Добавил:
Upload Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
стилистика (2).docx
Скачиваний:
1
Добавлен:
01.07.2025
Размер:
254 Кб
Скачать
☆

2. Морфологиялық тұлғалардың жеке стиль түрлеріне қатысы.

Морфологиялық тұлға – сөздің құрылысы, сөзге жалғанатын қосымшалар. Қосымшалар сөзден сөз тудыру үшін, сөз мағынасын түрлендіру үшін, сөз бен сөзді байланыстыру үшін жұмсалады.

Сонымен, әдеби тілдің белгілі бір стильдік саласында жиі қолданылуға бейім морфологиялық тұлғалар бар. Құрамында жиі қолданылатын морфологиялық тұлғалардың сипатына қарай, қазақ әдеби жазу стильдерін негізінен екі топқа бөлуге болады. Морфологиалық құрамы тұрғысынан кеңсе стилі мен ғылыми стиль бір-біріне жақын. Сондай-ақ публицистикалық стиль мен көркем әдебиет стилі бір-бірімен орайлас. Кеңсе және ғылыми әдебиет стиліне ортақ мынадай морфологиялық тұлғалар бар:

-лық, -лік (-дық, -дік, -тық, -тік) жұрнағы. Мұндай сөздердің көпшілігі терминдік мәнге ие болып, нормаға айналған, қалыптасқан атаулар болып кетті: оқулық, серпінділік, сөздік, жылылық, жариялылық т.б.

Кейде осы қосымшаның талғанбай, кез келген сөздерге жалғанып, стильдік қателерге ұшырап жатады:

"Оның сөзінен білімдарлық аңғарылады "

"Біз мұнда жаңалықта ғана келдік". Дұрысы: жаңа ғана келдік.

-шылық, -шілік. Бұл жұрнақ арқылы жасалған сөздер көбіне кәсіптің, шаруашылық түрлерінің немесе әлдебір абстракт күй-қалыптың атауы болып отырады: Малшылық, диханшылық, оқытушылық, шығармашылық т.б,

-лылық, -лілік, -дылық, -ділік, -тылық, -тілік.

Зат пен құбылыстың ерекше белгісінің атауын жасайтын бұл аффикстер көбіне ғылыми әдебиет тілінде, кеңсе стилінде кездеседі: қуаттлық, зейінділік, екпінділік, мекенділік т.б.

-қыш, -кіш, -ғыш, -гіш: жылытқыш, сепкіш, мұздатқыш.

-ма, -ме, -ба, -бе, -па, -пе — әр түрлі құжат атауларын, жіктелген зат атауларын жасайтын өнімді тәсіл: әдістеме, анықтама, (мінездеме), жолдама, сілтеме, хабарлама, ескертпе, баспа, жазба т.б.

Ғылыми, кеңсе стильдері шұбалаңқы болмай, жатық болуда қысқарған сөздер (мекеме аттары) жиі қолданылады: ҚазҰМУ, ономком, ұжымша.,

Публицистикалық және көркем әдебиет стильдеріне тән морфологиялық тұлғаларды атау қиын. Барлық түрлері де қолданыла береді, әсіресе экспрессивті-эмоциональды мән туғызатын грамматикалық тұлғалар жиі қолданылады.

Әдеби нормаға жатпайтын тұлғалар ретіне қарай публицистикалық, көркем шығармалар стилінде кездесе береді.

Кейбір морфологиялық тұлғалар контекст ішінде мәтінге қарай белгілі бір қолданыста пайда болып, сөйлеу стиліне сіңісіп кетеді:

-сымақ — есімдер құрамында қолданылып, кемсіту, жақтырмау, кекету мәндерін туғызады: ақынсымақ, шешенсымак,, мырзасымақ.

Етістіктер құрамында келіп, бейнелі мән туғызатын қосымшалар да бар:

-ди, -ти: бұлти, қылти, батти

-би, -ми, -пи: ілми, жылми, сымпи, үрпи, қылми, барби т.б.

-ырай, -ірей: бүкірей, бажырай, ақырай, одырай, тікірей т.б.

-ши, -жи: ақши, мықши, кегжи.

-си: ақси, тырси, сықси, борси т.б.

-қи, -ки: әңки, дөңки, сықи, тыңқи т.б.

-ыс, -іс: тырыс, бүріс, қырыс т. б.

Еркелету, сыйлау, жақын көру, жақсы көру мәнді туғызатын морфологиялық тұлғалар бар: -қа, -ке, -жан, -тай, -ш.

Кейде тілде қалыптасқан, орны бар морфологиялық тұлғаларды бей-берекет орынсыз қолданып, теріс жұмсау кездеседі:

"Бұл істі асығыссыз жүзеге асыру керек" — Дұрысы: асықпай.

Уәкіл оған түсініс беріп жатыр — Дұрысы: түсінік.