Тақырып. Уландырғыштар (ішекқуыстылар)
SUPERDIVISIO EUMETAZOA
DIVISIO RADIATA (DIBLUSTICA) DIVISIO BILATERIA (TRIBLUSTICA)
Ішекқуыстылар.
Бөлім үсті НАҒЫЗ КӨПЖАСУШАЛЫЛАР. SUPERDIVISIO EUMETRAZOA – грекше (EU – нағыз, META – аралық, кейінгі, ZOA – жануар). Осы жануарларда жасушалары нақты бөліну және оларды әр түрлі функцияға жауап беретін мүшелері бар. Осы жануарларда даму эмбриональды болады. Осы бөлім үсті дене құрылымына байланысты 2 бөлімге бөлінеді.
РАДИАЛЬДЫ СИММЕТРИАЛЫ немесе екі қабатты DIVISIO RADIATA немесе DIBLASTICA.(RADIUS – сәуле, DI – екі, BLASTOS – өсінді). Жалпылама осы ағзалар үшін соқыр ас қорыту жүйесі тән. Асты кіргізіп шығаратын бірақ тесікше болады.
УЛАНДЫРҒЫШТАР тек түрі. PHYLUM CNIDARIA.(грекше – CNIDOS – жіпше) осы тек түрге алуан түрлі жануарлар жатқызылады.
Ең көп тарағандары гидралар, медузалар, маржандар. Олар нектон – бекітілген бентос болып табылады. Денесі экта және эндодермадан құралады. Дене бітімі көптеген камераларға бөлінген. Бөлінуі септалар арқылы жүзеге асады.Барлығы жыртқыш болып табылады. Асын ұстау, ауыз тесігіне апару және қорғау үшін олардың арнайы жіпшесі болады. Жіпшенің құрылымы қуысты. Осы қуыста өте жіңішке ине орналасады. Осы ине арқылы басқа денеге улы заттар жіберіледі.
Көбеюі жынысты және жыныссыз. Жыныста ұрпақтары медузалар еркін жүзіп жүреді, ол жыныссыз ұрпағы полиптер бекітілген бентос болып табылады. Полиптер жеке дара және комонил түзуі мүмкін. Осы уақытқа дейін уландырғыштар тек түрі ІШЕКҚУЫСТЫЛАР деп аталады.
COЕLENTERATA – ішекқуыстылар (СOILOS – толық, ENTERON – ішек)
Бірақ қазіргі уақытта осындай атау қолданылмайды. Книдарияларда бес функциональды жүйе бар:
Ас қорыту
Бұлшық ет
Жүйке
Жыныс
Қаңқа
Сурет. Уландырғыштардың өмірлік циклдары (гидроидтылар мысалында)
П – полип; ЖМ – жас медуза; ДМ – дамыған медуза; Жн – желкен (парус); Ж – жұмыртқа; Б – балаңқұрт (личинка)
Жануарлар әлемінде ас қорыту жуйесі ең алғашқы болып тек түрде болып қалыптасады. Қүрылымына байланысты 3 классқа бөлінеді:
Гидроидтылар
Сцифоидтар
Маржанды полиптер
ГИДРОИДТАР классы. HYDROZOA
Олар түгелдей жойылған коллониялы теңіз жануарлары. Олар ашық теңізде маржандармен бірге рифтер жүзген класс асты СТРОМАТОПАРАТТАР
Subclassis Sromatoparata
Осы жануарлар әр түрлі пішінде болуы мүмкін. Пластина, шар, цилиндр тәріздес қабатшалары тік, бағандармен немесе каналдармен байланысқан геологиялық маңыздылығы силур және девон үшін жоғары.
МАРЖАНДЫ ПОЛИПТЕР классы - Classis Anthozoa
(Грекше ANTHOZ – гүл).
Жоғары дамыған ағзалар қазіргі уақытта теңіздерде мекендейді. Жеке дара ағзаны ПОЛИПТЕР деп атайды ал оның қаңқасын корралит деп атайды. Ауыз тесікшесі 8 немесе одан да көп сезімтал жіпшелермен қоршалып, жынысты және жыныссыз көбейеді. Осы класс дене құрылымына байланысты 6 класс астына бөлінеді:
Класс асты ТАУЛЕТА (TABULATA).
Туыс: ХАЛАЗИТЕС (HALYSITES) – соңғы ордовик және соңғы силурда мекендеген.
Туыс: ФАВОЗИТЕС (FAVOSITES) – соңғы силурда және девонда жақсы дамыған перьмге дейін өмір сурген.
Туыс: СИРИНГОПОРА (SYRINGOPORA) – ордовик және пермьде қалыптасқан.
Класс асты ХЕТЕТИДТАР(CHASTETIDA).
Туыс:ХЕТЕТЕС (CHAЕTETES) – ортаңғы девон – карбонда қалыптасқан.
Класс асты ТӨРТСӘУЛЕЛІ МАРЖАНДАР (TETRACORALLA) немесе РУГОЗА(RUGOSA).
Туыс:ЗАФРЕНТИС(ZAPHRENTIS) - силур және карбонда қалыптасқан.
Туыс:КАЛЬЦЕОЛА(CALCEOLA) –алғашқы-орта девон.
Туыс: ЛИТОСТРАЦИОН(LIТHOSTRATION) – ерте карбонда қалыптасқан.
