II. Biologia I technologia

Wprowadzimy teraz dwa pojęcia elementarne: ho—meostału minimalnego i homeostatu idealnego. Homeostat minimalny to taki, który stanowi dla danego środowiska, tj. wyznaczonych warunków amplitudy zakłóceniowej, realizację układu samozachowawczego najoszczędniejszą energetycznie i materiałowo, przy odpowiedniej niezawodności.

Homeostat idealny zaś to taki, który maksimum samozachowawczej sprawności wykazuje w maksymalnej ilości różnorodnych zakłóceniowo środowisk. Nie są to jeszcze, zapewne,, definicje, z którymi mógłby cokolwiek począć biolog aksjometra, ponieważ nie dookreślają licznych warunków do spełnienia. Tak np. „samozachowawczość” można interpretować rozmaicie: jako strukturalno–materiałową albo tylko jako strukturalną, albo wreszcie wyznaczać jedynie zbiór parametrów niezmiennych obojga itp.

Homeostaiza jako działanie przeciw zakłóceniom oznacza sytuację konfliktową i dlatego można ją opisywać w języku teorii gier. Można też nadużywać języka tego opisu. Gdy np. kamienie spadają z osypiska ; do strumienia, możemy uznać, iż to jest także pewna „gra ewolucyjna”. Kamień zdobywający kształt kulisty stawia toczeniu opór najmniejszy, toteż przemieści się w strumieniu dalej niż inne. Powiadamy tedy, iż jest to „ewolucja topologiczna”, w której wygrywa to, co optymalizuje kształt najlepszym zbliżeniem do kuli; „celem” rozgrywki jest dostanie się kulistych kamyków do morza. Fakty ten opis odwzorowuje wiernie, lecz nieprawomocne jest ich usytuowanie w teleologicznej strukturze, ponieważ granice „układu” i zdarzenia w nimi zostały wyróżnione arbitralnie (sposobem nie całkiem dowolnym, lecz uprawdopodobnionym w niezgodzie z brzytwą ockhamowską, ponieważ dystrybutywna moc zbioru faktów jest niedostateczna po temu, byśmy byli w prawie żwir w strumieniu nazwać „ewoluującym systemem”).

Jeśli aksjometria homeostatów jest dozwolona, to tym samym mogą istnieć bardzo dobre, dobre, mierne i nic niewarte homeostaty, przy czym te ostatnie już nie są homeostatami, tak jak nie jest siekiera obiektem pływającym.

Mówiliśmy dotąd o wartościach homeostatów jako autoprezerwacyjnej potencji wykrywanej w teście sprawnościowym. Taka ich wartościowalność sprzężona jest z funkcją wartościorodną. Idealny homeostat stanowi taki kraniec skali, na którym owa aksjologiczna podwójność („bycia cennym” oraz „oceniania”) w jedność przechodzi. Gdyż skoro być homeostatem doskonałym to tyle, co jednako dawać sobie radę z dowolnymi zakłóceniami dowolnych środowisk, nic nie może być, jako zdarzenie, dla takiego homeostatu „szkodliwe”, a więc i „złe”. Idealnemu homeostatowi jest zatem „wszystko jedno”, gdzie się go umieści, ponieważ żadne stany zewnętrzne nie mogą jego stanu własnego ani uszkodzić, ani polepszyć (boć jest już „doskonały”). Natomiast, im homeostat dalszy od owego krańca skali, tym wyraźniej okazuje się — wartościorodny, na wartości skierowany, albowiem przejawia „interesowność”: jedne zdarzenia mu szkodzą i tych — jako że mają dlań wartość ujemną — będzie unikał; inne — o wartości dodatniej — są celami pościgów. Z kolei, na przeciwnym krańcu skali, tam gdzie homeostaza ustaje, znowu nikną wartości, tym razem, już wszystkie: teraz dlatego, ponieważ obiektowi, który nie może wykorzystać żadnych zdarzeń „ksobnie”, dla autoprezerwacji wszystkie one są „jednakowo na nic”. To naturalna sytuacja głazu czy garści ziemi, z ich „obojętnością”, „neutralnością aksjologiczną”.

Ustroje żywe, jako przesiewane ciągle przez filtr ewolucyjny, należą do homeostatów „dobrych”, tj. sprawnych, jakkolwiek nie są aż „doskonałymi” (można dla każdego wyznaczać zakłócenia zabójcze). Urządzenia, jakie budujemy sztucznie, w postaci np. komputerów czy perceptronów, modelują zachowaniem izolowane parametry homeostazy, a nie jej całokształt operacyjny, i to miesza nam szyki, gdy chcemy ustalać, czy one produkują wartości (w swoich wyborach).

Współczesny technolog swymi konstrukcjami zapełnia naturalną lukę między biernymi obiektami fizycznymi a w pełni sprawnymi homeostatami organicznymi. Co prawda, luka owa zupełnie pusta i przed nim nie była, s ponieważ trudno rzec, czy wirus, rozpoczynając inwazję komórki, podejmuje decyzję, czy też jest to zwykły akt pewnej reakcji chemicznej katalizy. Gdybyśmy słuchali cybernetyków budujących logiczne urządzenia decyzyjne, przyszłoby nam uznać, że wirus też decyzje podejmuje, lecz wówczas także to samo robią molekuły chloru łącząc się z sodem w sól kuchenną, a zwykły dzwonek elektryczny okazuje się takim logicznym aparatem, który bezustannie, a na przemian, „tak” i „nie” oświadcza. Logicy postępują prawomocnie w tym sensie, że pewne fizyczne zjawiska odnoszą do sfery logiki, skoro zezwala na to wyborny izomorfizm obu obszarów. Tylko też przez odniesienie zbliżonego typu budowniczy perceptronu jest w prawie oświadczyć, że urządzenie, rozpoznając* pewne kształty, przez to nadaje im wartość dodatnią jako wyróżnioną względem wartości kształtów innych. Można tak mówić, jeśli się tylko o tym pamięta, że to są wszystko pochodne zjawisk z homeostazy wyjętych i w niej tylko pełno—prawnie ukonstytuowanych. Oczywiście technolog mógłby w końcu zbudować prawdziwy homeostat. Stałyby przed nim wtedy dwie drogi: albo — konstrukcja urządzenia czerpiącego energię słoneczną dla autoprezerwacji (wtedy mogłoby ono być stacjonarne, bo wszędzie na Ziemi choć od czasu do czasu świeci Słońce), albo też — zbudowanie układu, co by sam, aktywnie wędrując, poszukiwał źródeł energii. Tak więc ogólnikowa deliberacja, choć nie powiązana z dychotomią organicznych form planety, przecież prowadzi konstruktora do sytuacji wyboru między projektami, z których pierwszy jest czynnościowym homologiem roślin, a drugi — zwierząt.

Uprawomocnienie podejścia teleologicznego, a co za tym idzie — aksjologicznego w biologii jako dyscyplinie empirycznej — stanowi wstępną akredytację określonej postawy badawczej, lecz nie przesądza jeszcze o tym, czy badacz współczesny dysponuje środkami teoretycznymi i technicznymi, które program obiektywnej ekspertyzy aksjologicznej pozwalają urzeczywistnić. Nie dopuścimy się chyba przesady mówiąc, że jeśli się biologia spodziewała pomocy ze strony innych dyscyplin, to już najmniej — ze strony technologii, rozumianej jako działalność inżynierów–konstruktorów. Tak było przynajmniej jakieś czterdzieści lat temu. Tymczasem ta właśnie pomoc poczyna obecnie decydować o sukcesach — także i teoretycznej biologii. Oczywiście zachodzą między konstruktorem i biologiem istotne różnice. Pierwsza jest taka, że biolog bada układy dane, których sam nie skonstruował, przez oo nie jest mu znany ani ich „cel”, w przeznaczeniu funkcjonalnym, ani szczegółowe charakterystyki systemowych podzespołów. Konstruktor natomiast cel ma zawsze dany i pod jego auspicjami tworzy projekty, a potem realizuje rozmaite warianty urządzeń, przy czym — to wypada podkreślić — zazwyczaj jego wiedza predykcyjna — o własnościach budowanego — jest pełna luk. Toteż wielu — zwłaszcza kompleksowych, złożonych — układów konstruktor nie tworzy wyłącznie obliczeniowo, teorio–prognostycznie, ale jest raczej tak, że postępowanie jego składa się z przybliżających kroków — stanowionych np. stosowaniem metody próbnych prototypów. Taka jest zasadnicza różnica podejścia do rzeczy. Druga sprowadza się do tego, że każda technologia, w fazie swego apogeum zwłaszcza, wytwarza własną otoczkę paradygmatów i dyrektyw ogólnych, a więc niejako lokalny substytut „kulturowej normy”, ustanawiający pewne już niekwestionowalne przedziały, w których można wyznaczać konkretne wartości instrumentalne tworzonych produktów. Chodzi o to np., iż w obrębie samej technicznej wiedzy nie ma niczego takiego, co by nas mogło poinformować o tym, czy najeży współczynnik bezpieczeństwa robić podwójnym, czy potrójnym względem przewidzianego (jako normalne) obciążenia czynnościowego konstrukcji. Otóż każdy specjalista musi najoczywiściej znać reguły tkwiące w nazwanej „otoczce” technologii, a z niej samej wprost niewywiedlne, skoro się nimi w codziennej praktyce posługuje. Potrafi tedy rozróżniać pomiędzy tym, co jest pewnym absolutnym minimum zainwestowanym w konkretny produkt, a tym, co stanowi ta ką nadmiarowość konstrukcyjną, jaka tworzy wielozakresową rezerwę bezpieczeństwa. Natomiast biologowi analogiczne rozeznanie nie jest dane. Co gorsza, tradycja tej dyscypliny w przyrodoznawstwie wiodącej, jaką stanowi fizyka, której rad by biolog ulegać, takiego typu rozróżniania w ogóle nie zna, ponieważ fizyk najsłuszniej w świecie nie uważa, jakoby atomy posiadały „wbudowane” minima czynnościowe i niejaką nadbudówkę asekuracyjnej nadmiarowości. Tak wiec okazują się przedmioty studiów biologicznych bardziej podobne właśnie do płodów pracy konstruktorskiej aniżeli do obiektów fizyka.

Jakkolwiek technologia staje się z wolna dostarczycielką metod badawczych, wzorców modelowych i formalnych struktur wobec biologia, to jednak wszystkie aparatury tak przekazywane wciąż jeszcze są niedostateczne dla zrównania sytuacji biologa badającego Organizm — z sytuacją konstruktora badającego maszynę. Największe trudności sprawia w dziedzinie teorii to, że formalny aparat analizy, przejmowany przez biologów z dziedziny technik (które by można umownie nazwać „cybernetycznymi”), jest wobec złożoności typowo biologicznych układów zbyt prosty. Nie będzie to dziwiło, jeśli dodamy, że ów aparat także samym technologom już nie wystarcza.

Wcale nie jest tak, żeby konstruktor umiał każdorazowo powiedzieć, a do tego jeszcze — pomierzyć i takim pomiarem ustalić, jak bardzo już dane urządzenie zbliżyło się do absolutnego pułapu perfekcji, którą można w ogóle urzeczywistnić dla danego typu technologii. Gdyż ów pułap stale się podnosi, także dla danej, eksploatowanej kolejnymi usprawnieniami, technologicznej dziedziny. To więc, co było najlepszym silnikiem spalinowym roku 1940, już nim (w wersji tłokowej) nie jest w roku 1968; to, co było najlepszą maszyną cyfrową w roku 1949, nie może nią być w roku 1970. Jakkolwiek jednali ten ruch podwójny — doskonaleń prototypowych w danym odcinku czasu, w danym przekroju synchronicznym technoewolucji, oraz doskonaleń wzdłuż całej drogi, jaką diachronicznie przebywa pewna technologia od narodzin do zgonu (np. wielkie żeglarstwo należy do umarłych technologii) — wciąż przetasowuje zestawy kryteriów, ustanawiających miary dla instrumentalisty–aksjometry, to jednak komplikacja wywoływana owym zjawiskiem nie jest po prostu chaosem. Dla danego okresu czasu — kryteria instrumentalne, pozwalające na uprawianie instrumentalnej aksjometrii, bywają wcale ostre. To wiec, że technolog nią dowiaduje się u kolebki nowej technologii o tym, jak się cała domena jej teorii przedstawia (a to dopiero by mu pozwoliło na ścisłe predykcje, także w aksjometrycznym zakresie), praktyce jego wcale nie szkodzi. Można rzec, że technolog wciela posiadaną wiedzę w produkty własne, że się na nich uczy, że poznając ich mankamenty, a więc wedle metody prób i błędów, kreuje następną generację urządzeń bliższych barierze optymalności itd. A więc jego wiedza rośnie proporcjonalnie do rosnącej perfekcji budowanych przezeń urządzeń, bo między nim i tymi urządzeniami działa sprzężenie zwrotne. Niczego podobnego, zapewne, nie może być w biologii. Biologia organizmów „najprostszych”, np. jakichś wymoczków, wcale nie jest sama „najprostsza” teoretycznie i formalnie gałęzią; toteż wcale nie jest tak, aby w niej od organizmów „zbudowanych elementarnie” naprawdę można było przechodzić stopniowo do coraz bardziej skomplikowanych. Nie dlatego, żeby wszystkie one mieściły się na tym samym poziomie złożoności, ale dlatego, iż nawet te najprostsze jeszcze są o kilka porządków wielkości bardziej złożone niż przykładane do nich teoretyczno–modelowe struktury. Tak np. organizmy nie stosują innych układów regulacyjnych oprócz nieliniowych, nie ze złośliwości względem badacza zapewne, ale dlatego, że takie regulatory są sprawniejsze. Lecz nadzieje algorytmizacji nieliniowych układów są więcej niż nikłe. Wypada się tu posługiwać aproksymacjami, raczej grubymi uproszczeniami (np. przyjmuje się, że nieliniowy jest tylko jeden blok sterowania, a inne są liniowe, co jest do—1 godne, lecz nie jest zgodne z prawdą) czy też modelowaniem cyfrowym (i ta metoda okazuje się najlepsza jeszcze ze wszystkich). Taki stan rzeczy .poświadcza, iż wiedza technologiczna wciąż jeszcze jest niezmiernie „zacofana” i „prymitywna” względem tego jej zakumulowania, jakim dysponują żywe organizmy, od (bakteryjnych poczynając. Podobne „odstawanie” jest brzemienne w niepomyślne dla biologa skutki, zwłaszcza jeśliby chciał uprawiać aksjometrię instrumentalną w swym przedmiocie studiów, a nie tylko mówić o niej ogólnikami albo jej potrzebę uzasadniać czysto teoretycznie. Na przykładach można ukazać najlepiej niewygodę stanowiska uczonego. Gdyby inżynier energetyk z połowy XIX wieku miał pomierzyć wartość instrumentalną współczesnej elektrowni atomowej, napotkałby trudności nieprzezwyciężone. Pewne podzespoły tej elektrowni byłyby dlań dosyć swojskie, lecz zasady działania innych w ogóle by nawet nie rozumiał. Jeżeli nie zna się ani zasad fundamentalnych pewnej technologii, ani jej granicznych możliwości (a one są funkcją rozeznania doskonałego w zakresie teoretycznych podstaw), to tym samym nie można też ustalić, jaką sprawność, jaką wydajność, jaką — jednym słowem — perfekcję realizacyjną dana konstrukcja demonstruje. Inżynier dziewiętnastowieczny może chciałby stosować kryteria bezpieczeństwa ustalone w kotłach parowych do pomiaru zabezpieczeń kotłów uranowych; wątpię, aby z takiego porównywania wynikło wiele sensu. Przecież zabezpieczenie przed eksplozją wywołaną zwyżką ciśnienia nie ma nic prawie wspólnego z wybuchem jako skutkiem wymknięcia się nuklearnej reakcji spod kontroli — itd.

Biolog znajduje się wobec badanych obiektów w —położeniu bardziej jeszcze niewygodnym niż ów inżynier, a rezultatem tych niewygód jest niejednakowość aksjomatyki ocen w różnych dziedzinach biologii.

Poruszając się wzdłuż linii prac „synchroników” — badaczy organizmów aktualnie żyjących — spotykamy prace uznające optymalność biologicznych rozwiązań za daną. Owady mogą się ewentualnie wydawać prymitywnymi specjaliście anatomii człowieka, ale nie — entomologowi. Niepodobna znaleźć w tym planie krytyki konstrukcyjnych założeń poszczególnych typów ustrojowej organizacji. Jest to zrozumiałe: nie można krytykować tego, czego się dokładnie nie zna i nie rozumie. Nie można np. krytykować potrzeby snu przejawiającej się u wszystkich „ucefalizowanych” zwierząt, skoro nie mamy pojęcia, do czego właściwie sen służy.

Poruszając się z kolei wzdłuż linii rozważań „diachroników”, więc ewolucjonistów uprawiających paleontologiczną komparatystykę, natykamy się na twierdzenia powiadamiające o tym, że pewne formy były skonstruowane „gorzej” od innych — jako mniej sprawne anatomicznie i fizjologicznie. Jednakowoż nietrudno dostrzec, że są to twierdzenia budowane według schematu post noc, ergo: propter noc. Najpierw bowiem stwierdza się, że pewne formy wyginęły całymi gatunkami, a potem, siłą rzeczy, szuka się — domysłem — tego, co, jako ich „niedobroć” konstrukcyjna, przesądziło o ewolucyjnej zagładzie. Mało kto zakazuje sobie takich hipotez; mało kto uznaje, że sama wewnątrzustrojowa lokalizacja czynnika sprawczego zagłady jest problematyczna. Gdyż, jeśli naprawdę wybuch supernowej unicestwił w mezozoiku jaszczury — anihilacja ta żadnym dowodem ich „konstrukcyjnej gorszości” być nie może.

Te dwa porządki twierdzeń są kontradyktoryczne wzajemnie. Próbowano je uzgadniać przyjmując, że kiedyś organizacje gorsze i lepsze istniały, ale teraz ewolucja doszła do kresu; toteż stagnacja sprawia, że już nic lepszego nad to, co jest, nie powstaje. Tej popularnej w swoim czasie hipotezy prawie nikt dzisiaj nie broni. Proces ewolucyjny biegnie dalej (choć z zadaną mu przez kulturę perturbacją). Zasadniczo i teraz jedne formy ulegają odsiewowi, a inne, jako „lepsze”, filtr selekcji przepuszcza w rosnących proporcjach. Jak więc pogodzić biologię „synchroniczną” z „diachroniczną” — tę, co tylko chwali, z tą, która krytykuje?

Twierdzenia diachroniczne przystawałyby do synchronicznych, ustanawiających „optymalność” organizmów, tylko pod warunkiem, że przyjmuje się schemat następujący: do danych aktualnie własności środowiska każdy kolejny rzut organizmów jest przystosowany doskonale, gradienty zaś ewolucyjne wytwarzane są zmianami tego środowiska; to, co było zrazu rozwiązaniem problemu adaptacji optymalnym, być nim po zajściu zmian środowiskowych przestaje, toteż całość hierarchii taksonomicznych stanowi jak gdyby jeden olbrzymi układ nadążny, śledzący wartości parametrów otoczenia i ulegle takim typem sprzężania sterowany. Schemat ów jest jednak fałszywy ewidentnie. Jak słusznie zauważył Stafford Beer w —swojej Cybernetics and Management, kiedy pierwsze kręgowce zaczynały latać, nie zachodziło to pod wpływem zmiany ich środowiska — w gazowe, jeśli nawet na etapie wcześniejszym ryby dały początek płazom tylko dzięki temu, że wysychały ich wodne —mieszkania. Wolno jednak przypuszczać, iż sprowadzanie ewolucji płazów do zjawiska „nadążnego” stanowi hipotezę równie niewystarczającą, jak nie wystarcza owa hipoteza dla wyjaśnienia, co spowodowało wtargnięcie ustrojów ziemnych w obszar atmosfery. Inwazje środowisk nowych, do jakich należała atmosfera, wedle naiwnej koncepcji „podążania za zmianami środowiskowymi” tłumaczyć się nie dają. Trzeba pogodzić się z tym. że generator różnorodności form ustrojowych, dawany genotypową zmiennością, posiada niejaką kreacyjną, a nie tylko ulegle nadążną potencję. Pojęcie „przystosowania optymalnego” okazuje się — w świetle takiej rewizji ewolucyjno–selekcyjnego schematu — uproszczeniem stanów rzeczywistych. Nic takiego, jak „przystosowanie bezwzględnie optymalne” nie istnieje, lecz możliwe są tu kolejne szczeble rozmaitego atakowania tych samych zadań adaptacji, i właśnie zjawisko zachodzenia nieustannej wynalazczości mutacyjnej wyjawia, że finitystyczny obraz ewolucyjnego procesu, implikowany przez wyobrażenia o czysto stabilizującej roli doboru naturalnego, jest sprzeczny z samą (podwaliną jako charakterystyką główną bioewolucji.

Powinniśmy zatem okazywać skromność i mając w pamięci rozmiary ignorancji własnej, dopuszczać możliwość tego, że pośród form, które wydają się nam jednakowo dobrze zaadaptowanymi, istnieją teraz zarówno takie, które ulegają właśnie, dla swojej niedobrej adaptacji, odsiewaniu, jak i takie, co znajdują się w stadiach przejść transformacyjnych, przebudowy, a tylko my nie potrafimy jednych od drugich odróżnić. Nie możemy uczynić tego w porządku diachronicznym, badając sumaryczne i całościowe rezultaty długich serii selekcji i odsiewu, ponieważ na to jesteśmy zbyt krótko żyjącymi istotami; również cały dwuwieczny okres istnienia biologii jest chwilą względem tempa ewolucji zbyt małą, aby z niego można było zmiany tego rodzaju, w ich ukierunkowaniu, dostrzec. Nie możemy uczynić tego w porządku synchronicznym, ponieważ na to musielibyśmy doskonale znać liczbowe wartości — charakterystyki sprzężeń wewnątrztaksonomicznych. W technice pierwsze podejście odpowiadałoby dłuższej serii obserwacji, pouczającej np. o historii latających maszyn, lżejszych od powietrza, a drugie — znajomości kinematyki i sterowności oraz stateczności takich maszyn, zestawionych z charakterystykami samolotów. Gdyż w pierwszym podejściu pomijamy wiedzę o własnościach „immanentnych” owych urządzeń latających, zadowalając się skonstatowaniem tego, jak rozwój faktycznie zachodził (tj. tego, że balony i sterówce uległy samolotom w „walce o byt”). W drugim zaś, rezygnując z podejścia historycznego, tj. nie czekając na finisz rywalizacji, stawiamy predykcje oparte — inaczej ich stawiać nie można — o znajomość „immanencji” owych urządzeń, a więc o teoretyczną komparatystykę lotniczych charakterystyk sterowców i samolotów. Otóż stanowisko nasze w biologii odpowiada mniej więcej stanowisku inżyniera dziewiętnastowiecznego, który już wiedział o tym, że parowce zwyciężyły w rywalizacji lokomocyjnej statki żaglowe i galery poruszane wiosłami, ale, mając przed sobą pierwsze zeppeliny i pierwsze płatowce, nie .mogąc czekać ani na wynik ich „konkurencji wzajemnej”, ani też nie znając teorii lotu obu tych „typów”, nie miał podstaw do przesądzania o tym, któremu z nich jest pisana świetna przyszłość, a któremu— zagłada. Cała różnica przedmiotu studiów biologa i technologa sprowadza się — wedle podanego przykładu — do tego, że technolog miał .przed sobą dwie formy, jednakowo prymitywne, niedoskonałe, których nie umiał w ich prospektywnej potencji .rozróżnić, podczas kiedy biolog ma przed sobą formy wydające mu się jednakowo doskonałymi, przy czyni tak samo nie wie, jakie dynamiczno–strukturalne charakterystyki owych form stanowią szyfr, którym spisana jest ich (przeżywalnościowa potencja.