Добавил:
Upload Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
ОПОРНЫЙ КОНСПЕКТ ПО ИСТ.КАЗ-НА НА КАЗ.ЯЗ..doc
Скачиваний:
1
Добавлен:
01.05.2025
Размер:
918 Кб
Скачать
☆

Бақылау сұрақтары:

  1. Қазақ тарихындағы Абылайханның тұлғасы.

  2. Тарау бойынша дербес талдау.

  3. XVIII-XIX ғғ. қазақ қоғамының шаруашылық және әлеуметтік ұйымдастырылуына сипаттама беріңіз.

Тақырып 3.3.: Отарлау саясатына қарсы қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысы. 1783-1797ж.ж. Кіші жүздегі көтеріліс

1773-1775жж. шаруалар соғысына Кіші және Орта жүз қазақтарының белсенді қатысуы патша өкіметін қосылған территорияларды нығайту бойынша бірқатар шаралар жүргізуге итермеледі.

Көтеріліске шыққандың негізгі қозғаушы күштері қазақ шаруалары болды. Көтеріліске шыққандарға өз иеліктерінен айырылған старшиналар, ру басылары, билер қосылды. Кіші жүздің барлық негізгі рулық бөлімшелері көтеріліске белсене араласты: Шекті, Төртқара, Шөмекей, Кете, Алаш, Серкеш, Таз, Байбақты, Беріш, Табын, Жағалбайлы, Қызылқұрт.

Көтеріліске шыққандардың басты мақсаты жерлерді қайтарып алу және отарлап басуды тоқтату болды. Нұралы ханның озбырлығын шектеу жайлы антифеодалдық талаптар да болды. Датұлының ашық күресі 1783 ж. күзінде басталды. 1784 ж. қараша айында Сырым Датұлы туының астында мыңнан аса сарбаз шайқасты, 1785 ж. олардың саны 7 мың болды.

Колпаковтың казак тобы бейбітшіл ауылдарды бір-біріне қарсы қойып, Беріш және Адай руларына шапты. 1785 ж. көктемінде премьер-майор Назаровтың жазалау отряды Табын руының қазақтарына шабуыл жасады. Айшуақ сұлтанның ұлы Атақ қаза болды, ал Айшуақ сұлтанды Назаров Орал түрмесіне жапты.

Нұралы хан және оның маңындағылар казак жазалау отрядтарына ашық қолдау көрсетті. Нұралы 1786 ж. көктемінде Орал казак линиясына қашты. Уфаға жер аударылған ол 1790 ж. қайтыс болды

Сібір, Уфим және Орынбор өлкелерінің намангері барон О.А. Игельстром үкіметке хан билігін жою және жаңа басқару жүйесін енгізуді ұсынды. Алайда Франциядағы монархияның құлауы, Ресейде антимонархиялық рухтың өсуі, монархиялық биліктің теріген шайқалтқан, Игельстромның реформасынан патша өкіметін бас тартуға мәжбүрледі.

Ірі қазақ феодалдарында орыс үкіметінің реформасын қабылдау бойынша еш позициясы болмады. Сырым Датұлы билікті билер кеңесіне беруді ұсынды. Феодалдардың бір бөлігі құрылтайды (халық жиналысын) жандандыруды ұсынды және хан билігін жоюға қарсы болды. Олар Әбілхайырдың қарсыласы (Нұралының әкесі), Батыр сұлтанның ұлы, Қайып сұлтанды қолдады. Сырым Датұлы бұл топқа қарсы Игельстром реформасының жобасын қолдады. Осы жерде Сырым Датұлы тиянақсыздық білдірді: жобаны қолдаймын деп, бастапқы позицияларынан алшақтады, бірақ патша өкіметін қолдаудан аулақ еді.

90-шы жылдары көтеріліс қайта жанданды..

1791 ж. Кіші жүз ханы болып Ералы сайланды. Сырым оны қабылдамады. 1794 ж. Ералы ханның өлімі, Нұралының ұлы, Есім сұлтанды хан ету, 1796-1797 жылдардағы жұт халық наразылығын тудырды. 1797 жылдың 17 наурызында Сырым Датұлының бір отряды хан ставкасына шабуыл жасады. Есім хан өлтірілді. Донской және Скворкин жазалаушыларына Бөкей сұлтанның жетекшілігімен 800 қазақ қосылды.

Нұралыны жақтаушылар тобы Нұралының ұлын, Қаратайды хан етіп тағайындады. Олар Сырымды ресей жағында деп айыптады. Нұралы ұрпағын хан етіп тағайындау оның жауларының көтеріліс жағына көшуге итермеледі. Хан кеңесіндегі Сырым ықпалының күшеюі Орынбор әкімшілігінің алаңдаушылығын тудырды. Үкімет хан билігін қалпына келтіру туралы шешімге келді. О.А. Игельстромның ұсынысы бойынша хан тағына қартайған Айшуақ сұлтан отырғызылды.

1797 жылы Сырым маңындағылармен хиуа шектерінен өтіп кетті, 1802 ж. қайтыс болды.

Көтерілістің тарихи маңызы: ең ірі отарлауға қарсы көтеріліс болды; Ресейдің басты мақсаты – жерлерді отарлау екенін дәлелдеді; жаппай халық көтерілістерін ұйымдастыруда руаралық қайшылықтардың қауіптілігін көрсетті.

Көтеріліс жеңіліс тапқаннан кейін, қазақ шаруаларының алынған жерлерді қайтару үшін күресі толастамады. Үкімет 1801 жылдың 11 наурызында қазақтарға Оралдың оң жағалауына көшуге рұқсат етті, бұл 1783-1797 жж. көтерілістің салдары болып табылады. Сырым Датұлы халық жадында ірі халық көтерілісін ұйымдастырушы, тамаша саясаткер, оратор ретінде сақталды.