3Тапсырма

Етістіктің райлары.Етістіктің іс-әрекетті орындаушымен,уақытпен байланысты жаққа,шаққа түрленуім етістіктің рай қатегориясы деп атайды.

Қазақ тілінде төрт рай бай.1Ашық рай:(өскен,осы,келер)Мен хат жазып отырмын.Мен хат жаздым.Мен хат жазамын.2Бұйрық рай:жіктік жалғау 2және3шақ.Сен бар.ол барсын,жаз,шық,Мен барайын.3Шартты рай:са,се,Мен алсам,берсем.4Қалау рай:ғы,гі,қы,кі,ғай,гей,қай,кей,Менің жазғым келеді.

Билет№8Ұлттық ойындар

Қазақ халқының көп ұлттық ойындар бар.Олар тоғықұмалақ,қыз қуу,бәйге,аксүйек және т.б.Менің тоғызқұмалақ туралы айтамын.Тоғызқұмалақ-күшті болуға,жылдамдыққа баулиды.Тоғызқұмалақ-қазақ халқының ұлттық ойыны.Бұл ойында сүйек тастары ұяларға тоғыз-тоғыздан түсіп отыруы керек.Тоғызқұмалақ-жылдам есептеуді,тез шешім қабылдауды қажет ететін күрделі ойын.Тоғызқұмалақта бір ойынды жарты күн немесе бір күн ойнайды.Қазір Қазақстанда тоғызқұмалақ ойынынан халықаралық жарсытар өткізіп тұрады.Әбілда Ақшораев тоғызқұмалақтан алты рет республика чемпионы болған.Ол тоғызқұмалақ спорты бойынша еңбек сіңірген жаттықтырушы.

2-тапсырма

Арал теңізінің мәселесі

Арал теңізінің мәселесімен айналысатын Орталық Азия елдері (Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан,Түрікменстан) Елбасылары Кеңесінің атқарушы ұйымы 1993 жылы 26 наурызда Қызылорда қаласында құрылған. Кеңеске Орталық Азияның әр республикасы үкімет басшыларының орынбасарлары бастаған бес кісі және бақылаушы ретінде Ресей Федерациясының өкілдері енді. Кеңесті әр жылда аталған елдер кезекпен басқаратын болып шешілді. Алғашқы кезек Өзбекстанға берілді. Кеңес өз жұмысын Халықаралық Арал Қорымен және Дүниежүзілік банкпен бірлесе отырып жүргізеді.

3тапсырмаЕтістіктің шақтары.Іс-әрекеттің,қимылдың,мезгілге уақытта байланыстылыған көрсететін етістікке тән категория етістіктің шақтары деп аталады.Етістікте үш шақ болады.

1Өткен шақ.Жедел өткен шақ әдетте қимылдың,іс-әрекеттің таяу уақытта болғаннын,орындалғаннын білдіреді.(ды,ді,ты,ті)мен бардым

Бұрынғы өткен шақ қимылдың ,іс-әрекеттің сөйлеп тұрған сөтпен салыстырғанда әлдеқайда бұрын болғандығын білдіреді.(ған,ген,қан,кен)мен барғанмын

Ауыспалы өткен шақ есімшенің(атын,етін,йтын,йтін)жұрнақтары арқылы жасалып,бірде өткен шақ,бірде келер шақ мағынасында қолданылады.

2Осы шақ.нақ осы шақ қимылдың,іс-әрекетің сөйлеп тұрған сәтте болып жатқанын білдіреді(тұр,жүр,отыр,жатырөқалып етістік)мен жүрмін,мен бара жатырмын

Ауыспалы осы шақ қимыл,іс-әрекеттің дағдылы қалыпта болып тұрдым білдіреді(а,е,й)күнде барамын

3Келер шақ,Болжалдық келер шақ қимылдың,іс-әрекеттің болу мүмкіндігін айқын көрсетпей,болжай ғана айтылады(ар,ер,р)мен барармын

Мақсатты келер шақ қимыл,іс-әрекеттің келекшекте мақсат етіле орындалатынын білдіреді(мақ,мек,пақ,пек,бақ,бек)мен бармақпын

Ауыспалы келер шақ та ауыспалы осы шақ сияқты көсемшенің а,е,й жұрнақтарының жіктелуі арқылы жасалады(а,е,й)

Билет№9Наурыз мейрамы

Наурыз бұл ежелгі түркі халықтарының жаңа жыл мейрамы.Парсы тілінен аударғанда «наурыз»сөзі «жаңа жыл»деген мағынаны білдіреді.Оны барлық түркі халықтары:қазақтар,қырғыздар,өзбектер,тәжіктер және т.б. атап өтеді.Бұл мейрам күн мен түннің теңелген мерзімі 22наурыз күні өтеді.Наурыз мейрамы қазақтарға елінің тәуелсіздік алуымен бірге қайта оралды.Наурыз кезінде қазақтар наурыз көже дайындайды.Көже жеті тағамның қосындысынан тұрады:арпа,бидай,күріш,қара бидай,сүт,ет,май.Наурыз көже мейрамның,көктем келгендігінің белгісі.Наурыз көп ұлтты қазақстанның барлық халықтарының мейрамына айналды.

2-тапсырма

Киіз үй

Киіз үй - қазақ халкының ертеден келе жатқан баспанасы. Ол көшіп-қонғанда тез жиып, шапшаң тігуге ыңғайлы. Жазда ауасы әрі салқын. Қыста қазақтар киіз үйдің сыртқы киіздерін қос қабаттап жауып, қыстап шыға берген. Киіз үй ұйытқып қатты соққан дауылдан жығылмайды, нөсерлеп жауған жаңбырдың суын өткізбейді.

Халқымыз 18 ғасырдың екінші жартысында ғана балшықтан, шымнан қыстық үй (қыстау) сала бастағанымен, киіз үй осы күнге дейін бірге жасасып келе жатыр.

Қазақтың киіз үйі ішкі қаңқасы (ағашы) мен сыртқы жамылғысына (киізі) қарай 4 қанат, 6 қанат, 8 қанат, 12 қанат болып бөлінеді.