7. Ғұн тарихына қатысты жазба деректерді талдаңыз.

 Ежелгі ғұндар туралы ең алғашкы жазғандар Қытайдың әйгілі үш тарихшысы еді. Олар біріншісі - Қытай тарихшыларының атасы деп саналатын Сыма-Цянь. Оның еңбегі «Ши цзи» 130 бөлімнен тұрады, соңғыбөлімінде Сыма-Цянь ғұндар, Орта Азия халықтары, оғыздар, қаңлылар, үйсіндер туралы да жазыпты. Екінші тарихшы - Бань-Гу. Ол жазған еңбек «Цянь Хань шу» деп аталады. Бұл еңбек б.з. б. 206 жылдан басталып б.з. 25 жылына дейінгі оқиғаны қамтиды. Үшінші тарихшы – Фай «Хоу Хан шу»жоғарыда аталған екі тарихшының ізімен жазылған аса құнды еңбек. Бір артықшылығы - түркі халықтары туралы арнайы тарауы бар. Европа тарихшыларынан ғұндар туралы жазған - Аммиан Марцеллин-б.з. ІҮ ғ. Рим тарихшысы. Ол б.з. I ғ. Ү ғ. дейінгі ғұндар туралы маңызды деректер қалдырған. Ғұндар тарихнамасына айтарлықтай үлес қосқан ғалымдар - Н.А. Аристов, В.В. Бартольд, Л. Гумилев, К. Акишев т.б. Ғұндар тарихы қытай жазбаларында б.з.б. 403 ж. басталады. Б.з.б. 206 жылы олардың көсемі Мөде еді. Ол жоғары қолбасшының баласы болғаны айтылады. Б.з.б. I мыңжылдықта Орталық Азияның байтақ жерін этникалық құрамы әртүрлі тайпалар мекендеген. Шаруашылықтың дамуы, тұрмыстың ортақтығы, саяси бірлік оларды өзара жақындатып, ірі тайпалық бірлестіктер кұрыла бастайды. Б.з.б.ПІ ғасырдың аяғындағы Қытай деректерінде «ғұн»атауы кездеседі. Ал европалық жылнамашылар оларды гунни деп атады. Б.з.б. 206 жыл - ғұндардың билеушісі Мөде шаньюй батыста үйсіндерге шабуыл жасады. Солтүстікте Саян - Алтай тайпаларын бағындырып, оңтүстікте Қытайдағы Хань әулетін жеңеді.Қытай билеушісі Мөде шаньюйге бас иіп, «Тыныштык және туыстық» туралы шартқа отырып, жыл сайын оған салық төлеп отырды. Осы кездегі ғұн одағының территориясына Байқалдан Тибетке, Шығыс Түркістаннан Хуанхэнің орта ағысына дейінгі жерлер қосылды. Б.з.б 55 жыл ғұн екіге бөлінді: Оңтүстік бөлігі Хань империясына бағынышты болды. Солтүстік ғұңдар Монғолияның солтүстік - батысындағы Қырғыз-Нұр көлі маңына ордаларын орнатты. Ғұндар Қазақстанға Орталык Азиядан келді.Бұл «халықтардың ұлы қоныс аударуы» -атанған тарихи оқиғамен тұспа-тұс кезен. Ғұндардың күшеюі Қытай империясын аландатып, жорыққа дайындалды.Шайқастың салдары: Ғұн әскері талқандалып, қала қиратылды. Чжи-Чжимен бірге 518 адам тұтқынға түсіп, қатал жазаланды. 1200 жауынгер Қытайдың қол астындағы Ферғана және үйсін билеушілеріне сыйлыкқа берідді. Ғүндар тарихы, әсіресе, жаугершілік жорықтармен белгілі. Аты аңызға айналған үлкен ақыл иесі, каһарман жауынгер, көреген қолбасшы, айлакер дипломат Атилла басшылығымен ғұндар еурапалық елдердің бірқатарын тізе бүктірген.

8. Ұлы түрік қағанатының тарихын баяндаңыз.

Түрік қағанаты (552-603 жж.).

Қазақстан жерлері ҮІ ғасырда құдіретті держава – билеушілері түрік тайпасының әулеттік ашин руынан шыққан Түрік қағанатының билігіне түсті. Түрік энтонимі ең алғаш аталуы қытай жылнамаларында кездеседі. Шежірелерде түріктер Қытайдың Вэй князьдігінің солтүстік бөліктеріне жыл сайын шапқыншылық жасап тұрғандығы айтылады. 546 жылы тирек тайпалары қазіргі Моңғолияның оңтүстігі мен орталық бөліктерін мекендеген және бұл жерлерге үстемдік еткен аварларға қарсы жорық жасайды. Батыс жақтан қаптай енген тиректер армиясының сан жағынан көп болғаны белгісіз, бірақ олардың нөпірі сұсты болған деп топшаланады, өйткені тиректердің құрамына көптеген тайпалар енген, ал олардың қуатты аварларға аз күштермен қарсы тұра алуы екіталай еді. Түрік қағаны Бумын тирек армиясына шабуыл жасап күйрете жеңіске жетеді. Осы мемлекеттің ойрандалған орнында олар Түрік қағанатын құрады. Бұл этникалық - әлеуметтік бірлестіктің атасы Бумын қаған болады. 552 жылы көктемде түріктер аварлардың ордасына шабуыл жасап, оларды күйрете жеңіп, билеушілері Анағұй өзін-өзі өлтіреді. Сөйтіп аварлардың күш қуатына да, олардың барлық иеліктеріне де өзін мұрагер ретінде орнықтырады. 553 жылы Бумын қаған қаза табады, оның орнына таққа інісі Қара-Еске отырады, оның бастауымен Букрат тауларында аварларды екінші рет жеңеді. Қара-Ескінің мұрагері Мұқан қаған, оның лақап аты Нанту болады. Мұқан қаған (552-554 жж.) билік құрған уақытта Түрік қағанаты Орта Азияда саяси үстемдікке ие болады. Бұл жылдары түріктердің батысқа жасаған соғыс жорықтары бұлардан да күшті бола түседі. Бұларды Бумынның басқа бір інісі Иштеми бастайды, кейін оны батыс түріктердің түпкі атасы Батыс түрік қағанатының негізін салушы деп атайды. 552-553 жылдары түріктер «Батыста идті (эфтал) бағындырады». Отырықшы аудандардың байлығын иеленуге ұмтылу түріктердің батыстағы, Орта Азиядағы одан арғы саясаттың негізі болады. Олар эфталиттерінің батыс тармағына міне осы арада кездесті, ал эфталиттердің иелігі Каспий теңізінен Солтүстік Үндістанға және Шығыс Түркістанға дейінгі жерді алып жатқан болатын. Түрік қағанатындағы әлеуметтік қайшылықтар және мал індеттерінің күшейіп ашаршылықпен ушыға түсуі, Сүй Қытайының қағанат шекараларына шабуыл жасауы (581-618 жж.) Түрік қағанатының 603 жылы екі дербес қағанатқа – Шығыс және Батыс қағанаттарына бөлінуіне әкеліп соғады.