2.2.1. Куучындаарыла колбулу бузулбас сöсколбулар

Тилин јобоор - тней ле айткан неменди этпес

Айт тÿней, айтпа тÿней. Тегине ле тилин јобоор (JК, АJÖ, 340).

тилле (оосло) эдер - куучындаар, айдар, је чынынча нени де этпес.

Ол јыл бу ачымнан одус кой јок. Айылга толтыра балдар, одус кой тöлÿл. Кижи мыны канай кöрöр. Бойы тен бир эп-арга таап болбос. Керекти тилле эдип отурар кижи ине (JК,ТБК, 20).

тили уштылган - кöп иштен сÿрекей тын арыган, чылаган кöп иштен.

Кыймаштай бу тойдо суу тажып, одын јарып, казандар булгап, эт ооктоп, тили арай уштылбады (JК, С, 201).

Тойып алган кийнинде, тон јыртылганча тудушкылаар, майчык öдÿктерди ушта тепкен јерде, тил уштылганча јарышкылаар (JК,С, 44).

Бу чакпынын кийнинде бу мындый јерде чакпым бар деп билер керек. Онон öскö тегине камык јер бедиреп, тилин уштылар (JК, АJÖ, 56.).

тили чечилип турды - куучынданып баштаган.

Ийне кöзинен кÿн кöрöрис, ийт айактан аш ичерис – деп, Самтар байдын тили јаны чечилип турды (JК, С, 147).

тилинди тарт – бодоп ло калыраба, неме айтпа

-Тилинди тарт, ÿй кижи! – деп, Самтар бай кизирт этти. (JК, ЇС, 77)

-Катыннын тилин тарт! – дейле абазын ат ÿстинен камчылап ийген. – Мен слерге Табытка эмес. Мен Давыд! Алтайдын јайзаны. (JК, С, 73).

-Тилинди тарт! – дейле, Самтар бай туруп чыкты. – Токтоп кал, балачак! Сендий уулдарды кöп кöргöм (JК, С, 73).

тилинин кычузын кандырар – санаа jеткенче куучындажып алар

Онон эки-ÿч кÿн улусла куучындажып, тилинин кычузын кандырып алза, сын-арказы серип, санаазы токынап калтан јок по (JК, КТ, 163).

Сöзин берер - эдер деп чертенгени

«Тартарын, балам, тартарын» - деп, энези сöзин берген (JК, АJÖ, 320).

Öлöтöн дö болзон – атан! Албаты-јоннын учун туруш! – деп, Токнанын сабузы база ла шыйт этти. – Сöзин берген болзон – бÿдÿр! (JК, С, 99).

сöскö кирди - јöбин берди.

Келин арга јокто, јÿк арайдан сöскö кирди (JК, КТ, ЭÖАП, 536).

сöскö турар - айтканын бÿдÿрер.

Чапкан јеригер элбек эмтир – деп, Ощепков отурып алды. – Тегине öй öткÿрбеген турбайыгар. – А бот сен сöзине турбаган – деп, Терентий öндöс этти. (JК, С, 5).

сöзинен кыйбас - jаандардын сзин угар

Jаныс ла јаандардын сöзинен кыйбас керек (JК, АJÖ, 356).

сöс блаашкан- керишкен

-Акыраар, акырыгар – деп, Ощепков албаданып токынады. – Сöйкöнишкен торбок сÿзÿжер, сöс блаашкан – öштöжöр (JК, С, 102).

ооско батпас сöс - учурында : айтпас немени чыгара айткан

-Мен комыдаарым. Туку Горбачев-Ельцинге једерим! – деп, Каалга ооско батпас сöсти чыгара айтты. Коркый берди (JК, КТ, 144).

оозы јабылбас- куучыны кöп.

Чындап та, чагана ошкош јапшынчак, даакчы-копчы ÿй кижидий, оозы јабылбас кÿрÿм болгон. (JК, КТ, 545).

оозы јабылар- куучыны токтоор

Боромойдын оозы јабылып калар (JК, С, 59).

оозын ачар - бойынын сананганын айдып баштаар, нени-нени айдып баштаар.

Сен тенек эмезин, Терентий, - деп, Ощепков араай айтты, ондый сöстöрди айдарга оозын канай ачылат (JК, С, 36 ).

Тоолу ла тöзöондÿ сöс айдатан кижинин оозы та канай-канай ачылган. (JК, АJÖ, 328).

улуска куучын бербес - јаныс ла бойым куучындайын деген кижини айдар

Тили будынан озо чыккан. Улуска куучын бербес (JК, АJÖ, 140).

алды-ÿстиле ашкарган - jаман сстрл айткылаган

Байагы эмегенди «кургак чöбре» дейле, алды-ÿстиле ашкарып ийбей база (JК, С, 225).

баштерези сыбырыла берер этире айдар – ачындыра айдар

Баштерези сыбырыла берер этире айдып ийер эди. (JК, КТ, 167).

бодоп ÿрдÿртпе - тöгÿн неме айтпа

- Слер оозым ла бар дейле, бодоп ло ÿрдÿртпегер. (JК, АJÖ, 4)

Оозым ла бар дейле, бодоп ло ÿрдÿртпе! – деп, ого удура отурган Казарцев, јерге кöмÿле кирип калган, таш ошкош уур кижи, кара сагалы байбандай берди. (JК, С, 165)

куучыны јети-сегис ээлбеенче – јÿзÿн-базын этире куучындабаганча

Онын куучыны јети-сегис ээлбеенче, чыны-тöгÿни ылгалбас эмей. (JК, КТ, 293).

кÿн тескери айдар - не неменин учурын ондобой кедерлеп айдар

Кÿн тескери де айдар боло берген. (JК, С, 26)

Мачарат оозынан срай айрылбайт – улай ла јаман сöстрл куучынданар (полукалька)

Бу кÿндерде дезе мачарат оозынан срай айрылбайт. (JК, С, 225)

эки-ÿч оос кÿрт эдер – бир кичинек ле бойынын тумчугынын алдына айдар.

Jÿк ле эки-ÿч оос кÿрт эдер. (JК, КТ, 122)

эрмегин ÿзе сокты – кижинин куучынын кезем токтодып ийген

-Jок, јок, ондый неме айтпа, айтпа! – деп, эмеген јуурас эдип, келиннин эрмегин ÿзе сокты. (JК, АJÖ , 337)