rzeczy, który nie jest do niczego poza sobą odniesiony. Jeśli się traktuje wartości, jakby były faktami w powyższym rozumieniu, to ich stwierdzanie ma charakter nieempiryczny. Nie ma bowiem procedury, która mogłaby ustalić, że prawdą jest, iż pewne X to wartość, albo że nie jest prawdą, jakoby X było wartością. Zdania ustanawiające bezwzględnie pewne wartości nie należą tedy do języka empirii jako nie—wywrotne; nie można ani sfalsyfikować, ani zweryfikiwać zdań: „cnota jest wartością”, lub: „człowiek jest wartością”. Jeśli natomiast mówię, że X ma wartość, wypowiadam nie całe zdanie, ale jego część. Gdyż wówczas chodzi zawsze o to, w jakim stosunku pewnej służebności, przydatności, użyteczności stoi X do czegoś, co już X–em nie jest. Wartość, jaką ma X, określa stopień jego nadawania się do tego, aby pewne Y zaszło. Tak zatem wartości w rozumieniu pierwszym są autonomiczne i bezrelatywne, a w drugim — są zrelatywizowane i nieautonomiczne; te drugie nazywa się zwykle instrumentalnymi. Wiele twierdzeń, o wartościach autonomicznych można prze—formułować tak, aby stały się wywrotnymi twierdzeniami o wartościach instrumentalnych (można dążyć do wykrycia, jakie ma korzyści społeczeństwo z tego, iż jego członkowie są cnotliwi; za czym od zdania: „cnota jest wartością”, przechodzimy do zdania: „cnota ma wartość — jako stabilizator społecznych stosunków” np.) Zdania obu rodzajów implikują określone powinności — w sensie ludzkich zachowań. Pierwsze czynią to kategorycznie i dyrektywalnie, będąc przykazaniami zajmowania postaw lub podejmowania działań zgodnych z danym aksjologicznym ustaleniem, a drugie czynią to warunkowo i relatywnie. Gdyż tylko ten, kto uzna, iż należy stabilizować procesy społeczne, będzie skłonny rozważać w ogóle sprawę wdrożenia wzorów cnotliwości w byt zbiorowy, i tylko ten, kto zamierza zbudować dom, będzie skłonny badać wartość instrumentalną rozmaitych rodzajów budulca.

Jak z tego widać, o wartościach autonomicznych mówi się tak, jak gdyby były faktami pozahistorycznymi i pozaczasowymi nawet; jakoż żaden aksjolog nie uzna, iż można by powiedzieć: „cnota jest wartością od roku 1456”, lub też: „sprawiedliwość była wartością między rokiem 1365 a 1890”. Gdyby ktoś jednak chciał tak się. właśnie wyrazić, znaczy to, że powiada właściwie: „pewni ludzie zachowywali się cnotliwie wtedy a wtedy”. Okazuje się wówczas, iż dokonał hipostazy, bo urzeczowił pewne działania zamknięte w jakimś przedziale czasu.

Wartości instrumentalne są czasowe i historyczne, co widać stąd np., iż wartość instrumentalna krzemienia łupanego była znaczna, a obecnie jest zerowa; jeśli zaś niektóre obiekty zdają się posiadać wartość instrumentalną, niezrelatywizowaną do jakiejś konkretnej technologii (powietrze ma taką wartość), to dlatego, że te obiekty — jak powietrze właśnie — są trwale „uwikłane w technologię” ludzkiego organizmu i ich obecność jest niezbędna dla podtrzymania życia. Rozumiemy jednak dobrze, iż chodzi zawsze o wartość relatywną; gdyby uległa zagładzie cała biosfera Ziemi, to powietrze straciłoby instrumentalną wartość, ponieważ nie byłoby już niczego ani nikogo, komu by ono służyło jako substancja byt podtrzymująca.

Ponieważ wartości pierwsze ustanawia się, a wartości drugie się wykrywa, to charakterystyka pierwszych, jako od postanowień zależna, jest silnie uwikłana w postawy ontologiczne, podczas kiedy charakterystyka drugich może być doprowadzona do stanu zupełnej neutralności ontologicznej, jaka jest właściwa empirii. Pierwsze wartości okazują się tedy w końcu zrelatywizowane — ale do danej ontologii tylko; są one tym i są one takie, jak ona orzeka.

Każdy wywód aksjologiczny jest w pewien spos6b, niejednakowy zresztą, powiązany z teleologią. Rozumiemy przez teleologiczne albo takie zachowania (czegokolwiek), które ze stanów aktualnych zmierzają nieuchronnie do pewnych stanów przyszłych i wtedy stany przyszłe są celami; albo też takie, które do pewnych stanów przyszłych zmierzają fakultatywnie. Każdy opis zachowań teleologicznych w rozumieniu pierwszym jest przekładalny na język zwykłego opisu przyczynowego, przy założeniu całkowitego determinizmu. A to, ponieważ nie ma żadnych empirycznych („wywrotnośeiowych”) sposobów, które by pozwoliły wykryć różnicę pomiędzy sytuacją, w której to, co nieuchronnie zachodzi, jest skutkiem doraźnym pewnej przyczyny minionej, a sytuacją, w której to, co nieuchronnie zachodzi, jest celem, jako stanem dojścia, osiągniętym wzdłuż pewnej drogi wychodzącej od pozycji startu. Toteż równie dobrze można mówić, że układy materialne wskutek wzrostu nieuporządkowania przechodzą do stanów coraz wyższej entropii, jak twierdzić, że celem kaźdego „układu takiego jest stan entropii maksymalnej. Jednakże ten drugi sposób używania nazwy „teleologią” podlega obecnie wypieraniu z empirii dlatego, że objawia się zasadność, właśnie empiryczna, używania teleologicznych pojęć tylko w pierwszym rozumieniu; bowiem empirycznym pojęciem staje się tylko taki cel, którego osiągnięcie nie jest z przyczynowym zdeterminowaniem tautologicznie tożsame. Inaczej mówiąc: realne cele są tam, gdzie zachodzi realna możliwość ich chybiania. A jeśli istnieją procesy zachowujące się tak, jak gdyby, na przekór procesom otoczenia, dążyły do pewnych stanów finalnych i, przy tym to, czy owe finalne stany są osiągnięte, można w doświadczeniu skonstatować, fizycznie wymierne odchylenia od drogi docelowej, jak i od osiągnięcia końcowego celu okazują się podległe instrumentalnym ocenom. To bowiem, co z drogi docelowej spycha, zyskuje wartość ujemną, a to, co wspomaga utrzymanie się na niej — dodatnią wartość instrumentalną.

Tak więc mierzalne wartości pojawiają się tam, gdzie są do wykrycia realne cele. Za cel realny uważamy taki jedynie, który nie zawsze bywa osiągnięty. Realnym celem jest tarcza strzelecka, ale nie jest nim finis mundi entropijnie rozumiany. Co się więc aksjologii tyczy, to o tyle może ona podlegać uempiryGznieniu, o ile jest do ontologicznego zneutralizowania.