109. Тәрҗемә итегез.

1) Минем тиз генә өйгә шалтыратасым бар, әнием көтәдер. 2) Без бүген авылга кайтабыз, әбиләрегезгә берәр нәрсә җибәрәсегез юкмы? 3) Улым, озак йөрмә, әле бүген бакчага да барасыгыз бар бит. 4) Нигә шулай ашыгасың, кая да булса барасың бармы әллә? 5) Айгөл бүген бик борчулы, аның иртәгә иртүк Казанга әзерлек курсларына китәсе бар. 6) Кичке ашка утырганчы, тиз генә кибеткә ипигә барып киләсем бар.

110. Исегездә калдырыгыз.

Нишлисе иде...— Что-то сделать бы...

1) Их, бөтен эшне ташлап, табигатькә чыгасы иде дә рәхәтләнеп бер ял итәсе иде. 2) Минем бөтен хыялым: мәк­тәпне яхшы билгеләргә бетерәсе иде дә теләгән уку йортына керәсе иде. 3) Соңгы вакытта, нишләптер, бигрәк тә ардым, туйганчы бер йоклыйсы иде. 4) Их, әнием янына кайтып, барысы турында да сөйләп бирәсе иде дә аның акыллы киңәшләрен тыңлап, тынычланасы иде.

111. Җәя эчендәге фигыльләрне тиешле формага куеп, җөмләләрне күчереп языгыз.

Нишлисе булыр? — Что надо будет делать?

1) Иртәгә җиләкләргә су (сип) булыр. 2) Кич белән мәйданга дискотекага (бар) булма! 3) Бар, чыгып кит, күземә (күрен) булма! 4) Соңгы вакытта башым еш авырта, табибка (күрен) булыр. 5) Бүген эшне төшкә кадәр үк (бетер) булыр, кичен концертка барасым бар. 6) Күршеләрнең этләре бик усал, минсез аларга аяк та (бас) булма!

112. Исегездә калдырыгыз.

Нишлисе килә? — Что хочется делать?

Минем көләсем килә. Синең көләсең килә. Аның көләсе килә.

Безнең көләсебез килә. Сезнең көләсегез килә. Ал арның көләселәре килә.

113. Җәя эчендәге фигыльләрне тиешле формага куеп, җөмләләрне күчереп языгыз.

1) Синең ничек (аша) килми, көннәр буе ач йөрисең? 2) Бүген урамда шундый рәхәт, бер дә өйдә (утыр) килми. 3) Сезнең безгә нидер (әйт) килә бугай. 4) Чыгарылыш кичәсендә безнең ял базасына (бар) килә. 5) Аның бик тә җиләк (аша) килә, ләкин бакчага барып (җый) килми.

114. Исегездә калдырыгыз.

Нишлисе калган? — Что надо было сделать?

Минем барасым калган, китәсем калмаган. Синең барасың калган, китәсең калмаган. Аның барасы калган, китәсе калмаган.

Безнең барасыбыз калган, китәсебез калмаган. Сезнең барасыгыз калган, китәсегез калмаган. Аларның барасылары калган, китәселәре калмаган.

115. Тәрҗемә итегез.

1) Кичә урманга барасым калмаган икән, салкын булыр дип уйламадым да. 2) Бу проблеманы вакытында хәл итәсегез калган, хәзер соң бит инде. 3) Тегендә утырасыбыз калган, мондагы урындыклар каты икән. 4) Сереңне аңа сөйлисең калмаган, ул бит бик ышанычсыз. 5) Идәннәрне бүген юасың калган, кызым, иртәгә вакытың булмас бит. 6) Аңа вакытын бушка үткәрәсе калмаган, имтихан сорауларын тагын бер тапкыр карап чыгасы булган.

Третья форма причастия будущего времени образуется от основы глагола при помощи аффиксов -ар/-әр, -р (после гласных); -ыр/-ер (после согласных), а в отрицательной форме -мас/-мәс.

Например: Агар су —вода, которая течет; акмас су — непроточная вода.

116. Сүзтезмәләрне тәрҗемә итегез. Юклык формасына үзгәртегез. Үрнәк: Үтәр вакыт — үтмәс вакыт.

Очар кош; башланыр көн; барыр юл; эшләр эш; килер бәхет; ышаныр кеше; ишетер сүз; көтәр кеше; менәр тау; кызганыр кеше; тәгәрәтер туп; ишетелер тавыш; исәр җил.

117. Сүзтезмәләрне тәрҗемә итегез. Барлык формасына үзгәртегез.

Булмас эш; сөйләшмәс кеше; бетмәс көн; үтмәс төн; какшамас дуслык; саекмас чишмә; кабатланмас яшьлек; сүнмәс мәхәббәт; аерылмас дуслар; сынмас рух; аңламас бала; кирәкмәс ярдәм; аңлашылмас сүзләр.

118. Җөмләләрне тәрҗемә итегез.

1) Бу кайгылы хәбәрне ишеткәч, ул барыр юлыннан туктап калды, әйтер сүзен әйтә алмады. 2) Кайтыр юл озын түгел кебек иде, ләкин, кайта торгач, бик кыска да булып чыкмады. 3) Ялгыз гомер итүче бу карчыкның көтәр кешесе дә, кайтып ярдәм итәр балалары да юк иде. 4) Авыр хәлдә калган күршеңә бирер киңәшең бер дә юкмыни? 5) Кайтыр булса кайтыр иде инде, бу вакытта да кайтмагач, димәк, бүтән көтмәскә кирәк.

119. Тәрҗемә итегез. Калын хәрефләр белән бирелгән сүзләрнең мәгънәләрен чагыштырыгыз.

1) Мәктәпкә керер вакыт та килеп җитте.— Ниһаять, ул да быел мәктәпкә укырга керер. 2) Алар гомер буе аерылмас дуслар булып яшәделәр.— Ул беркайчан да якын дустыннан аерылмас кебек иде. 3) Сиңа кайтыр юлларымда җәяүле буран. (Җыр) — Бу юллар мине туган авылыма алып кайтыр. 4) Классташлар белән саубуллашыр минутлар килеп җитте.— Тиздән ул классташлары белән дә саубуллашыр. 5) Бу кешегә шулкадәр бетмәс көч кайдан килә икән? — Бу кеше шулкадәр көчле, аның көче беркайчан да бетмәс кебек.

ЭШНЕҢ ҮТӘЛҮ ДӘРӘҖӘСЕН ЯКИ ХАРАКТЕРЫН БЕЛДЕРҮЧЕ ФИГЫЛЬ ФОРМАЛАРЫ

(ФОРМЫ ГЛАГОЛА, ОБОЗНАЧАЮЩИЕ СТЕПЕНЬ ИЛИ ХАРАКТЕР ВЫПОЛНЕНИЯ ДЕЙСТВИЯ)

В татарском языке глаголы могут приобретать разные оттенки по степени выполнения (незаконченность, частич-ность) и по характеру выполнения (неожиданность, резкость) действия. Это происходит путем прибавления специальных окончании (синтетическая форма) или при помощи других глаголов в роли вспомогательного глагола (аналитическая форма).

Дәрәҗә белдерүнең синтетик формалары.

Окончания -гала/-гәлә, -кала/кәлә придают глаголу значение многократного, нерегулярного совершение действия; әти окончания прибавляются лишь к глаголам, основа которых оканчивается на согласный. Напри-м е р : Баргала, килгәлә.