1.3. Алтай тилде билимде бузулбас сöсколбуларды шиндегени

Алтай тилдин бузулбас сöсколбуларын шиндеери 1980 јылдардан бери башталат. Бу сурак öзÿм јолын элбеде аларына, А.Э. Чумакаевтин айтканы аайынча, алтай тилдин бузулбас сöсколбуларын шиндеерине баштап ла катап ааруны А.Т. Тыбыкова эткен. Бу билимчи бир кезек алтай тилде глагол компоненттÿ бузулбас сöсколбулардын ылгамалын аару эткен [1980].

Алтай бузулбас сöсколбулар аайынча эрчимдÿ шинжÿ ишти 20-чи чактын тогузон јылдарында А.А. Чернова ла М.Ч.Чумакаева бир канча аш шинжÿчилерле С.Г.Дыдыяновала, А.Э.Чумакаевле кожо öткÿрген. Бу ишти онон ары теренжиде кöрÿп, апарган кижи М.Ч. Чумакаева [1996, 1998, 2000]. Оны иштеринде алтай ла орус бузулбас сöсколбулар учуры ла структуразы јанынан тÿндештире кöрÿлген.

Алтай бузулбас сöсколбуларла баштапкы тÿндештирÿ ишти А.А. Чернова ла М.Ч. Чумакаева кепке базып чыгарган[1996].

С.Г. Дыдыянованын статьяларында кижинин эди-канын, ск-тайагын кöргÿскен бузулбас сöсколбулар акшы берилген деп айдар керек [1998].

Алтай тилдин бузулбас сöсколбулары аайынча иштерден А.Т. Тыбыкова ла М.Ю. Кыйынованын «Алтайская филология» деп јуунтыда чыккан статьязын темдектеер турус [2000]. Авторлор бу ижинде тÿрк тилдерди шижчилери бузулбас ссколбуларды канайда шидегени керегинде кыскарта јетирÿ берип, алтай тилдин тöс глагол компоненттÿ фразеологизмдеринин бÿдерин, анайда ок адылу бузулбас ссколбуларды учурын (аказы асты, санаага бастырды, кк итке, тир кинчек ле о..) артагандар.

Анайда ок А.Э.Чумакаев (2001) алтай тил билимде баштапкы катап фразеологизм ле онын бÿдÿмдери алтай тилдин ле орус тилдерди материалдарына тайанып кöргскен. Бу тужында А.Э. Чумакаев алтай фразеологизмдердин тоозында орус фразеологический калькаларды шидеп, бойыны шлтензин айткан [2002]. Ол бойыны ижинде кижинин кылык-јанын, бÿткен бÿдÿмин ле онон до öскö јанын кöргÿзип турган алтай фразеологизмдер ортодо (бастыра 300-ке јуук фразеологизм) орус тилден кирген, 14 фразелогический калька (ФК) болгонын темдектеген. Олор алтай сöстöрлö берилип турган орус бузулбас сöсколбулар болор: јайым куш «јайым, кемнен де камааны јок кас», карган бöрÿ «неге ле ÿренип, таскап калган неге де алдыртпас кижи», кудайдын кулы «кудайзак кижи» оно до склри. Бузулбас ссколбулрды тндештир эп-аргала тузаланып, акшы иш эткен [2004].

А.Э.Чумакаевтин «Фразеологизмдердин алтай-орус сöзлиги»[2005] – алтай тилдин бузулбас сöсколбуларынын баштапкы сöзлиги. Сöзликтин чыкканы алтай тилдин бузулбас сöсколбуларынын байлыгын чеберлеерине ле алтай тилле куучындажып тургандардын тилин јарандырарына болушту.

Бажалык II. Бузулбас ссколбулар ыбаш Каинчинни

бичимелдеринде

Кажы ла албатынын «ич ийдези» – ол телекейге кргqн анылу кqрeми, улузынын jанжыккан ла ол ок qйдq тeней ле башка кылык-jаны, кeeн - санаазы, онын национальный характери. Айдарда, албаты-он бойыны бичиичилерини чмдемелдериле оморкоп, эпт-араш, учуры тере сстриле айдылган шлтени йеде йеге етирерге амадаары олду. ыбаш Каинчин – эмдиги qйдин эн jозокту алтай прозаиктеринин бирeзи. Ол алтай тилин бийик баалап ат. Алтай тилди чечени, эптузи керегинде алтай бичиичилер бойлорыны чмдемелдериле кргскен. С.Сартакованын айтканыла алтай тил – чечен тил. Айткан сqс – аткан ок дегендий, бирле сqслq jыга салар аргазы бар, jылдыс ла тендей кqдeрип те чыгар. Чололоп то айт, мактап та айт, аткан ооктый jаспас.

Ээлгир тил. Угуп турза, тирe тын – ийде урулып тургандый. Кандый койу, кожодый коо, сарындый qткeн, эзиндий jенил.

Эптe тил. Сqстqри ажындыра туку качаннан ла белетелип калгандый, бой -бойына тизилип, эптe-jqптe улалып браадар. Ээндий элип турар, тыттый бек ле быжу, мqштий jымжак, угаштыра айтканы – корболонгон артыштый.

Тилин билбес кижи – qскeс. Тилин jеектеген кижи онон коомой. Ол –eeринен астыккан куш. Айдары jок jqqжqзин jылыйткан jокту.

Б.Укачиннин айтканыла, калыктын eнин qскq калыктарга угузарга литература керек. А литературанын тqзqлгqзи – тил. Ол qскq калыктарла колбу тургузатан наjылыкты ла jарашты кqргeзетен кeскe, кqс, кулак ла сезe – ончо барын айдынатан арга.

Jыбаш Бqрeкqвич Каинчин бичимелдеринин тилинде кqп тил байыдар эп-аргалар тузаланат: jаркынду сeрлe тeндештирeлер, такып-такып айдылар сqстqр, алтай албытынын чечен, кеп-укаа сqстqри, анайда ок бичиичинин тилинде jала ла албатызынын, телекейге кqргqн су-алтай кqрeм -шeeлтезин алынып алган бузулбас сqсколбулар база элбеде туштайт.

Jаныс ла алтай тилди jакшы билер кижи ондоор, су-алтай кqрeмдe бузулбас сqсколбуларды J.Каинчин элбеде тузаланат. Кандый бир керекти, эдилгени, бичиичи кезе-быча айтпай, бойынын шeeлтезин ээлгир бузулбас сqсколбулар ажыра айдып ийер арга, jайалта бичиичиде бар.

Бичиичинин бичимелдеринин тилинде учурап турган сосколбулардын кезигин эл-jон эрмек-куучынында улай ла тузаланып турганы бар. Бир кезек бузулбас сqсколбулар бичиичини кqдeринилe стилиле (марыла) берилген..

Jыбаш Бqрeкович Каинчинин бичимелдеринин тилинде бузулбас сqсколбулардын берилген учурын кqрп, шиндеп келзебис, сeрекей солун jурамал чыгат. Бузулбас сqсколбулар ажыра бeткeл кижи, кижинин бeткен бeдeми, онын санаа-сагыжы, кылык-jанынын jакшы ла jаман jаны, jадын- jeрeми, салымы ла ижи-тожы, сeeжи, jажы ла балдары, мал-ажы, jаткан jери ле ар-бeткенле колбузы, анайда ок кижинин божоп, eргeлjиге jадатан jери jаар атанары бeткeл jурамал болуп тура берет.

J.Б.Каинчин бичимелдеринде бир кезик керектерди, эдилгелерди, онон до qскqзин кqндре кезе-быча айтпай, албатынын ойгорын алынып алган бузулбас сосколбулар ажыра айдат. Бичиичинин чeмдемелдеринин тилинде бузулбас сqсколбулардын туку ебрен чактардан, озогызынан биске jаан энчи болуп арткандары бар, анайда ок эмдиги qйдин jаны табылгандары база бар, темдектезе: мачарат оозынан срай айрылбайт (орус тилде матершина болгонын кргскени)..

Jыбаш Каинчин озогызынан арткан, эмдигиче ле эл-jон ортодо текши jарлу эм тура тузаланып турган сосколбуларды бойынын бичимелдеринин тилинде шeeлтезин теренжиде берер амадулу элбеде тузаланып турган эмтир. Анайда ок бичиичи албатызынын ойгорын бойына алынып алган бузулбас сqсколбулардын бeдeмин олло бойынча тузаланат, кезикте эрмекке келиштире турган бeдeмин эптe бузуп, jаны кепке кийдирет деп кqрqдис.

Бичиичинин чeмделге тилинин бузулбас сqсколбулары текши эл-jоннын ортозында эрмек-куучында элбеде тузаланып турганы бар, анайда бир кезик бузулбас сqсколбулар бичиктин бийик кодeринилe маарыла чийилген.

Бу бажалыкта бузулбас ссколбулар морфология бдми анына эки блкке блинет: адылу ла глагол бдмд ссколбуларга. Тил билимде тегин сосколбуларды да, бузулбас ссколбуларды да эбире шидеп келгежин, аару олорды структуразына (сайламазына) аару салынат. Тс л компоненттерди колбожор эп-аргазы канайда берилгенинен улам ссколбуларды семантика учуры ла синтаксис анына функциязы иле арт крне берет. Трк тилдерде бузулбас ссколбулар адылу ла глагол бдмд болот. Анайда ок олорды кезиги эрмек те болот, е бу тушта эрмек бдмд бузулбас ссколбулар аылу учурлу болуп, тегин эрмекте чек аыланып ат. ыбаш Каинчинни бичимелдерине ууп алган бузулбас ссколбуларды адылу ла глагол бдмд деп бердибис, мынайда блгени эрмек-куучында олорды учурын шидеери аан учурлу. Бу тужында билимчилер алдында таына сурак тура берет: нени учун тегин ссколбуны эмезе эрмекти члендери бой-бойлорыла чыт биригип, тоуп калган немедий кижи сананбаган анына аы учур кргзет. Бузулбас ссколбуларды кажызы ла учуры анына башка-башка темаларга бqлинет.

1. Адылу бузулбас сqсколбулар.

ыбаш Каинчинни бичимелдерини тилинде адылу бузулбас ссколобуларды крп, шидеп келеристе, олорды кп аны кижини характеристиказын берип турган эмтир. Бис ол аайынча ылгабай, кижини эди-каны, эрене-сгини аттары аайынча блкке блидис. Э ле кп башла, рекле, колло колбулу бузулбас ссколбулар чыкты. Онызы кайкамчылу эмес деп санандыс, нени учун дезе баш ажыра кижини санаа-сагыжы барат, кижини кн-санаазы рек ажыра др. Кол адын-рмле тудуш, бастыра иш колло эдилет. Оны учун бу блкти классификациязы шак мынайда берилгени – ол.

е алтай тилде адылу сqсколбулар глагол бeдeмдe бузулбас сqсколбуларда ас деп билдирет. J.Каинчинни бичимелдерини тилинде бузулбас сqсколбуларды шиндеп келеристе, адылу бeдeмдлери глагол бeдeмдлерине ас болуп калганы оны керелейт.

Адылу бeдeмдe сqсколбулар учуры аайынча бир канча бqлктерге бqлинет: 1) кижинин тыш бeдeмиле, эди-каныла, эрене-сгиле колбулу бузулбас сqсколбулар; 2) кижинин сагыш-санаазыла, адын-рмиле, сжиле колбулу бузулбас сqсколбулар; 3) ар-бткенле, чотомол учурлу ссколбулар ла оно до склри.

J.Каинчинин бичимелдеринин тилинде кижинин бeткен бeдeмин, эди-канын кqргeскен адылу сqсколбулардын темдектерин берип адыс, е кезик учуралда бузулбас ссколбулар эки де учурлу болордо айабас.