Тақырып. Тікентерілілер
Тікентерілілер
PHYLUM ECHINODERMATA
(Echino-кірпі,dermatos-тері)
Осы тек түрге дене құрылысына байланысты 5 сәулелі симметриялы теңіз жануарлары жатқызылады. Қазіргі уақытта 5000 жуық түрі белгілі. Олар теңіз лилиялары, теңіз кірпілері, теңіз жұлдыздары, теңіз қиярлары. Кембрийге дейін қалыптаса бастаған. Ерте палеозойда 20 астам классы болған. Көбі палеозой шекарасынан аспайды. Басым көпшілігі бентос. Өте ұсақтары планктон болуы мүмкін. Осы тек түрдің ерекшелігі амбулакральдік жүйесінің болуы. Осы жүйе арқылы дем алу, орын ауыстыру және сезу іске асырылады. Қаңқасы ішкі сыртынан терімен қапталған. Сыртында кішігірім шығыңқы элементтері көп. Кейбіреулерінде ине тікендерімен жалғасын табады. Көбеюі жынысты жолмен. Өсімдіктермен лайлы қалдықтармен қоректеніп, ал басқалары (теңіз жұлдыздары) жыртқыш аңдар. Тікентерілілер 2 тек түр астына бөлінеді.
Бекітілгендер PELMATOZOA
Бекітілмегендер ELEUTHEROZOA
Сурет. Тікентерілілердің мекендеу жағдайлары: а – бекітілген бентос – теңіз лилиялары; б – планктон – теңіз лилиялары; в-з – белсеңді (бекітілмеген) бентос: в,г,д – теңіз жұлдыздары; е – офиурлер; ж,з – теңіз кірпілері; и-к – көмілгіш бентос – голотуриялар
Бекітілгендер:
Classis Cystoidea- денесі шар, жұмыртқа, алмұрт тәріздес. Нақтылы түрде денесінің көбісі ыдыс болып табылады. Ыдыстың құрылымы бір-бірімен тығыз байланысқан пластиналар. Ауыз тесікшесі ыдыстың жоғарғы жағында. Аналь тесігі кішігірім пластиналармен жабылады. Олар О,S,D мекендеген. Өкілі Echinosphaerites (О).
Classis Crinoidea- теңіз лилиялар классы. Денесі өсімдікке ұқсас. Ыдысында ішкі мүшелері орналасады. Арнайы өсінділері болған (қолдары). Ортаңғы бөлімінде ауызы орналасқан. Жағында аналь тесікшесі. Теңіз түбіне бекітіліп өмір сүреді. О пайда болған, қазір де кездеседі. Өлшемдері әр-түрлі болған. Ең ірілері 20м биіктікке ие. Көп тараған өкілі Encrinus- T
Бекітілмегендер:
Classis Echinoidea-Осы тек түр асты жануарлар теңіз түбімен жорғалап немесе жүзіп өмір сүреді. Оларға теңіз жұлдыздары, қиярлары, кірпілері жатады. Геология үшін соңғылары ғана маңызды.
Теңіз кірпілері. Қабықшасы
шар, конус, жүрек тәрізді. Әктасты
пластиналардан құралады. Пластиналарында
тесікшелері болады. Осы тесікшелерінен
инелері кіріп шығып отырады. Қаңқасы
өте жіңішке тері қабатымен қапталады.
Тері қабатында әр түлі мүшелері
орналасқан. Сонымен қоса кішігірім
көздері. Денесінің төменгі жағында
аузы, аналь тесігі не үстіңгі жағында
немесе төменгі жақта. Ауыз тесігіне
қарама қарсы шайнау аппараты дамыған.
Осы аппаратта 5 тісі болады. Тістер
арқылы қажетті қорегін қажап, шайнап
немесе індерін қазады. Теңіз кірпілері
көне және жаңа болып бөлінеді. Көне
кірпі өкілі Археоцидарис Archaeоcidaris
.P
Жаңа кірпілер өздері 2-ге бөлінеді.
Дұрыс
Бұрыс
(Ауыз және аналь тесігінің орналасуына байланысты)
Дұрыс: цидарис (Cidaris) T
Бұрыс:J-дан
бастап белгілі. Эхинокорис(Echinocorys)
;
микрастер(Micraster)
.
Тікентерілілердің геологиялық маңыздылығы:
Алғашқы қазба қалдықтары кембрийден белгілі. Палеозойда цистоидеалар қарқынды дамыған. Теңіз кірпілері палеозойда пайда болып, мезозой кайнозойда алуан түрлі болып дамиды. Осылардың қазба қалдықтары арқылы тау жыныстары салыстырмалы жасы анықталып мекендеу ортасы нақтыланды және криноидты әктастардың қалыптасуы тікентерілілермен байланысты.
Бақылау сұрақтары:
1. Тікен терілілердің негізгі қырлары.
2. Тікен терілілердің тип тармақтары.
3. Теңіз көпіршіктеріне тән түр және оның таралуы.
4. Теңіз лалагүлінің дене құрылысы.
5. Теңіз кірпілері класы қандай тип тармағына жатады?
6. Көне кірпілердің өкілі.
7. Қандай белгілер бойынша жаңа кірпілер дұрыс және бұрыс деп бөлінеді?
8. Дұрыс кірпілердің өкілі.
9. Бұрыс кірпілер түрін атаңыз.
10. Тікен терілілердің геологиялық маңызы.