3Тапсырма

Салалас құрмалас сөйлем дегеніміз екі жай сөйлемнен түріп,баяндауыштары тиянақты болатын тең дәрежеде байналасатын сөйлемнің түрі,Мирас ақылуы бала,бірақ сабақты көп босатады.Оның бес түрі бар:

1ыңғайлас(соединит.):да,де,та,те,және,мен,бен,әрі,Күз келді де,күн суы та бастады.2Себеп-салдар(причины):сондықтан,өйткені,сол себепті,неге десең,Биыл жаңбыр көп жалды,сондықтан шөп қалын шықты.3Қарсылықты(противит.):бірақ,алайда,сонда да,сөйтседе,дегенмен,әйтседе,Мирас ақылуы бала,бірақ сабақты көп босатады.4Кезектес(очерёдность):бірде,біресе,кейде,Балалар бірде футбол ойнайды,бірде өзенге барып шомылады.5Талғаулықты(выборочность):яки,немесе,бірде,әлде,әйтпесе,Тезірек шөп ору керек,әйтпесе уақыт өтіп кетеді.6Түсіндермелі(объяснит.)сол,солай,соныншама

Билет№20Қазақ тілі-мемлекеттік тіл

Қазақ тілі-қазақ халқының ана тілі.Қазіргі қазақ тілі өркендеген мәдениеттің тілі,ғылым тілі,публицистика,ресми іс қағаздарының тілі болып,стиль жағынан жан-жақты сараманды.Қазіргі қазақ тілі сөздік жағынан мейлінше байыған грамматикалық құрылысы борынша дамыған,оралымды тіл.Қазақстан Республикасының ата заңы.Конституциясында қазақ тілі мемлекеттік тіл деп жазылған.

2-тапсырма

Шәмші Қалдаяқов

Халық ішінде әншілер де, сазгерлер де көп болады. Алайда бір сазгердің әнін бүкіл халық — үлкені де, кішісі де, қарты да, жасы да — сүйіп айтуы сирек құбылыс. Ондай ән шығарған сазгер - ұлы сазгер.

Шәмші Қалдаяқов - бүкіл қазақ халқына ән салдырған осындай сазгер болды.

Шәмші Оңтүстік Қазақстан облысының Қызылқұм ауданында туған. Ол жас кезінен-ақ тамаша әндер шығара бастайды. Шәмшінің әндері ерекше жұмсақ, жылы сазымен ел назарын бірден аударды. Оның әндері қазақ эстрада музыкасын байытты. Әлемдік музыкада Штраус, Шопеннің вальстері қандай орын алса, Шәмшінің вальс ырғақтары да сондай әсем.

Данышпан ғалым-жазушы Мұхтар Әуезов Шәмші саздарын Ақан сері, Біржан салдан кейінгі «үздік құбылыс» деп бағалады. Шәмші әндері ойлылығымен, тазалығымен адам жүрегіне қуаныш, өмірге құштарлық, махаббат пен мейірім, туған елін, туған жерін шексіз сүю сезімдерін ұялатады.

3Тапсырма

Екі жай сөйлемнен құралып,бір біріне бағынышты болатын,бірінші сөйлемнің баяндауышы тиянақсыз болатын күрделі сөйлемнің түрі сабақтас құрмалас сөйлем деп аталады.Сабақтас құрмалас сөйлемде бірінші сөйлем бағыныңқы,екінші сөйлем басыңқы деп аталады.Сабақтас құрмалас сөйлемнің алты түрі бар:

1Шартты(условие) бағыныңқы сабақтас құрмалас сөйлем-басыңқы бөлік бағыныңқы бөліктегі іс-әрекеттің шартын білдіретін сөйлем.Сұрақтары:қайтсе?қайткенде?не етсе?жұрнақтары:а)са,се,сабақ оқысаң,бес аласың,ә)май,мей,бай,бей,пай,пей,Сен ауылға бармай,жайлауда болмайсың,б)майынша,мейінше,пайынша,пейінше,байынша,бейінше,Сен мұражайға бармайынша,маған реферат жаза алмайсың.

2Қарсылықты(противит.)-бағыныңқы бөлік,басыңқы бөліктегі іс-әрекеттің карама қайшылығым білідіретін сөйлем.Сұрақтары:қайтседе?қайткелмен?не етседе?а)са,се,да,де,та,те,Жаңбыр жауса да,мен мектепке бардым.ә)ғанмен,генмен,қанмен,кенмен,Мен қалада тұрғанмен,ауылды жаусы көремін.б)мастан,местен,Боран болғаны қарамастан,біз жоға шықтың.

3Себеп-салдар(причины) бағыныңқы бөлік басыңқы бөліктегі іс-әрекеттің себебін білідіретін сөйлем.Сұрақтары,не себебті?нелектен?не үшін?а)ған,ген,қан,кен,соң,Ауылға барған соң,жақсы демалуық.ә)етістк+деп,Серуендеп қайтанық деп,біз баққа шаңтық.

4Қимыл-сын бағыныңқы бөлік басыңқы бөліктегі іс-әрекеттің қимылын білдіретін сөйлем.Сұрақтары:қайтіп?не етіп?қалай?а)а,е,й,ып,іп,п,Екі қолы дірілдеп,Оспан ішке кірді.ә)ма,ме,па,пе,ба,бе+с+тан,тен,Екі қолы дірілдеместен,Оспан ішке кірді.б)ған,ген,қан,кен/күйі,қалпы,бойы,Екі қолы дірілдеген күйі,Оспан ішке кірді.в)ған,ген,қан,кен+дай,дей/болып,Екі қолы дірілдегендей болып,Оспан ішке кірді.

5Мақсат,бағыныңқы бөлік басыңқы бөліктегі ісмақсатын білдіретін сөйлем.Сұрақстары:не мақсатпен?не үшін?не етпек болып?а)мақ,мек,пак,пек,бақ,бек+шы,ші/болып:Ол оқымақшы болып,қалаға келді.ә)у/үшін:Ол оқу үшін,қалаға келді.б)шартты,бұйрық райлар/деп:Ол оқысам деп,қалаға келді.в)қалау рай/келіп:Оның оқығысы келіп,қалаға келді.

6Мезгіл:бағыныңқы бөлік басыңқы бөліктегі іс-әрекеттің мезгілін білдіретін сөйлем.Сұрақтары:қашан?қай кезде?қашаннан бері?1ғанда,генде,қанда,кенде:Мен айтқанда,ол жазды.2ғанға,генге,қанға,кенге/дейін,дейін:Мен айтқанға дейін,ол жазып қойды.3ғаннан,геннен,қаннан,кеннен/кейін,соң:Мен айтқаннан кейін,ол жазды.4ған,ген,қан,кен/сайын:Мен айтқан сайын,ол жазады.54ған,ген,қан,кен/кезде,сәтте,уақытта:Мен айтқан кезде,ол жазды.64ған,ген,қан,кен+ша,ше:Мен айтқанша,ол жазып болды.7Болымсыз етістік+с+тан,тен/бұрын:Мен айтпастан бұрын,ол жазып қойды.8ысымен,ісімен,сымен,сімен:Мен айтысымен,ол жазды.9арда,ерде,рда:Мен қайтарда,оның үйіне соқтым.10ғалы,гелі,қалы,келі:Мен айтқалы,ол жазып жүр.13ғаннан,геннен,қаннан,кеннен/бері,ол жазып жүр.12са,се+жіктік жалғауы:Ол келсе,сабақ аяқталыпты.

Билет№21Менің сүйікті ұстазым

Әр адамзаттың өмірінде сүйікті ұстазы болады.Өйткені ұстаздар әр баланың жүрегін жаулап алып,болашақ өмірде бағыт-бағдар беріп тұрады.Ал менің сүйікті ұстазым ағылшын тілінен сабақ береді.Мен бұл тамаша ұстазбен бірінші рет сегізінші сыныпта таныстым.Оның аты Наталья Фаритовна.Оның әрбір сабағы қазақты да,сапала болып өтеді.Бұл ұстазбен мен ағылшын тілін қызығып оқимын,өйткені мектепті бітірген соң мен білімімді шетелде жалғастырғым келеді.

2-тапсырма

Төле би

Теле би - қазақтың әйгілі үш биінің бірі, атақты шешен, Ұлы жүздің төбе биі, «Жеті жарғы» заңын шығарушылардың бірі. Дулат тайпасында Жаныс руынан, тоғыз ұлды Құдайберді әулетінен Төлеге дейін бай да, би де шықпаған.

1743 жылы ¥лы жүз ханы Жолбарыс қайтыс болған соң, оның орнына 6 жыл бойы 1749 жылға дейін Ташкенттегі билікті Төле би өз қолына алады. Төленің атақ-абыройы әз Тәуке ханның тұсында «Жеті жарғы» заңының ел ішінде таралуымен көтерілген.

Атақты би болуымен бірге, Төле ән мен күйді, өнерді, ақындарды қатты жақсы көріпті. Осы себепті өз кезінде даңқты ақын Жанкелдіні қасынан тастамай алып жүреді екен.

Қазақ ауыз әдебиетінде Төле би туралы аңыз-әңгімелер, шешендік сөздер өте көп. Солардың көпшілігінде Төле ақылды, әділ. шешен және халық қамын ойлаған қайраткер бейнесінде суреттеледі. Шынында, Төле би 17-18-ғасырларда өмір сүрген, өз заманының ақылды, білімді, парасатты азаматы болған.