2.2.2. Jакшы, орто, аман кÿÿн-санааны кöргÿскен

бузулбас сöсколбулар

Кижини акшы, орто кн-санаазывн кргскени:

ÿрегине ÿс урулган - jайымжып, јакшы болуп турган јакшы сöстöрдöн

Манырчы эмегеннин јÿрегине ÿс урулып тургандый бодолды (JК,АJÖ, 321).

ÿрегин кайылтар - кижини јымжадып, сÿÿндирип, бойы јаар тартар

Санаазын токынадат, јайымжыдат, јурегин кайылтат, јымжадат (JК, КТ, 550)

ÿреги кöдÿрилер - јÿрексиреер

Jаражына јÿрегин кöдÿрилип, шымыранып јадарын: «ч-Сÿмер…! ч-Сÿмер… ч-Сÿмер. Кöстöримде ч-Сÿмер…!». (JК, С, 3).

ырызына чыдашпай - тын сÿÿнгени

Бабыш ырызына чыдашпай, тере тоннын тÿби јаар, таайынын буды јаар кире берди (JК, АJÖ, 332).

колдорын чабынар - сÿÿнгенин, кайкаганын кöргÿзер, алакандарын бойынын алдына согуштырып

«Ээ, энези, јанмыр келгелекте, бу огородты јаза-ап сугарып койотон немени» - деп, Архип таадак јиткезин тырманган. «Чындап дезен, адазы!» Христинья јаанак колдорын чабынган… (JК, С, 33)

ÿреги öчкöн - 1) бу бузулбас сöсколбу эрмекте кижинин токунаганын кöргÿзет; 2) јÿреги öчкöн деп кижинин сÿÿжи öдö берзе, айдарга јараар.

Jÿреги öчкöн, токунаган (JК, КТ, 164)

кпöзи öчкöн - ачыныжы, ачузы öткöн

Öкпöзи öчкöн болбой. (JК, КТ, 162)

санаазы (сагыжы) јарыган (јарый берген) - санаазына јакшы, токыналу боло берген.

«…Сыйт» эттире јуугында кижи сыгырды. Чек ле мал айдап бараткан кижи. Кыймаштайдын јÿреги борт этти. Ол кижи эмди ле: «Бу канайттын? Нени эдип салдын?» деп кыйгырып ийер. Jе кижи ойто сыгырды… - Тпÿк, тала-келе туру ине! – деп, Кыймыштай санаазы јарып, содос этти (JК,С, 25).

алаканын јайар - Jакшы кÿÿндÿ удура барар.

Jе онон Суртулдууш ойто алаканын јайган јалынган, јалканчыган «акам, акам, алтыннан баалу акам» деп, канылай, канылай келип јадар. (JК, КТ, 37).

кöс албас - јараш кöрöр, соныркаар

Базгынбайга бу јарайт, ол сÿÿнет, Мызылдан кöс албайт(JК, КТ,ЭÖАП, 549)

Jаш туранын орус кыстары да онон кöс албай тургулаар. (JК, АJÖ, 335)

Кыймаштай ол аттан кöс албай барды. (JК, С, 5)

кöскö кöрÿнер - кемнин-кемнин алдына кöрÿнер

[Кыймаштай: ] Мен бурулу, мен … Таай эјемнин кöзине канай кöрÿнерим. (JК, С, 20).

кöзине илинер - кöзинин алдына ајаруга учураар. Тегин эрмек-куучында угуп јадыс: Бу кайда барды, (ол коларткыш, кöнöк лö онон до öскöзи) кöзине илинбейт пе? (JК, С, 52)

Кижинин jаман кн-санаазын кргскени:

аманы (ийди) тудат - кÿÿн-санаазы коомой, кыйгастанат

Бу Шатынын куучынын кижи база чын деп угар ба? – деп, Мыйыксу öгööннин ийди јаны тудуп келди ошкош. – Бойын туу кире, öскöзин туулак кире бодоп отурганын. (JК, ТБК, 40 )

«Топчыланып» ийди - кийимин эмес, санаазын, кÿÿнин јажырып, бойы бöктöнип ийет.

Jе Алып-Нере соок кеберин тартынып, «топчыланып», колын јаныды. (JК, КТ, 121)

тиштери быјырт эткен - ачынып, кыйгастанып јат; јаратпаганын кöргÿзип јат.

Удура уполномоченный туштаган. «Слер общественный сÿтти ненин учун уурдап турганыгар? Кату карузына турарыгар!» - деп, тиштери быјырт эткен. (JК, АJÖ, 52).

кол кöдÿрер - согор

редÿчиге кол кöдурерге онон кÿч. (JК, КТ, 36)

колын канай кöдÿрер - 1) талды сойорго тидинбес; 2) кижини согорго болуп албас; 3) малды согорго болуп албас

Jе ондый малга кижи колын канай кöдÿрер. (JК, АJÖ, 346)

уйатка тÿжер - уйаттадар

А быјыл бу март ай киреде башлык öгööн јеткен, «Иригинди бер ле бер. Кöргöм – тын ла ирик турган. Коштой мöрöйлöжип јаткан колхозтон делегация келген, олорго семис неме сойор керек». «Айылчылар алдына кижи канайып уйатка тÿжер – алыгар» - дегем. (JК, ТБК, 12 )

ыразы кубулган - кылыгы сан-башка. Алдындагызындый эмес, јаман боло берген.

Калганчы öйлöрдö нöкöр Байташевтин ижи уйадашкан, кылыгы сан тескери барган. Jаныс сöслö айтса, ыразы кубулган ба кандый? (JК, АJÖ, 31 )

Баштабасты бойы баштаган - јарабас кылыкты бойы баштаган, бойы бурулу деп айтканы

Баштабасты бойы баштаган (JК, С, 80 ).

кара јапшынар – јаман коштонор

Кезик улус, керек дезе, јуук тöрöгöн дö, антыгарлу најы да келбеген: «Калак, кижиге кара јапшына бербезин. Кижини бойын…» (JК, КТ, ЭÖАП, 547)

ажа конгон - öйинен öдöр

Бого кижи канай ажа конбос. (JК, УУС, 134)

дö конгон - йинен др

Мыны токтодор керек – ÿредÿчи школдо чылап, табылу куучындайт. – Бир сананзам, бис бу јаны јÿрÿмди тöзööр тужыста öдö конгон ошкожыс. (JК, АJÖ, 7)

бойы јаар тартар - кандый бир тузала, кирелтеле јилбиркедип, бойынын јанына (ижине, öмöлигине, калазына ла о.ö.) кöчÿрип алар

[Карбыш] шак ол Миколка абыс… Jок, јок, мен сеге ачынбай јадым… Сенин ижин, сенин керегин онон öскö бери не келген. Сени бери не ийгилеген… Менин кара башту… албатымды бойын јаар тартып аларга јадын. (JК, С, 150 )

терезин сойор - каруузына тургузар

Эртен эрте танла такып бюро јуур. Ол келбегендерди ончозын алдыртар. Аайына чыгар, терезин сойор, кату јакыыр. (JК, АJÖ, 21)

кыстап келзе - мында шылап, туйуктап келзе дегени); тегин куучын-эрмекте јалан ла бис јÿрÿм кыстап келзе деп айдып јадыс.

Ол ада-энези кыстап келзе, бу мынайда, айткан сöстöри ондолбос этире кÿртÿлдеп туратан (JК, С, 23)

бажыска суу урар! - Бисти керекке кийдирер, кереечи болор биске удура.

А бу эдÿни эмди ле адып кöйööк! – деп, Рогов атыйланып чыкты. – Ол бисти коптоор. Бистин бажыска суу урар! (JК, С, 192)

кинчекке сукпа - керекке кийдирбе

- Ага-бий… - деп, Томуртканын јöдÿли јаны ÿзÿктелди. – Мен качайын… бачым јоктогылабас…

-Сен бойынды да, мени де кинчекке сукпа - деп, Ойгорул öнöтийин токуналу унчукты. – Сени јаныс ла улу каган Ак-Кÿн божодор аргалу. Мен бойым… база сендий ле… (JК, JК, 26)

башка чыккан - баш артыктай алды дегени

Сырканчыктын сиркези – башка чыккан. (JК, КТ, ЭÖАП, 546)

-Кöрзööр олорды! Ишь! Бойын бодонбос боткозын арчынбас немелер. Сырканчыктын бийди башка чыгарга турган. Jок туру, Jок! (JК, С, 166)

колын кöдÿрген - мында öртöгöн

Микола абыс бу бого турарын сÿÿбейтен. Анчада ажанып ла отурза, кöзнöгинен бу уйатталып калган «кубал-кöмÿр тöзöгö кöрÿнер. Микола абыс бастыра бойы тыркырай берер: Ол серкпеге колын кöдÿрген танма, серкпени» - деп, јудругын бодоп ло öрö кöдÿреле, шторазын шык этире тартып алар (JК, С, 02).

бажына суу урунар - бойы бойына чак эдер

Бажына суу урунган бу кандый кижи (JК, КТ, 14).

кинчеги ажынарга јеткен - эткен jаман керектери кптгн

Мынын ÿстине аракыга кирген, санаазы уйадаган, јÿÿлген, кокымайтыган – јаныс сöслö, кинчеги ажынарга јеткен (JК, С, 26).

Кинчектерим ажына берген бойымнын јаманым болбой…(JК, С, 61).

туйук санаага алдырар - санаркаар

Jаан кижи айса туйук санаага алдыртты ба? (JК, АJÖ, 331)

санаазын ычкынган - анаар ла манзаарып

Кöк-Ийт олорло кожо санааазын база ычкынган: ÿрÿп-ÿрÿп, мантап-тантап, куйругын кап тиштеерге, айлана согуп турар болды (JК, КТК, 539).

кыстап келген санаалар - туйуксынар

Jе мынын кöп саба шылтагы – кыстап келген санааларга, сурактарга бастыртып салбаска турганы эмей (JК, С, 124).

санааларга бастырар – санаазынын бажына чыкпас

Jе мынын кöп саба шылтагы – кыстап келген санааларга, сурактарга бастыртып салбаска турганы эмей. (JК, С, 124)

санаалары кайнаар - öкпööрр

Санаалары кайнап, кажы кöпчип, тыны, тамыры арай ÿзÿлбейт (JК, КТ, ЭÖАП, 541)

зöк буурым бош карарды - кунуктым

«Jерим санап, öзöк-буурым бош карарды» - деп, чичкечек сööктÿ Коо-Тай ÿшкÿрди. (JК, АJÖ, 364)

Тобрак-тоозынды кактап койор- каруузына тургузар, кезедип редер

-редÿ керек, ÿредÿ – деп, эн ле тыныда Кайлыков ары-бери аксандап турды. – Тон-öдÿгин силкип, тобрак-тоозынын кактап койор керк. Онон öскö… – дейле, эрин сагалын öрö толгоп, кара кабактары јуурас эдип, ус сабары чычандайт. – А не? – бисте арга јок по? Кÿчибис ас па? Бистер јуулыжып алзабыс… Эх! (JК, С, 33)

кунукка бастырар - эригер

Мындый шыра база бар туру деп, ол санааркап, кунукка бастырып ийер: кижи јангай не? Канайтса тирÿ арткай не? (JК, АJÖ, JКК, ЭÖАП, 336)

санаазы (сагыжы) чыккан - тын коркыган

Камчызы јок то болзо, Каракöштин кара-туйук сагалынан ла јалтырт эткен кöстöринен [јамылунын] санаазы чыга бербей. Jамылу ( JК, КТ, ЭÖАП).

Ичинде тÿÿлген - чыгарылбаган, јажырылган санаа

Ичинде тÿÿлген, кайнаган ийдезинен тазыл-тамырлары јарылып, ÿни ÿзÿле бербезин деп, Мызыл коркып јатты. (JК, КТК, 551)

саламна тудунар - кÿч айалагада аланзып, аргаданар арга бедиреп, болуш экелбес арганы тузаланар, эмезе бир ле кичинек кÿч айалгадан чыгар аргала тузаланар

Чöнÿп бараткан кижи саламнан да тудунар дежетен (JК, СА, 37 ).

баштан тудунар – сÿреен коркыыр, ачуурканар

[Кÿйÿм] «Кастым, Кастым, огурчындарыгарды таппадым» - деди. Чыгала кöрöр болзом, - кайран огурчындар! – грядка кап-кара. Бажымды тудунып ийип калдым (JК, С, 92).

Кижинин коркыганын кöргÿскен глагол бÿдÿмдÿ бузулбас сöсколбулар:

ÿреги ÿзÿле берер – божой берер

Кайкал-Коонын јÿреги ÿзÿле берди деп бодолгон. (JК, С, 236)

богы адылар - тын коркор

Öштÿгин богы адыла берер (JК, КТ, 19).

ÿреги оозына келди - коркый берген

Ээји öрöкöннин јÿреги оозына келди. (JК, С, 50)

Кекенгенин кöргÿскен глагол бÿдÿмдÿ бузулбас сöсколбулар:

конколјык бол калатан болзо! – кижинин кыртыштанып, чаптыксынганын кöргÿзип јат, ары колхозыгар бузулып калатан болзо деп.

-Эйе. Бар ла бар ла - деп, карган энем арга јокто кимиректенер. – Колхозыгар кöнколјык бол калатан болзо кайдат (JК, С, 285).

Бербезин берерис - кöргÿзерис деп кекенгени

-Келзин, келзин. Бис онын бербезин берерис! – деп, Терентий кöстöри кылас эдип, тиштерин тиштенди (JК, С, 5).