2.1.5. Кп, уу деген сстр адылу бузулбас ссколбуларда ссколбуларда

Кижинин jeрeминде эдер-тудар ижи де кqп соныркап jeрер керектери де бар.

бeгeнги qкпq – бу чечен бузулбас сqсколбу ажыра албаты кeнeн ле jазымы jок эдетен ижин айдар аргазы бар.

[Энези] Акыр, акыр, культуре ле дебейлик. Ол эртенги jуу. Бeгeнги qкпq артып калбазын (JК,КТ, 237).

эртенги jуу – мында эрмектен корзqбис «эртенги jуу» деп бузулбас сqсколбу культура деп айтканын керелейт. Анайда ок эртенги jуу деп эм тура келбес эмезе колго тудулбас, кqскq кqрeнбес jаан учурлу jедимдерди, болор болбозы jарт эмес керектерди айдары

Акыр, акыр, культуре ле дебейлик. Ол эртенги jуу. Бeгeнги qкпq артып калбазын. (JК, КТ, 237).

2.1.6. Оос деп компонентт адылу бузулбас ссколбулар

ичкирим оос – эл-jон ортодо ичкирим кижи деп санаалу, сагышту кижини айдып jат.

Бичиичинин сqстqриле «ойгор, кqзи ойлу, кqкси сагышту Кайчыбыс отурып jат, онын тоомjылу jeзинен бис кqстqрис албазыс. Бисти анчадала онын оозы кайкадат : тиштери jаан, jаан, арсак-корсок, оозынын ичи кандый да кqндqй, куйдын ичи ошкош деп билдиретен…Куучыны онон ары кqндeгип ле jадатан». Эрмекте «ичкирим» деп ойлу кайчы кижинин оозын айдарга jараар. Онон кайчы кижинин оозынан солун кандый ла кeмeш сqстqр чыгат.

оозы изe – каланы, эзирик.

Бу боочы ажыра. Ак jаланда [ Герасянын] эjези оорып калган, jолыгып барзын деп jетирe келген дешкилеген, Герася, оозы изe кижи, эмди ле атанатам деген. (JК,УСА, 432).

улустын учы, сарты

- Айдарда, улустын учы, сарты болдын ба?

Кижи улай ла иштенип jeрет. Айылда, анчада ла иште угар аргабыс бар.

ончозы менин jардымда – eзе керектер учун мен каруулу, мен башкарып, эдип jадым дегени.

- Бош jок! – деп, Башлык чыныра кыйгырды. – Ончозы меним jардымда. Мынызы jок, онызы jедишпес! Ончозын канай jаба тудайын (JК,КТ, 240)

Чындап та, ол кире «ичкирим» оостон ондый куулгазын куулу табыштар, ондый сургулjын кeмeш сqстqр чыкпай да база (JК, АJ, 147).

куру оос, кейлe куук – учурында: калырууш кижи бу бузулбас сqс колбу «ичкиирим оос» деп бузулбас сqс колбунын учурынан башка учур берет. Баштапкызында «ичкирим оостон алтын кeмeш сqстqр чыгып турган болзо, экинчи учуралда «кейлe куук» деп калырууш кижини шооткон айас айдадылар.

Слер бу кижиге тарынбагар – деп, арга jокто Тардакпай кeнeреди. Бу мындый кейлe куук, тqгqди jок абрадый, чыкырап jeретен кижи болор. Тили будынан озо чыккан. Улуска куучын чек бербес (JК, АJ, 140).

Jыбаш Каинчин бичимелдеринде бир кезек керектерди, эдилгелерди, онон до qскqзин кqндeре кезе-быча айтпай эптe, чечен эдип база мындый соматизмдe сqсколбуларды тузаланат :

киндик тqмqн – учурында: уул кижинин эдинде анылу кору jери

Ээ, jeрeм, jeрeм…..Эмди eй улустар jаар барыш та бош астады. Шылтагы сок jаныс - кqп сананар керек.. Меен иштезе, кан киндик тqмqн тeшпейтен болдый. (JК, КТ,29).

.Каинчинни бичимеклдеринде анайда ок куук, арды, сырты, киндик деген сстр бузулбас ссколбуларда база учурайт.

2.1.7. Кол деп компонентт адылу бузулбас ссколбулар

колы jенил – учурында ижинде, баштанкайынан ырысту; 2) нени-нени эдип турган кижи керегинде; 3) ижи jылгыр, jедимдe

[Элчи Шымдыевич]… Койлорды… кем-jок билерим…. керек дезе кучаны акталап ийерим. Улус : «Колын jенил кижи акталап ий» дешкилер (JК, АJQ, 22).

кызыл колло – кандый бир jепсел jогынан

Самтарбай кqп сананбай, адынан тeшкен jерде, байагы эликке qнqлqп келеле, jапазып алган. Мойнын толгоор деп, мeeзинен ле туткан. Кайдан кызыл колло алатан ан туру. Эки алакан кызу темир туткадый, ачыжып чыккан (JК, EСА, 187).

меним колымда – менен кайда да барбас, кармагыма илинген ол дегени

Адазы меним колымда. Тqлqп берер (JК, EEС, 37).

колы ырысту – эрмекте бу бузулбас сqсколбу jаантайын мqр, ырыс келижип турган улусты колы ырысту деп кqргeзип jат.

Кезик кижинин колы чын ла ырысту болор. Бу ненин учун дезе кандый ла ичегенге, канайып ла шалтыр этире [чакпыны]….салып койгон болзо, [ qркq] тeжeп калар. Кижи ол «ырысту колын» ырызы чыкпазын деп уйуктап jатса, тqжqнбqйтqн дq jокпо (JК, АJQ, 58).

колы буды уур – карынду, удабас балалу болор

[Кепеш] Айылда eй кижинин колы-буды уур. Берjендеги кижи семис этти анар ла тыгып алзын (JК,КТ, 268).

Албатыны тилине чыккан солун бузулбас ссколбулар бичиичи бичимелдерине кийдирген эмтир. Андый бузулбас бузулбас ссколбулар кижини санаа-сагыжын, сжин, ажын, айылду-уртту болгонын кргзет.

санаазы кыска – сагыжы уйансымак деп айтканы

Eй улустын санаазы кыска дежетени тqгeн (JК, EEС, 55).

туйук санаа – туйуксынган

Jаан кижи айса туйук санаага алдырты ба? (JК, АJ, 331).

койдо jобош – арай сeрекей jобош деп айтканы.

Канайдар, коноочы – койдо jобош (JК, EEС, 112).

ер-айакка токтобос – омок кижи

Омок jер-айакка токтобос кижинин эдетени де кqп, ол тоодо jастыра эдери де кqп. обош кижи jастырып та ийзе, тын бойына аjару эттирбей, qдq берер деп, учуралды оной одойдыс.

Бир jанына сeрекей чечен, бир jанынан кокыр каткымчылу бузулбас сqсколбулар албатыда бар.

ан jобош – учурында токтодып, араайлагар, тура тeжeгер деп айтканы

-Токтогор! Токтогор! Ан jобош, ан jобош – деген Кqкчи эмегеннин кыйгызы угулат. (JК, EEС, 53).

сш – кижини регине келген ару кни

Сeeште кунук jок, ый jок, айрылыш jок болбой jат деп айдарга jараар. Онызын jарлу бичиичинин тилинде бузулбас сосколбу ажыра айтканы керелейт.

Бичиичинин чeмдемелдеринин тилинде учурап турган кижинин jадын-jeрeмиле колболу бузулбас сосколбуларды чыгыра тартып, аан эмес, кичинек бqлeкке бqлидис.

Кижинин jeрeминде сeeш jаан учурлу бичиичи база кезе-быча айтпай, бултаарта сeeш керегинде бузулбас сqсколбу ажыра айдат.

тату кыйын – сeeш

Он до кeнге кqс jумбай jeрбей. Бу кандый тату кайын. (JК, КТ, 73).

кqксинде тош – ырыс болбогонынан, ты кунукканын кqргeзет.

Базгынбайдын кqстqринде jаш, кqкси таш: «Айрылышканыс бу туру… Кqрeшпейтенис бу туру…мен олорго qчкqндий, олор меге qлгндий… »(JК, КТК, 555)

Сeeштен улус биригип, айыл-jурт тqзqгилейт.андый, эш-нqкqр улусты бузулбас сqсколбу ажыра кqргeзер арга бар.

тqжqги jаныс – эш-нqкqр улус

Ол Ак -Кeннин эн jуук болушчызы. Тqжqги jаныс, тqри jаныс (JК, КТ, 31)

jаш кeчeк – бойына кичинек деп, эмеш jабыс кqргqни

Jаш кeчeкти оны….дейле, адына ойто минип, Кара-Сурды айдаганча ичкери болды. (JК, EEС, 98).

jаш корбо – кичинек балдар

Jаткан барган балага jаш кабай jайкаткан, jаш корбоны qскeрген (JК, EEС, 227).

qрq jашту немелер – кичинек балдар qрq qзqр, jаандагылаар

Балдар, qрq jашту немелер, чыдагылап ла калбай база (JК, АJ, 36)

Бичиичинин чeмдемелдеринде, jаан кижини темдектегени озогызынан арткан солун бузулбас сqсколбу таптыс

кары jашта – карыган тушта

Кижинин jeрeми qй ажыра барат

сгтин учы – кскеери уйлардын сeди тартылып астап турган й

«Jайдын, сттин учы, актан тамган аш тугенгелекте, айылдап келдим - деп, бала-барказын алганча таайына айылдап барзын (JК, КТ, ЭОАП, 83).

кызыл энирде – эирди база бир бдми

Бу ойди кeн ажып баратса алтай улус баланы ыйлатпас балдарын баштактандырбас, уйуктатпас бу qйдq, тын тал-табыш чыгарарга jарабаc уйан су-кадыкту кижинин сeмезин кqрмqс деп айдыжатан.

«Кызыл энирде уйуктаба!» - дежип, кижини ада-энези не аайлу арбайтан эди (JК, УУС, 135).

ма бажына – трген, чрче ле деп айтканын темдектеген бузулбас колбу.

Ма бажына эмезе сурекей ыраакта ба ыга адып койгон элигин круп, канча кижи бажын айкаган болор деп. (JК, АJ, 339).

Кижи ар-бeткенле тудуш, jуук колбуда. Ар-бeткеннин айалгаларынан кижи камаанду.

кут чыгарган jер – тургакту jер…

Мындый jерлер бистин Алтайда кайда ла бар. Улус олорды ээлe jерлер деп айдар. Машиналу qдeп отурза, токтой тeжер, аракы, курсак jадаар jаду.

Анчада ла тeндерде канча jорыкчылар аттарын «тужактадат», кудын чыгырган ла jер эмей. (JК, EEС, 38)

Бистин Алтайды серeeн деп айдарга jараар. Jе кезикте изe кeндер де турат. Анчада ла тqс кала jаар jерлерде из болот. Андый изe кeндердерди темдектеер бузулбас сqсколбу jарлу бичиичинин чeмдемелдеринин тилинен база чыга конуп келет.

баш jарылар изe сeрекей изe

Бистин ар - бeткенисте ан – куш кqп. Андар, куштар керегинде алтай албатыда чечен сqстqр табышкактар, модор сqстqр кqп. Анайда ок бузулбас сqсколбу ажыра кижинин сeрекей казыр боло бергенин кqргeскени бар эмтир

башка аткан айу – казыр боло берген

Окпырдын энези башка аткан айу боло берген. (JК, EEС, 200)

Ол бажына аткан айу болуп калган. (JК, КТ, 73)

ачу та – эртен тура

Ачу танла не келген деп улус серене берди (JК, EEС, 20).