III. Ewolucja skokowa I ciągła

Podobieństwo technoewolucji do bioewolucji ma swoje granice. Analizę aksjometryczną homeostatów naturalnych można podejmować co najmniej dwojakim sposobem: albo uznając warunki startu łaiogenetycznego za konieczne, albo — za losowe. Jeśli je uznajemy za konieczne, znaczy to, że startowe warunki aprobujemy niekwestionowalnie, i wówczas .możemy kwestionować tylko decyzyjne sekwencje procesu. Albowiem proces ów, raz wystartowawszy, zdobył wyraźnie losową charakterystykę, która się np. w tym przejawia, że tam, gdzie w „grze ewolucyjnej z Naturą” uczestniczyła duża ilość populacji — jak na wielkich kontynentach — mogły powstać łożyskowe ssaki, a tam, gdzie takich „partnerów rozgrywki” było znacznie mniej — jak na obszarze izolowanej Australii — powstały „tylko” torbacze. Jak z tego widać, funkcja wygranej zależy w grze ewolucyjnej z Naturą od tego miedzy innymi, jak wielka ilość „partnerów” — organizmów — tworzy „koalicję” przeciwstawiającą się „pociągnięciami mutacyjnymi” Naturze jako środowisku życiowemu. Im więcej jest partnerów, tym większa szansa, że któryś z nich „wyciągnie” z mutacyjnego mieszadła szczególnie rzadką konfigurację genów, tę, która stanowi niejako „główną wygraną” danej partii. Problem ten w pewnym, najbardziej ogólnym, sformułowaniu równa się postawieniu pytania o to, czy te wszystkie konfiguracje genotypów, które łącznie składają się na cały zbiór organizmów, jakie dotąd wegetowały na Ziemi, wyczerpały już zbiór optymalnych konstrukcji homeostazy, czy też go nie wyczerpały? Można pytanie to nazwać też „zagadnieniem pominiętych szans”, wygranych, które w procesie ewolucyjnym nie zostały wylosowane. Ewolucję trzeba uznać za proces uczenia się, który zachodził pod nadzorem „wyjątkowo okrutnym, ponieważ biegł .pomiędzy biegunem represji, w postaci zagłady, i biegunem nagrody, w postaci premii przeżycia. O okrucieństwie metody mówimy nie w jakimś sensie moralnym, lecz tylko — skrajnej drastyczności, ponieważ sposobu udzielania nauk bardziej radykalnego (wyobrazić sobie już nie można. Selekcja ewolucyjna oznacza bowiem taka metodę prób i błędów, że za błąd popełniony karą jest śmierć, a za próbę udaną — jej odroczenie. Tak gwałtowna restrykcja niejako kompensuje nadzwyczajną nieruchliwość samego tempa procesu, który jest w zasadzie markowski, a więc obdarzony niekumulatywną pamięcią; toteż (najdoskonalsze nawet wynalazki mutacyjne ulegały zniszczeniu i wytrąceniu z prądu ewolucyjnego doskonalenia, jeśli gatunek, który był takich wynalazków nosicielem, zostawał za popełniony błąd usunięty z gry. Przez to też podobne wynalazki były mozolnie składane z elementarnych genowych kombinacji niezliczone razy od nowa. W tym zwłaszcza świetle dwa typowe dla ewolucji zjawiska wydają się szczególnie istotne a zarazem zdumiewające. (Należy dodać, że zdumienie w nauce oznacza po prostu nieznajomość mechanizmów przyczynowych.)

Przede wszystkim imamy na myśli uniwersalność .konstrukcyjną genowego kodu, która sprawia, że ten informacyjny system, powstały we wczesnej fazie ewolucji, zasadniczo jednokomórkowej, okazał później dastyczność spełniającą wymagania budowlane względem całego obioru znanych nam wielokomórkowych form roślinnych i zwierzęcych. Taka sprawcza nadmiarowość zastanawia, ponieważ ukonstytuowała się na setki milionów lat przed epoką jej faktycznego — ewolucyjnego — wykorzystania. Gdyż kod genowy z jego „leksykografią” i składnią był pierwotnie — przez czas .bardzo długi, kto wie, czy nie rzędu miliarda lat — informacyjnym narzędziem budowania ustrojów o stopniu złożoności ameby, za czym później okazał się zdolny do wyprodukowania organizmów równych złożonością owadom czy kręgowcom. A priori można się było raczej spodziewać daleko wcześniejszego wyczerpania kombinatorycznej potencji, jej wwięźnięcia w ekranie form niezbyt odległych od tych, co na starcie dokonywały wynalazku szyfru dezoksyrybonukleinowego. Nie umiemy sobie wytłumaczył uniwersalności, zdobytej tak wcześnie, inaczej, jak tylko przez uznanie, że pomiędzy genowym kodem i językiem zachodzą daleko posunięte podobieństwa nieprzypadkowe, czyli że tu i tam chodzi o systemy informacyjne zasadniczo otwarte, o teoriomnogościowej charakterystyce, o zbliżonej ilości stopni swobody, przy czym natura owego pokrewieństwa wydaje się niezależna od — jakże różnych! — substratów jako nośników informacji. Wynikałoby a tego, że zarówno geneza kodu DNA, jak języka etnicznego stanowią dwa różne wypadki partykularne, reprezentujące ewolucję dynamicznych struktur informacyjnych. Mniemanie, jakoby kod dziedziczności był formą języka, właściwie się jeszcze nie upowszechniło i nawet mówiąc tak właśnie, większość uczonych wysławia się jak gdyby metaforycznie. Nie sądzę jednak, żeby szło tylko o metaforę, i właśnie strukturalno–lingwistyczne badania pozwolą nam, być może, zrozumieć wreszcie, jakie prawa zwierzchnie zarządzają powstawaniem wszelkich możliwych (a nie tylko etnicznych) języków. Dopiero tak uzyskany stan zrozumienia rzeczy zlikwiduje nasz podziw dla chromosomowego zjawiska, które znajdzie swe naturalne miejsce w ogólnej teorii (informacyjnych) systemów.

Tymczasem o generatorze, który język dziedziczności wyprodukował, absolutnie nic nam nie wiadomo poza tym, że musiał to być zadziwiająco skomplikowany aparat.

Elementy kodu dziedziczności nie przypominają nam elementów żadnej technologii szczegółowej, ponieważ wiemy dobrze o tym, że każda technologia okazywała się historycznie systemem zamkniętym, skończonym, niejako nierozciągliwym. Przez to też dochodziła do bariery możliwości własnych, to zaś, iż postęp dalszy okazywał się możliwy, zawdzięczamy naszej umiejętności radykalnego odrzucenia przestarzałej technologii i zwrócenia się ku radykalnie nowej. Tak np. technologię przemiany, różnych termicznych potencjałów w energię elektryczną trzeba po pewnym czasie porzucić, istnieje bowiem granica wydajności urządzeń cieplnych, której przekroczyć się nie da. Przechodzi się wtedy do nuklearnego wytwarzania elektryczności, bez pośrednictwa cieplnych wymienników, albo bezpośrednio transformowania energii chemicznych wiązań w energię prądu. Podczas takiej rewolucji przemysłowej ogromna ilość wiedzy, zarówno teoretycznej, jak i zmagazynowanej w konstrukcjach (np. parowych maszyn) idzie po prostu na złom Gdyby ewolucja miała trafiać w takie bariery, musiałaby się na nich definitywnie zatrzymać, ponieważ totalne reorganizacje, połączone z remanentami i całkowitym porzuceniem pewnych rozwiązań, nie są w niej możliwe; inny postęp, oprócz ciągłego, nie jest w niej do urzeczywistnienia (ma on kwanty genowe i przez to jest ziarnisty, więc mikrostrukturalnie nieciągły, ale ten aspekt rzeczy ulega całkowitemu zamazaniu w fenotypach dzięki temu, że go przesłania praca kompensacyjno–regulacyjna buforów ontogenetycznych). Jak z tego widać, ewolucja technologii, zwłaszcza tam, gdzie dokonuje wielkich zwrotów, jest skokowa, gdy biologiczna wynika —zawsze z sumowania zmian drobnych Można się o rozmiary owych zmian spierać, ale one nigdy nie odpowiadały rzędem wielkości czemuś takiemu, co by się równało porzuceniu energetyki pary na rzecz energetyki jądra atomowego.

Lecz różnica nazwana jest raczej powierzchowna i, co więcej, wynika z niezbyt odpowiedniej metodyki porównywania. Zasada bowiem innowacji technologicznej polega na kolejnych zmianach źródeł energetycznych, materiałów budowlanych, narzędzi obróbki oraz sposobu sterowania tymi narzędziami. Natomiast źródła energii, materiał budowlany, narzędzia i sterowanie nimi po dziś dzień są w ewolucji takie same, jakie były na początku. Energetyka, tworzywo i sterowanie pozostają więc w niej niezmienione. Wydaje się, ponadto, niemożliwa żadna istotna zmiana w ich obrąbie. Znaczy to, że nie ma, takiego tasowania genów, które by doprowadziło do porzucenia, przez ustroje powstające, chemicznej energetyki na rzecz innej (nuklearnej np.) albo do odmiany materiału lub też reguł jego transformowania. A więc — tylko w zakresie owej trójcy niezmienniczej wolno pytać o to, czy możliwa jest taka kombinatoryka genów, (która by dostarczyła organizacji ustrojowych, nietrywialnie odmiennych od ich zbioru urzeczywistnionego ewolucyjnie?

Przed udzieleniem odpowiedzi wypada podkreślić, że musi ona być dość drastycznie uproszczona rozmiarami naszej niewiedzy. Szacunkowe obliczenia zdają się wskazywać na to, że przyjęcie zupełnej bezkierunkowości mutacji oraz selekcji ich rezultatów nie dostarczą sumarycznie takiego zbioru uporządkowań, w ich całej różnorodności, który by się choć z grubsza pokrywał z tą różnorodnością organizacyjną, jaką ewolucja faktycznie urzeczywistniła. Poza tym z przyjętej dziś teorii wynikają rzeczy co najmniej dziwne, jeśli nie fałsze po prostu. Tak np. ilość ludzi współcześnie żyjących jest już równa ilości wszystkich ich poprzedników — gdzieś od paleopiteka. A ponieważ się sądzi, że homo sapiens powstał z przedczłowieka dzięki imitowaniu genów populacji, to z tego by wynikało, iż populacja homo dzisiejsza powinna dysponować różnorodnością tego samego rzędu, jaką dysponowały populacje względem niej rodzicielskie. Właściwie więc każdego dnia winniśmy oczekiwać powstawania form homo w takim stopniu nowych, w jakim on sam był innowacją względem neandertalczyka co najmniej. Co jednak nie zachodzi. Nadto, po śmierci entelechii, próbuje się niekiedy wcielać jej resztkę w geny, przypisując im swego rodzaju wszechmoc jako odpowiedzialność, chromosomowo lokalizowaną, za wszystko, co się dzieje z fenotypami organizmów. Gdyż uważa się, że istnieją geny wyznaczające stopień zapadalności na raka, a nawet — że śmiertelność naturalna zwierząt jest rezultatem nie—odsiania radykalnego genów letalnych, które leniwie działająca selekcja tylko wymiotła niejako z jednego kąta żywota w drugi kąt, przemieszczając je z fazy rozpłodowej ustrojów w fazę porozpłodową, tj. w okres starczego schyłku. Lecz przecież nie jest tak, żeby — powiedzmy — destrukcyjne dla auta rezultaty męczenia się materiału, z jakiego je zbudowano, miały za przyczynę odpowiednik letalnego genu, jakim byłaby pomyłka konstruktora projektującego. Modelem logicznym embriogenezy, jako transformacji wyjściowego elementu w ich zorganizowany zbiór (podziałami dany) finalny, będzie przeliczalna i uporządkowana seria operacji krokowych. Otóż głębia logiczna takich transformacji może być dowolna, ponieważ dedukcyjnym operacjom obca jest zawodność, czy to informacyjna, czy to materiałowa. Lecz jest zupełnie pewne, że nie może być dowolna — głębia logiczna embriogenetycznego procesu, czyli że istnieje kres konstrukcyjnej sprawności, zadanej instrukcją startową genotypu, ponieważ po przekroczeniu pewnej uzyskanej złożoności oraz pewnej długości drogi — odmierzanej kolejnymi krokami (tj. pojedynczymi podziałami komórek embriona) — instrukcja traci moc sprawczą, tj. panowanie nad procesem, gdyż ulega zatopieniu sukcesywnemu we wszelkiego rodzaju „szumach”. Koncepcja (konstruktorska, jaką embriogeneza realizuje w całym państwie życia, sprowadza się do tego, że całość informacji .sprawczych względem produktu finalnego jest gotowa na samym początku, w „jednej paczce” — komórki zapłodnionej — i że żadne regulacyjne ani sterownicze „pomoce” temu procesowi kształtowania już dostarczane „po drodze” nie będą. Innymi słowy, działa tu silna zasada autarkii konstruktorskiej. Ta sama, która potem tyle kłopotów sprawia „nie proszonym przez ewolucję” pomocnikom organizmu — lekarzom, kiedy przeszczepem usiłują dostarczyć mu zdrowego organu, wziętego od innego osobnika gatunku.

Tak więc nie wolno się nam spodziewać tego, że poprzez dowolne przedłużanie tekstu samej wyjściowej instrukcji, poprzez odpowiednio powiększoną tym przedłużaniem głębię embriogenetycznych operacji — uda się produkować „całkiem nowe rozwiązania” zadań homeostazy jako „oryginalne prototypy ustrojów”. Albowiem właśnie ma granice sprawności — jako samorealizująca się prognoza — genotyp. Tak zatem ograniczenia, wyjściowo już nakładane na alfabet genowy jako pewien zbiór sprawczy, są podwójne co najmniej. Można je nazwać ograniczeniami ( „wszerz” i „wzdłuż”, jeśli rozumieć przez pierwsze — bariery nie przepuszczające ku nowym energetykom, materiałom i sterowaniom, a .przez drugie — bariery dawane kumulacją „szumów” w trakcie przerastającej (potencję sterowniczą budowy. Lecz jeśli inżynieria genotypów bezsilna okazuje się wobec ograniczenia pierwszego, nie musi być tak samo bezradna wobec drugiego, ponieważ taki proces płodowy, który zaczyna się, przez nadmierną komplikację, niejako ,,o siebie potykać”, w zasadzie można doregulować z zewnątrz, czuwając nad jego przebiegiem i wspomagając go informacyjno–energetycznymi kolekcjami. W tym to sensie do stanów, do jakich drogą naturalną ewolucja nigdy dojść nie może, genetyczna inżynieria mogłaby dotrzeć. A fakt owego dotarcia okazałby się bezprzedmiotowy (jako bezsensowny) tylko wówczas, gdyby się okazało, że poza tą sferą konstrukcji, do których prowadzi embriogenetyczna droga naturalna, nie ma już w ogóle żadnych statecznych rozwiązań zadania homeostazy, czyli że to i tylko to, co potrafią „kreacyjne regulatory” genotypów sporządzić, somatyczne regulatory fenotypów (potrafią stabilizować.

Konstruowalny w tych ograniczeniach kombinatoryczny zbiór genotypów (sztucznych genotypów, mówimy bowiem o kreacjach „inżyniera–genetyka”), wychodzący od danego alfabetu DNA oraz właściwej mu „składni”,, mimo takich ograniczeń jest większej znacznie mocy od zbioru wszystkich elektronów Kosmosu. I nawet podzbiór tego zbioru, zapełniony takimi tylko rezultatami tasowań, które są sprawnymi homeostatami (z zastrzeżeniem, że są to ustroje zdolne do przeżywania tylko w środowiskach ziemskich), nie jest dużo mniejszej mocy. Lecz olbrzymia większość elementów podzbioru to wariacje organizmów rzeczywistych — trywialne (w rodzaju konia z racicami; powiedzmy).

Cegiełkami każdej takiej konstrukcji są komórki. Co się tyczy ich własności, też nie można by oczekiwać przewrotów, ponieważ, wbrew pozorom, komórki niezróżnicowane od skrajnie zdyferencjowanych nie różnią się zbyt istotnie — chodzi o taką najwyżej przestrzeń parametryczną, która kurczliwość ameby oddziela od kurczliwości wyspecjalizowanego włókna mięśniowego — albo przewodność bodźców, amebie właściwą, od tejże przewodności — neuronu. Różnice takie są, zapewne, dla organizmów życiowe, lecz wszystkie one mieszczą się w przedziale jednego rzędu wielkości. Bodziec przekazywany jest tedy raz z szybkością kilkudziesięciu centymetrów, a raz — kilkunastu metrów na sekundę. Toteż cały niemal ogrom różnic, jakie zachodzą między organizmami rozmaitych ewolucyjnych szczebli, jest raczej pochodną rozwiązań strukturalno—całościowych aniżeli „wyciśnięcia” z cegiełek budulca takich sprawności nowych, jakich w nim na starcie nie było. Albowiem fizyczne parametry budulca są dane pod silną i przez to nieprzekraczalną restrykcją — od razu.

A więc rewelacyjność wynalazków homeostatycznych jest funkcją mocy zbioru konfiguracji całościowych jako budowli sporządzanych tasowaniem genowego słownika. Okazuje się tedy ta rewelacyjność — w jej rozpiętości jako różnorodności — do zakwestionowania. Nie można przecież w oparciu o alfabet genowy wyprodukować innej niż dana energetyki, innej od wypróbowanej aparatury lokomocyjnej (co się zresztą z energetyczną restrykcją ściśle łączy), poza warunkami brzegowymi, jakie ustanawia szkieletowo—mięśniowy typ ruchów (przy czym szkielet może być wewnętrzny, dźwigniowo—osiowy, albo zewnętrzny, płaszczowy, i nic tu się więcej „wymyślić” nie da), innej — pod względem przewodności informacyjnej — struktury ośrodków sterowania.

Gdy dana jest w silnej restrykcji komórkowa mikrostruktura i w słabszej — makrostruktura, jakich właściwie syntetycznie urzeczywistnionych rewelacji moglibyśmy się jeszcze spodziewać? Czyżby było tak, że ewolucja wszystkie opłacalne próby już zrealizowała? W to można^ powątpiewać — podług następującego rozumowania: Ewolucja „zapomina” — wymarłymi formami — rozmaite rozwiązania konstrukcyjne, i takie można by niejako instrukcji genowej „podpowiadać”. Dalej, wydają się możliwe pewne reorganizacje ustrojów — dosyć radykalne. Tak np. przejście od hemodynamiki na inny typ dostarczania tlenu tkankom nie wydaje się możliwe, chyba dzięki zupełnie nieprzewidywanym odkryciom, co pozwolą na dostarczanie tkankom zamiast tlenu — samych elektronów w jakichś „paczkach”. Ale wypada wątpić w to, czy nawet wówczas można by odejść w ogóle od rozwiązania cyrkulacyjnego (tj. tłoczenia pewnego płynu siecią naczyń w głąb całego ustroju). Więc może przynajmniej układ poruszający krew usprawnić. U wszystkich zwierząt porusza ją rodzaj pompy mechanicznej, konstrukcyjnie prymitywnej (należy się zastrzec: prymitywna jest sama zasada pompy, a nie jej realizacje; realizacje te ewolucyjnie dochodzą do granicy możliwości, ale sama granica, wyznaczona fizyczną charakterystyką takich pomp, już się z miejsca ruszyć nie daje). Zastąpienie jej pompą elektrodynamiczną wydaje się kuszące. Konstrukcja samej takiej pompy problemów zbyt poważnych nie nasuwa (wszak genowe instrukcje umieją, jak wiemy, budować sprawne organy elektryczne). Problematyczne jest za to wyposażenie poruszanego — ciałek krwi — w polarność magnetyczną lub elektryczną. Magnesów, jak w ogóle metalicznych części, genotyp wyprodukować nie może; rozwiązania tedy muszą być zapewne — jonowymi (innych płynny ośrodek nie dopuszcza). Być może okazałyby się niezbędne koncentracje jonów — tkankowo już niedopuszczalne. Lecz, z kolei, można by w ogóle zrezygnować z pompy umiejscowionej tak, jak mięsień sercowy i uczynić nią, t j. silnikiem elektrodynamicznym bez żadnych ruchomych części — wszystkie ścianki naczyń po prostu.

W tym miejscu rozważań dochodzimy nie tylko do uznania, że takie rozwiązanie wygląda na urzeczywistnialne, ale, co ważniejsze tutaj, do rozumienia, czemu go ewolucja nie zrealizowała. Prototypem serca–pompy był rodzaj małej rurki kurczliwej u małych stosunkowo zwierząt, i to rozwiązanie już „wleczone było” wzdłuż wszystkich gałęzi ewolucyjnego drzewa. Chodzi o pewien taki typ rozwiązania, które jest tym lepsze, w im mniejszym organizmie „wypróbowane”. Tak np. tchawki, czyniące płuca i płucny krwiobieg zbędnym, pracują niezawodnie u małych zwierząt — owadów, a potem okazują się czynnikiem limitującym wzrost rozmiarów ciała, przez co owady już nie „potrafiły zmądrzeć” (stosunek bowiem mocy informacyjno–przetwórczej do pojemności układu nerwowego, jest z grubsza stały, toteż neuronowego mózgu nie da się „miniaturyzować” tak, by wreszcie okazała się ćma czy mrówka choćby tylko „jak szczur rozumna”). Sądzić wolno, że gdyby nie to wielkie potknięcie się owadów o tchawki, na świecie by nas nie było. Otóż poza pewną graniczną stacją rozwoju, która jest zapewne do wykrycia tylko statystycznym sposobem wzdłuż ewolucyjnej drogi, poszczególne rozwiązania całościowych problemów homeostazy stają się już nieodwracalne. Znaczy to, że jak „z tchawek”, co raz powstały na dobre, tak i z „pompy mechanicznej — serca” wycofać się nie można — naturalnym sposobem ewolucyjnym.

A jednak przejście z tłoczenia krwi nieciągłe—go na przepływ ciągły daje mnóstwo wygód — np. ułatwia stabilizację ciśnienia krwi, upraszcza problematykę korelacyjnego ukrwienia poszczególnych połaci ciała itp. Toteż taka „racjonalizacja” znalazłaby aprobatę „instrumentalnej aksjometrii” — homeostazy.

Czemu jednak ewolucja „sama na ów pomyśl nie wpadła”? W odniesieniu do wszystkich w ogóle pominiętych przez nią wypada zauważyć, że szansa innowacji nietrywialnej (za jaką uważamy nazwaną) zależy od wielkości prawdopodobieństwa jednoczesnego (synchronicznego) zajścia — i zejścia się — pewnej liczby mutacji, które stanowić muszą zdarzenia od siebie niezależne. Jest tedy rzeczą zrozumiałą, że im więcej takich mutacyjnych zdarzeń, względem siebie losowych, musi koincydować w tym samym ustroju po to, aby „powstał wynalazek”, tym jest mniejsza szansa takiego spotkania, a powyżej pewnej liczby mutacji symultanicznych niezbędna koincydencja okazuje się zjawiskiem już astronomicznie rzadkim. Mianowicie czymś takim, czym byłoby uzyskanie tysiąca orłów naraz przy rzucaniu tysiąca monet. Gra ewolucyjna byłaby w ogóle skazana na beznadziejne niepowodzenie, gdyby nie chytry manewr, polegający na sporządzeniu namiastki „asa w rękawie” gracza — pod postacią zjawiska recesywności w allelach. Gdyż gen recesywny jest właśnie czymś w rodzaju atutowego asa, przy ,czym „schowany”, jeszcze kartą atutową nie jest, ale się nią może stać z nagła w pewnej sytuacji toczonej rozgrywki. Łatwo to pokazać na prostym przykładzie. Czas, jaki musi czekać pojedynczy gracz w bridża na to, żeby skutkiem rozkładu losowego kart, dawanego tasowaniem, dostał do ręki wielkiego szlema, jest bardzo znaczny. Gdyby jednak miał choć jedną figurę w rękawie ukrytą, zrobi szlema, nawet jeśli dostanie do ręki rozkład z jedną luką, a gdyby miał w rękawie więcej kart, zrobienie szlema przestanie być dla niego problemem biernego oczekiwania szczęśliwej passy. Jednakże nie może gracz mieć ukrytej w rękawie całej talii i nie może .też organizm mieć dowolnej ilości w pogotowiu trzymanych genów recesywnych. Tym bardziej że większość takich genów w ogóle „do niczego się nie nadaje”,, t j. nie może zdobyć w żadnym z możliwych populacyjnie rozkładów „instrumentalnej wartości”. Gdyż organizm nie jest tak urządzony, żeby mógł przeprowadzać jakąkolwiek selekcję w zakresie własnych recesywnych genów, uznając, iż jeden „warto zatrzymać”, a innych „nie warto”. Czego jednak nie może uczynić organizm, to może uczynić kiedyś „inżynier chromosomowy”.

Wywodem tym docieramy wreszcie na pozycje, które winny szczególnie interesować ewolucyjnego aksjometrę. Gdyż ewolucji „zarzuca się” czasem często markowski typ regulatora, który specjacją w niej zawiaduje. Jako markowski regulator ów jest nie—oszczędny i niezwykle powolny w uczeniu się; to też sprawiało, że tylu biologów uważało dziedziczenie cech nabytych — czyli typ niemarkowski „uczenia się” chromosomowego — za ewolucyjnie konieczny. Ale metoda ewolucji, przy całej rozrzutności, okazuje się przecież pewniejsza na długą metę, ponieważ ta równowaga, do jakiej dociera markowski łańcuch, jest nieostateczna. Niepodległość mutacyjnego regulatora światu, przejawiająca się prima facie w jakby chaotycznym marnotrawstwie „bezsensownych” kombinatoryk, które selekcja musi bezustannie obstrugiwać, jest faktycznie nieoszacowanym źródłem różnorodności, ponieważ tylko najwyższa możliwa różnorodność jest ultymatywnym gwarantem sprostania zmianie — wszelkiej. Tak zatem dziedziczenie cech nabytych, niewątpliwie na krótką metę daleko od markowskiego postępowania skuteczniejsze, łatwo by mogło zapędzić gatunki w sytuacje bezwyjściowe. Właśnie markowski regulator pozwala niejako rozpoczynać grę wciąż od nowa — i tylko cena, którą za taką wolność płacić przychodzi ewolucji: życie zmarnowane miliardów istot — jest nie na miarę naszej wyobraźni. Nie powiadamy, jakoby ten typ regulacji był na pewno najlepszy z możliwych — ale wydaje się, że był najlepszy ze wszystkich osiągalnych ewolucyjnie, tj. osiągalnych sposobem przemian naturalnych. Jakkolwiek markowski regulator rozpoczyna niejako grę wciąż od nowa — w „partii” płazów, gadów, ssaków — to jednak nie mogą być jego nowe decyzje, losowością zarządzane, naprawdę całkowicie od dawnych niezależne. Gdyż stała supremacja doraźnych rozwiązań taktycznych nad strategiami całościowymi daje w efekcie limitowanie stanów, może o miliard lat odległych — przez stan, w którym zostaje podjęta określona decyzja. Jednym słowem, markowski przebieg nie jest uodporniony przeciwko ewentualności blokowania przejść ku przyszłym stanom homeostatycznie lepszym — przez rozwiązania gorsze, ale takie, co się po prostu urzeczywistniły. Na to, że przed praamebą stało niezrównanie więcej dróg ewolucyjnych, niż ich się otwiera przed ssakiem, nie ma już losowy generator markowski żadnego wpływu. Ewolucja jest bowiem grą prawdziwą w rozumieniu teorii gier, czyli takim postępowaniem, w którym instancją potężniejszą od każdej strategii stosowanej jest los — i w którym przegrywa się, kiedy szczęścia zabraknie.

Drugą z kolei osobliwą cechą ewolucji życia, w zestawieniu z techniczną, jest brak w bioewoiucji tego, co się w technologii nazywa starzeniem moralnym urządzeń. A przynajmniej prima facie tak się rzecz przedstawia, skoro koralowce prastare współegzystują i „nowoczesnym” delfinem, ślimak — z człowiekiem, a prymitywne porosty — z ostatnim słowem wynalazczości ewolucyjnej w botanicznym jej zakresie. Widać z tego, że w zbiorze ewolucyjnych realizacji brak uporządkowania aksjometrycznie jednowymiarowego. Są zatem takie ewolucyjne zadania, które można rozwiązywać rozmaitymi konstrukcyjnymi sposobami, i rozwiązań takich w ich optymalności już się podług jednej skali nie porówna. W rzeczywistości sytuacja nie jest jednak odmienna od tej, jaka i w technice panuje. Tu i tam jest bowiem problematyka rozwiązań uwikłana nieodwołalnie w potrzebę kompromisów. Idzie o dylematy, które można nazwać antynomiami konstruktorskimi. Dochodzi do nich, ilekroć optima jako maksima jednych funkcji stanowią zarazem nieoptima innych, tak samo pożądanych. Dotyczy to np. stosunku między korygowaniem odchyleń i tendencją drganiową, którą układy korygowane optymalnie od razu przejawiają. Kolizje takie są zwykle bardziej zawiłe (nie tylko dwuparametrowe). Jak się kiedyś powiedziało, niemożliwy jest wieloryb o ruchliwości pchły; toteż ewolucja pracuje w środowisku pełnym podobnych dylematów.

Wypada dodać, że technolog góruje nad ewolucją jako konstruktor nie aż tak bardzo, jak by to mogło się zdawać wedle jego predykcyjnych możliwości, ewolucji odjętych. Gdyż i on działa z pozycji informacji pełnej luk. A ponieważ nic może czekać w nieskończoność na uzyskanie doskonałych wiadomości o konstruowanym, w pewnym sensie każda jego wynalazcza realizacja jest „przedwczesna”. W technologii — wysoka zawodność (pierwszych samolotów np.), a w ewolucji — wysoka umieralność („innowacyjnej radiacji”) są ceną, jaką przychodzi płacić za decyzje „przedwczesne”, dlatego umieszczone w cudzysłowie, ponieważ być innymi nie mogą. A więc kompromis jest niezbywalny. Przy tym dla charakterystyki procesu nie ma znaczenia, czy go ktoś świadomie urzeczywistnia, czy, jak ewolucja, „bezosobowo”.

W tym stanie rzeczy aksjometria instrumentalna biologii musi nauczyć się operowania metodami, jakie wykształciła technologia. Jak się powiedziało, miary wartości są sensowne i nawet obiektywnie jednoznaczne w obrębie pewnej konkretnej technologii; można porównywać wielozakresowo odrzutowiec z samolotem tłokowym, ale nie można porównywać samolotu z wrotkami. Wartościom wewnątrzsystemowym pewnej technologii będą tedy odpowiadały wartości wewnątrz konkretnych schematów organizacji cielesnej w biologii. W granicy można by, kto wie, uszeregować aksjometrycznie wszystkie owady albo wszystkie lądowe ssaki, ale nie można ani pytać, ani odpowiadać na pytanie, czy organizacja owadów jest od organizacji ssaków lepsza.

Tak Więc miary wartości tracą stosowalność tym jawniej, im mniej szczegółowy, im bardziej ogólny jest ich punkt przykładania. Nic takiego,, jak aksjometria, która by pozwoliła nam ustalić obiektywnie, że „człowiek jest „koroną stworzenia”, powstać nie może. Jest on rozwiązaniem problematyki adaptacyjnej odmiennym istotnie od wszystkich pozostałych państwa zwierzęcego, ale odmienność owa „lepszością” w sensie czysto instrumentalnym stać się nie może. Trzeba do kryteriów dołączyć wzorce nieinstrumentalnych wartości, by otrzymać odpowiedź tak .przez wielu pożądaną.

O aksjometrii „losowo–startowej” możemy tu tylko wspomnieć, ponieważ ona właściwie wykracza poza ramy biologii. Przypominam, że pierwszy „startowo–koniecznościowy” jej typ, wyżej naszkicowany, wychodzi od uznania, iż alfabet genowy jest „dany po prostu” — więc niekwestionowalnie. Jednakowoż można uznać, że nie tylko rozwidlenia i zygzaki ewolucyjnego procesu stanowią perypetię niekonieczną w każdym szczególe specjacyjnych ziszczeń, ale także, iż sama „leksykograficzna” i „syntaktyczna” charakterystyka sprawczego aparatu „artykulacyjnego” ewolucji — a więc charakterystyka DNA — stanowi rezultat zdarzeń losowych, który mógł być zastąpiony całkiem innym.

Być może mówimy już o mrzonkach, ponieważ nic takiego właśnie powstać nie mogło; ale dopóki tego nie wiemy, hipotezy odmiennej treści są jeszcze dozwolone.

Jakeśmy starali się to pokazać, sprawcza „potencja artykulacyjna” genów, z DNA budowanych — pod względem technologicznym — nie tylko nie jest nieskończona, ale nawet (w granicy!) równa możliwościom technologii człowieka. Gdyż nie może ona np. zrealizować energetyki pozachemicznie i pozabiałkowo. Nie może wejść w żadną ze sfer takich zjawisk, które tylko przy obecności wysokich ciśnień, wysokich temperatur, wysokich stężeń radiacji są urzeczywistnialne. Itd. O tym więc, że pole sprawności genowej jest z góry ograniczone w zamknięciu pewnym, wiemy dokładnie. Jednakowoż sam ów wyjściowy alfabet i jego syntaksa mogą być kwestionowane w ich kosmicznej jedyności powstawania. Być może inne warunki wstępne, tak geologiczne, jak chemiczne, dają szansę powstania odmiennej „aparatury artykulacyjnej” — jakiegoś niebiałkowego lub nie tylko białkowego typu. Na taki trop można albo wpaść w laboratorium ziemskim, albo też wykryć ową szansę podczas eksploracji ciał niebieskich. Wówczas okaże się biologia badaniem pewnej tylko szczegółowej formy życiowych procesów. Oczywiście sprawi to nowe zrelatywizowanie właściwej jej aksjometrii. Gdyż to, czego nie można sensownie wartościować pod względem instrumentalnym, skoro stanowi element zbioru nieurzeczywistnialnych genowo konstrukcji, okaże się wartościowalne jako realizowalne względem innego generatora kodów dziedzicznych, dającego inne pole, inną przestrzeń konfiguracyjną rozwiązań zadania homeostazy. Ale samą tylko możliwość taką wolno dziś wskazać, ponieważ nic o podległych jej konkretach nie wiemy.