Streszczenie

1. Wyrażone tutaj zostało przekonanie, że zjawiska obejmujące wpływy czynników pozaetycznych, w rodzaju technologii, na kształtowanie się i funkcjonowanie systemów etycznych, a także wpływy zwrotne tego, co etyczne, na to, co pozaetyczne, można badać empirycznie, w sposób ścisły, i że wyniki takich badań, wspartych modelowaniem owych zjawisk^w obrębie substratu pozaspołecznego i pozaludzkiego (np. w maszynach cyfrowych), mogą dostarczyć istotnych dyrektyw dla takiego postępowania instrumentalnego, które zmierza, w granicy, do utworzenia „idealnej struktury społecznej”.

2. W szczególności przedstawiony pogląd uważa zjawiska etyczne za swoisty rezultat uśredniania się i utrwalania w ośrodku społecznym znacznej liczby elementarnych (dyskretnych) aktów osobniczego zachowania, które tworzą, z jednej strony, przeciętne, danej kulturze właściwe normy obyczajowo–etyczne, z drugiej zaś — stanowiące tych norm niejaką idealizację — uogólnienia o charakterze aksjomatycznym, pewien więc rodzaj wzorca powinnościowo–aksjologicznego. Przy tym za jeden z parametrów istotnych kultury może być poczytany stopień rozchodzenia się w niej zachowań realnych i owego wzorca idealnego, także obserwowalny tylko w postaci pewnego rozkładu masowo–statystycznego.

3. Aspekt indywidualno–psychiczny (przeżyciowy) zachowań etycznych został tu zasadniczo pominięty z uwagi na to, że zastępowanie tej formy opisu formą „sfizykalizowaną” zdaje się — poza pewnymi wyjątkowymi sytuacjami — poważnie ułatwiać ewentualne przyszłe modelowanie zjawisk. Nie jest to jednak równoznaczne z uznaniem, jakoby owe pominięte fenomeny nie były jakoś „ważne”; postępowaliśmy podobnie, jak to czyni np. medycyna, która, zajmując się przedstawianiem jednostek chorobowych, poświęca minimum miejsca cierpieniom (rozumianym introspekcyjnie) wywoływanym przez owe choroby, chociaż zasadniczo cała jest przecież nakierowana właśnie na usuwanie owych cierpień.

4. Według przedstawionej hipotezy, to, co „etyczne”, stanowi część sterowniczej charakterystyki zachowań grupowych, obarczoną maksymalnymi prawdopodobieństwami urzeczywistnienia się w odpowiednich sytuacjach, część, która — razem z całokształtem grupowego programowania zachowań — może być uznaną, za wypadkową co najmniej trzech procesów sekwencyjnych współdziałających w utrwaleniu owych zachowań, a mianowicie: zjawisk losowych (w rodzaju np. fluktuacji klimatycznych środowiska), procesów markowskich (utrwalających skutki odchylenia losowego od stanu wyjściowego dodatnim sprzężeniem zwrotnym) oraz kumulatywnych (np. technoewolucyjnych). Procesy owe wytwarzają pewien wewnątrakulturowy model „natury ludzkiej”, jak również ustalają, jakoś z tym modelem spójny, system norm i ocen etycznych, który dla uczestników odnośnej kultury nie ma charakteru pewnego zestrojenia probabilistycznych preferencji po prostu, lecz obdarzony jest znaczeniami symbolicznymi.

5. W tym sensie współtworzą etykę czynniki „pozaetyczne”, lecz oczywiście czynniki owe, jako jej generatory, mogą spajać ze sobą takie tylko elementy ludzkiego zachowania, jakie, po pierwsze, nie są drastycznie sprzeczne z koniecznymi dyrektywami (kooperacji, zaspokajania potrzeb biologicznych), od spełniania których zależy zdolność grupy do przetrwania, po drugie zaś, już to faktycznie, już to w mniemaniu członków owej grupy, są elementami dla utrzymania ciągłości jej egzystencji niezbędnymi, będąc zarazem fizykalnie możliwymi do urzeczywistnienia (bo nie może powstać obyczaj latania ani norma nakazująca latanie, gdy brak .po temu naturalnych mechanizmów fizjologicznych czy też środków instrumentalnych).

6. Przedstawione zostały analogie rozwoju grupy prekulturowej z ewolucją biologiczną populacji form żywych — w oparciu o schematy markowskie, przy czym wskazano podobieństwo radiacji zmienności w biologii i w antropologii kulturowej: zmieność^ ta ina w obu wypadkach charakter nadmiarowy względem czynników selekcji i doboru. Innym przypuszczalnym elementem analogii jest istnienie stanów trwałych („ekranów pochłaniających”) procesu markowskiego; zastyganie form biologicznych oraz form kulturowych na pewnych etapach rozwoju w tym właśnie może posiadać przyczynę.. Przedstawiono też hipotezę, że stan „trwałej nietrwałości” genotypowej, umożliwiający jako rezerwuar regulacyjnej różnorodności (potencjalnie adaptacyjnej) ciągłą ewolucję biotypów, może posiadać analogon w „trwałej nietrwałości” kultury zorientowanej technologicznie, która zachowuje względną równowagę tylko dzięki zachodzeniu w niej — w przyspieszonym tempie — ewolucji technologicznej.

— 7. Przedstawiono, w prymitywny sposób, wyobraźalny model „fizyczny” społeczeństwa, w którym można rozróżnić fenomeny etyczne jako „słabe oddziaływania lokalne” — w przeciwieństwie do „oddziaływań nielokalnych” i „silnych”, powstających wewnątrz wielkich ugrupowań i pomiędzy nimi, przy czym te drugie nazwano „silnymi”, ponieważ zasadniczo biorą one górę nad pierwszymi. Z obrazu tego nie należy wysnuwać wniosku o niekolidowaniu (w psychice jednostek) norm urabianych w. „oddziaływaniach silnych” z normami etycznymi („słabymi”) i, w szczególności, o niemożliwości przewagi norm etycznych w regulacji zachowania poszczególnej jednostki, ponieważ zasadniczo nie zajmowaliśmy się tym, co wykonawcy rozkazów, członkowie organizacji zbiorowych, przedstawiciele instytucji etc. przeżywają działając, lecz tym tylko, jak się faktycznie zachowują, i to w uśrednieniu.

8. Przedstawiony został przykładowo wpływ pewnej wąsko zakreślonej technologicznej ingerencji w „biologiczną naturę” człowieka na funkcjonowanie pewnej etyki (seksualnej) w określonej sytuacji, właściwej wysoko rozwiniętym technicznie cywilizacjom współczesności; w rozważanym przykładzie wpływ ten przejawia się jako działanie pośrednie, a zarazem w uśrednieniu masowym — niszczące pewne wartości tradycyjnie uznawane za cenne. Płynie stad wniosek o konieczności dokonywania prognozy w zakresie etyczno–obyczajowym i ogólnokulturowym przed uruchamianiem takich technologii, które w jakiś sposób (np. „doskonalące” lub „ułatwiające”) .zmieniają naturalne parametry funkcjonowania ludzkiego organizmu.

9. Przedstawiono też środki technologiczne, których upowszechnienie może w skali społecznej utrudniać popełnianie przez jednostki czynów etycznie nagannych, działając na takie czyny jako wychwytujący je (zapobiegawczo) dławik lufo filtr. Środki te są ^etycznie neutralne” i ich działanie ogranicza się do „niewytwarzania okazji” dla czynów, którymi jedni ludzie mogą innym wyrządzać szkodę.

10. Z przedstawionego zdaje się wynikać, że kulturę praktycznie stacjonarną, wiec taką—, jaka nie ulega istotnym zmianom w ciągu życia kilku co najmniej pokoleń, można modelować jako uhierarchizowany system całościowy, z właściwymi mu regularnościami „oddziaływań silnych”, które urabiają „lokalne oddziaływania słabe” przede wszystkim jednokierunkowo: oznacza to, że wpływy zwrotne oddziaływań „słabych” na „silne” są z reguły nikłe, czyli że ukierunkowania głównych gradientów społecznych nie mogą praktycznie podlegać, pod wpływem wyznawanych norm etycznych, korekcjom typowym dla regulacyjnego działania ujemnych sprzężeń zwrotnych, a zatem ustrojowa struktura (będąca generatorem owych gradientów) jest na oddziaływania etyczne („lokalne”) niewrażliwa albo wrażliwa w niewielkim tylko stopniu. Tak wiec, aczkolwiek „oddziaływania silne” i „słabe” stanowią zmienne losowe zależne, te drugie są przez pierwsze zdominowane. Zarazem jednak . trwałość — we wszystkich kulturach — ich elementarnych komórek rodzinnych sprawia, że jakaś część odziedziczonych np. po kulturach dawniejszych zaprogramowań „oddziaływania słabego” może się okazać stosunkowo inwariantna względem aktualnych wpływów „silnych” oddziaływań. Takie zależności, ze względu na swoją różnopoziomowość, przypominają —nieco schemat bioewolucyjnego powstawania gatunków, w którym czynniki zmienności genotypowej i fenotypowej są wprawdzie skorelowane, lecz odbywa się krążenie (markowskie) informacji sterującej na różnych poziomach (raz — na „mikropoziomie” genotypowym, a raz — na „makropoziomie” fenotypów, tj. osobników dojrzałych). Kultura stacjonarna jest przy tym podobnie ultrastabilna, jak optymalnie przystosowany gatunek; „etyczne wynalazki”, „udoskonalenia”, „usprawnienia”, dokonywane na poziomie grup mało liczebnych lub na poziomie jednostek, nie bywają (poza wyjątkowymi sytuacjami) narzucane zbiorowości i przez nią przejmowane; owe powstające w osobniczych egzystencjach cechy zachowania, kulturowo nie asymilowane, przypominają znów schemat bioewolucyjny, w którym nabyte singularne cechy nie dziedziczą się gatunkowo.

11. W kulturze zorientowanej technologicznie zachodzi proces wykładniczego przyspieszenia zmienności warunków życiowych, mający niejednokrotnie skutki w sferze obyczajowo—etycznej, przy czym, po przekroczeniu pewnego tempa akceleracji zmienności, może w niej dojść do utrudnień miedzypokoleniowego przekazywania norm (instrumentalnych i nieinstrumentalnych), skoro normy rodziców okazują się anachroniczne, nieprzystosowywalne do sytuacji, którą zastają dzieci. Efektem może być wówczas swoisty dryf społeczny wartości w strumieniu zakłóceń wywoływanych akceleracją technologiczną. (Zjawiska tzw. kultury masowej oraz ich pochodne obyczajowe pominęliśmy ze względu na, ograniczony charakter pracy, wymagałyby bowiem zbyt wiele miejsca dla omówienia, a nadto stanowią one tematy licznych aktualnie prac specjalnych).

12. Uciekając się do rozmyślnej jednostronności, przedstawiliśmy wewnątrzkulturowe funkcjonowanie jednostek tak podległych „oddziaływaniom silnym”, jak gdyby „materiał”, z jakiego społeczeństwo jest „sporządzone”, nie miał zbyt wielkiego znaczenia, sugerując, że singularne parametry ,,osobowościowe”, to więc, co zwykło się nazywać charakterem, odpornością przeciwstresową, inteligencją osobniczą, napędem (aktywizacją) działań, ekstro– lub introwersją, reaktywnością emocjonalną wreszcie, nie musi podlegać dokładnemu odwzorowaniu w modelu społeczeństwa, realizowanym jako pewien typ swoisty złożonego układu (w sensie cybernetycznym). Powoływaliśmy się przy tym na nieistotność „materiału” przy poza—mózgowym modelowaniu procesów mózgowych. Ten punkt widzenia był wynikiem przyjętego stanowiska, które nakazywało maksymalną oszczędność środków (i „bytów” ockhamowskich), bez której zabiegi modelarskie (i tak jeszcze dziś niemożliwe do zrealizowania) nie dałyby się urzeczywistnić nigdy. Obranie tego punktu widzenia nie oznacza więc uznania owych osobniczych parametrów za „po prostu nieważne”, ponieważ stoimy na stanowisku, że społeczeństwo winno istnieć dla jednostek, a nie na odwrót. „Redukcję” osobników ludzkich do pewnego rodzaju „punktów” w jakiejś „przestrzeni konfiguracyjnej” trzeba więc uważać tylko za przyjęcie drastycznie uproszczonych metod opisu.

13. Wspomnieliśmy nareszcie o głównych trudnościach stojących na drodze wspomnianego modelowania — trudnościach natury częściowo technicznej, częściowo epistemologicznej, a wreszcie metodologicznej — bo za taką można uznać problem antynomiczności lub dwuznaczności („nieokreśloności”) rezultatów poddawania elementów — ludzi w pewnym „eksperymentalnym” systemie społecznym — takim testom empirycznym, które ustalić mają, czy im się w owym systemie żyje „dobrze”, czy „źle”.

14. Z całokształtu tego, co rozważano, zdaje się wynikać praktyczna niemożliwość modelowania wielkich procesów historycznych (ewolucji cywilizacji ziemskiej), którą markowska natura zjawisk (ubezprawniająca np. ekstrapolacje wstecz w każdym procesie wybitnie ergodycznym) udaremnia tak wystarczająco, że już innych dowodów owej „niemożliwości” wyliczać się nawet nie musi. Owa „niemożliwość”, odnosząca się też do realnego przebiegu ziemskiej bioewolucji, nie wyklucza jednak modelowania części procesu, przy czym wypada uznać cywilizacją zorientowaną technologicznie za system przydatniejszy, dzięki swojemu wyraźnie teleologiczneinu „nakierowaniu, do prac modelarskich od kultury prymitywnie tylko wyposażonej instrumentalnie. Skąd i niejaki optymizm, zwrócony ku przyszłości.