2. Мшиналардың эксплуотациялық саналары бағасының ірілендірілген көрсеткіштері.

Өнім бірлігінің құны:

, (59)

мұнда Э – эксплуатациялық шығындар;

П – машинаның өнімділігі.

Бір жұмыскерге тиісті өнімділік:

, (60)

мұнда z- жұмысшылар саны.

Өндіру процессінің металлсыйымдылығы:

, (61)

мұнда G – машина салмағы.

өндіру процессінің энергосыйымдылығы:

, (62)

мұнда - машинаның бегітілген қуаттылығы.

Машинаның үлестік құны:

, (63)

мұнда Ц – машиннаның құны.

Істелген №2.5 жұмысты ескере отырып, арту-түсіру машиналарының қандай типін пайдаланып, көрсетілген құрылыс материалдармен жұмыс істеу үнемді болатыны туралы қорытынды жасау.

№5 практикалык жұмыс: Крандардың тұрақтылығының есебі

Cүрақнама:

1. Крандардың түрақтылығының қандай түрлері болады

2.Бір сменадағы циклдардың саны қай формуламен анықталады

3. Циклдың ұзындығы қалай анықталады

Тапсырма: жалпы ережелермен танысу және кранның тұрақтылығының есебін орындау.

Әдебиет: [1]

Әдістемелік усыныстар

1. Крандардың тұрақтылығының екі түрі бар: жүкті – кранның көтерілетін жүкке қарай төңкеру мүмкіндігі бар, жеке – кранның артқа қарай, яғни қарсы салмаққа қарай төңкеру мүмкіндігі бар түрлері: G –кранның ауырлық күші, W₁, W₂- желдік жүтер, P- төңкерілу қабырғасы, Q- жүктің ауырлық күші.

2. Жүк тұрақтылығын көрсететін көрсеткіш болып K_уст коэффиценті болып табылады, Ол M_ин жүгінің тежеуі және М жүк жағдайындағы аланға болуы мүмкін енісі нәтижесінде пайда болатын инерциялық күштің М_вет желдік жүктемесін санамағанда M_удер кранның барлық бөліктерінің ауырлық күшімен пайда болатын жағдайды ұстайтын қатынас болып табылады.

Α-ның мүмкін енісібашен крандары үшін 2⁰,өздігінен жүретін крандарүшін – 3⁰.

Башен крандарынан өтетін төңкерілу қабырғасына қатысты жағдайларды анықтаурельстың басының осі арқылы анықталады,ал өздігінен жүретін крандардарда аутригерлер осі бойынша, ал гусеницалы крандарда гусеницалы арба осі бойынша агықталады.

Барлық жағдайда бұрылғыш платформаның осі төңкерілу қабырғасына перпендикуляр болады. К_уст коэффицентінің сандық мәні мына формула бойынша анықталады:

(64)

мұндағы – төңкерілу қабырғасына қатысты барлық ұстағыш жағдайлар суммасы, Н-м.

- төңкерілу қабырғасына қатысты барлық төңкергіш жағдайлар суммасы, Н-м.

– ГОСТ 1451-77, Н-м бойынша анықталатын құрылғылармен жабдықталған базалық машинаға желдік жүктер жағдайы.

– жұмыс органының салмағымен және енгізетін құрылғымен пайда болатын суммалық жағдай, Н-м.

–тұрақты эквивалентті жағдай, Н-м.

Кранның инерциялық және желдік жүктерсіз горизонталь алаңдағы жұмысы кезінде К_уст тұрақтылық коэффиценті 1,15-тен кем емес сан деп алынады, ал еніс кезінде және желдік жүкті 1,4-тен кем емес сан деп алынады.

Тұрақты эквивалентті жағдайды былай анықтаймыз:

(65)

мұндағы М₀ – күш жағдайы, Н-м.

Динамикалық жүктер әрекеті кезінде жүкті кранның мүмкін енісі.

(66)

мұндағы G_i – жүк центрінің биіктігіндей құрылғының i – элементінің салмағы.(м).

Q,H _гр – жұмыс органының ұстау нүктесінің салмағы (кг) мен биіктігі (м).

(1), (2), (3) формулалар бойынша есептеулерді орындап базалық машинаның салмағын анықтауға болады.

№ 6 практикалык жұмыс Тиеуштің техникалық мінездемесін танықтау

Cүрақнама

1.Жүктиегіштердін қандай түрлері болады

2. Жүктиегіштердін пайдалану өнімділігі қалай анықталады

3. Жүктиегіштер қай салада пайдаланады

Тапсырма: Тиеушінің техникалық өндірістігінің есебін орындау.

Әдебиет: [1]

Әдістемелік усыныстар: Тиеу-шығару жұмыстарын орындау кезіндегі тиеушінің эксплуатациялық өндірістігі мына формула бойынша анықталады:

(67)

мұндағы Q_н – номиналды жүк көтеру қабілеттілігі, т.

К_в – жұмсалған жұмыс уақытының коэффиценті.(0,8-0,9).

Т_ц – цикл ұзақтығы, мин.

, (68)

мұндағы V_K –сыйымдылығы қалыптыковштың геометриялық көлемі, м³.

K_H – ковштың толтырылу коэффиценті, K_H =1,25.

γ_M – материалдың орташа көлемдік массасы, γ_M =1,6 т/ м³.

(69)

мұндағы l_k, l₂, l₃ - ковштың штабельге ену жолдары (ковш түбінің тереңдігі), км.

v_{д ср} - ковштың штабельге енуінің орташа шынайы жылдамдығы, тиеушінің жүкті шығару үшін кетуі және штабельге қайта оралуы, км/ч.

v_{т1 ср} и v_{т2 ср} - ковштың штабельге енуінің орташа шынайы жылдамдығы, тиеушінің жүкті шығару үшін кетуі және штабельге қайта оралуының орташа теоретикалық жылдамдығы, км/ч.

S₁ және S₂ - Ковш гидроцилиндрі штогының ену жағдайынан төңкерілу жағдайы мен толық қимылы жағдаына өту қимылы.

v_шт –гидроцилиндр штогының орын ауыстыру жылдамдығы, м/мин.

t_п – беріліс пен алдынның гидроүлестіргішінің қосылу уақыты.

t_m –транспорттың орағытпа лығы уақыты (челнокты жұмыс әдісі кезінде t_m=5-6с, бұрылу ы бар жұмыста t_m =0).

k_з 2 – ковштың толтырылу коэффиценті.

(70)

мұндағы Q - гидравликалық насостардың теоретикалық берілісі, см³/мин.

D- гидроцилиндрдің деаметрі, см.

–гидравликалық көлемді бірілістің көлемді к.п.д.-сы, = 0,94 - 0,98.

Ковштың штабельге ену күші (тиеушінің күші) эмпирикалық тәуелділік бойынша анықталады:

(71)

мұндағы с – бөліктердің ірілігі мен материалдың қопсытылу дәрежесін ескеретін коэффицент. (1 кесте).

В_к –ковштың ені, см.

k_ф –ковш пішінінің коэффиценті.

n –дәреже көрсеткіші, n=1,25.

Ковштың штабельге енуі бірінші жұмыс берілісінде және кедергі коэффицентіне сәйкес дөңгелектің двигателі Т_omax жүгінің ең үлкен күш режимінде жүзеге десек, δ=30%яғни:

(72)

мұндағы К_{нт=0,85-0,95,} ал транспорттық операциялар екінші және үшінші берілісте жүзеге асады, ал Т=0, бірковшты фронтальды тиеушінің мінездемесі бойынша қажетті беріліс үшін біз v_{д1 ср}, v_{т2 ср} и v_{т3 ср} анықтауымыз қажет.

3 Кесте.Материалдардың жағдайан ескеретін коэффицент.

Материал	Бөліктердің ірілілігі	Бөліктердің ірілігі мен материалдардың қопсытылу дәрежесін ескеретін коэффицент, с.
		Жақсы қопсытылған материал	Жаман қопсытылған материал
Құм	-	0,048-0,072	0,084-0,096
Саз	-	0,120-0,140	0,160-0,190
Гравий	60-100	0,098-0,112	0,190-0,530
Песчаник	200	0,132-0,144	0,180-0,192
Көмір	100	0,104-0,112	0,136-0,152

Ескертулер:

• Ковштың штабельге енуі мен шығуы, қайта оралуының орташа жылдамдықтарыөзара тең.

• Гидроүлестіргішінің берілісі мен золотниктерінің ауысу уақыты 2-4 с.

Өздік жұмысқа арналған тапсырмалар:

1.Барлық құрылыс материалдары үшін тиеуші ковшының мүмкін максималды енін анықтау.

2. Ковштың геометриялық көлемін анықтау.

3.Тиеушінің эксплуатациялық өндірістігін анықтау.

14кесте. Варианттар

№ n/n	Lk, м	L1,м	L2,м	Vср,Км/час	S1,м	S2,м	Q, л/мин	D, см	Tdmax, кН	Hk, м	Lk,м
1	2	5	6	1	0.6	0.8	62	60	20	0.6	0.3
2	3	6	7	1.4	0.8	1.0	90	64	30	0.7	0.4
3	4	7	8	1.6	1.0	1.2	119	98	40	0.8	0.5
4	5	8	9	1.8	1.2	1.4	153	72	50	0.9	0.6
5	2	9	10	2.0	0.6	0.8	176	76	60	1.0	0.7
6	3	5	11	2.2	0.8	1.0	192	80	70	0.6	0.3
7	4	6	6	2.4	1.0	1.2	222	84	80	0.7	0.4
8	5	7	7	1	1.2	1.4	62	90	90	0.8	0.5
9	2	8	8	1.4	0.6	0.8	90	100	100	0.9	0.6
10	3	9	9	1.6	0.8	1.0	119	110	120	1.0	0.7
11	4	5	10	1.8	1.0	1.2	153	120	140	0.6	0.3
12	5	6	11	2.0	1.2	1.4	176	140	160	0.7	0.4
13	2	7	8	2.2	1.4	1.6	192	160	180	0.8	0.5
14	3	8	9	2.4	1.6	1.8	222	180	200	0.9	0.6
15	4	9	10	1.2	2.0	2.1	62	200	210	1.0	0.7

№ 7 практикалык жұмыс Бірковшты фронтальды тиеуші параметрлерін есептеу

Cүрақнама

1. Шөмішті толтыру коэффициенті неге тең

2. Шөміштін жүктеу биіктілігі қалай анықталады

3.Шөміш өзінін осінін айналысында неше градуске дейн бұрылады

Тапсырма: Бірковшты фронтальды тиеуші параметрлерін анықтау бойынша есептерді орындау

Әдебиет: [1]

Әдістемелік усыныстар Әдетте, базалық екіості дөңгелек жү көтергіштің негізгі параметрлері бульдозердің жүк ті есебін орындау кезінде бекітіледі. Сондықтан базалық екіості дөңгелек жү көтергіштің негізгі параметрлерін есептеу тәртібін қарастырған кезде жүк көтергіштің басты және негізгі параметрлері белгілі деп санауымыз қажет.

Тиеушінің салмағын анықтаймыз. Тиеушінің салмағы G_T екіості жүк көтергіш пен G_об жүк тиелуші құрылғының салмағынан құралады, яғни: = 1,25 - 1,35.

(73)

мұндағы - жүк тиелуші құрылғының салмағының апқасында екіості жүк көтергіш салмағының кеңеюін ескеретін коэффицент,

Жүк тиелген тиеушінің салмағы мынаған тең

(74)

мұндағы G_M – ковштағы материал салмағы.

Ковштағы материал салмағы базалық машинаның жүкті классына сай максималды ұшу кезіндегі негізгі ковштың поминалды жүк көтеру қабілетімен анықталады (м³).

(75)

Ковштың размерлерін анықтайық:

• Түбінің ұзындығы (ковштың штабельге енк тереңдігі),м.

( 76)

• Ені, м.

(77)

Тиеушінің осьтер бойынша развескасы:

• Жүк тиелген

G₁ = (70-75)% G_г; G₂ = (30-25)% G_г ( 78)

• Порожнелік

G=(45-50)%G;G’₂=(55-50)%G. (79)

Тиеушінің өктем күшін анықтайық .(ковштың штабельге ену күші).Әдетте, ол екіості жүк көтергіштің пневмодөңгелектік шиналарының тіркелгіш сапасымен анықталады. Горизонтальды Р_вн учаскідегі өктем күш деп тиеуші жүгінің ең үлкен мүмкін күшін қабылдауымыз керек.Ал ол T_dmax аз уақытты жұмысы кезіндегі және δ=30% дөңгелек движительдің керілуі коэффицентіне тең тіркелу шарттарымен анықталады:

(80)

Ковш кромкасы өктемінің үлесті күші (кгс/см)

(81)

мұндағы В_к –тиеуші ковшының ені, см.

Бүгілу күшін анықтайық (кгс), ол негізгі ковш кромкасына жатқызылған және ковш айналымдарының гидроцилиндрлерінен пайда болады. Садағында таяныш шаңғылары бар тиеушілер үшін ол мынаған тең:

(82)

Ковш кромкасындағы бүгілу күші мынаған тең:

(83)

Бірковшты фронтальды дөңгелек тиеушілер үшін өктем мен бүгілудің келесі мәндері ұсынылады:

12 Кесте. Бірковшты фронтальды дөңгелек тиеушілер үшін өктем мен бүгілудің келесі мәндері.

Жүк көтеру қабілеті,т.	3-ке дейін	4-6	6-дан жоғары
Qвыг,Кгс/см	15-30	25-40	40
Qвыг,Кгс/см	20-35	25-40	30

Тиеушінің штабельден жүкті босатуға барғанға дейінгі ковшттың көтерілуі аяқталу шартына сай садақты көтеру жылдамдығын анықтайық:

( 84)

мұндағы S_П және S_Д – тиеушінің жұмыс жүрісі мен садақтың көткрілуі кезіндегіковш бекітілу шарнирінің жолдары.

V_x – тиеушінің қатарымды жлғыщ жолының жылдамдығы, м/с.

Садақтың төмен түсу жылдамдығын анықтайық

( 85)

Ковштың босатылу биіктігі

(86)

мұндағы h_m- тиеуші жұмыс істеуге міндетті транспорттық құралдар борттарының ең үлкен биіктігі,м.

- тиеушінің дайындалмаған негіздегі жұмысы мен ковштың тасталуы үшін керекті қосымша биіктік, = 0,3-0,5- м.

Ковш кескіш кромкасының ең үлкен тереңделуі

h_з = 0,3-0,5 (87)

Ковштың үшуы, яғни максималды биіктікте орналасқан жәнебосатылудың ең үлкен бұрышындағы дөңгелек жүк көтергіштің алдыңғы бөліктерінен ковштың кескіш кромкасына дейінгі қашықтығы.

(88)

мұндағы В_т – тиеуші жұмыс істеуге міндетті едәуір ауыр транспорт құралы кузовының ені,м.

= 0,3-0,5- м. - жұмыс қауіпсіздігі үшін қажетті ковштың босатылуы кезіндегі тиеуші мен транспорт құралы арасындағы қашықтық, = 0,15-0,20м..

№ 8 практикалык жұмыс Ленталық конвейерлердің есебі

Cүрақнама

1. Ленталы конвейердін достоинство не болып табылады

2. Ленталы конвейердін кемшілігі не болып табылады

3. Ленталы конвейерлер қайда пайдаланады

4. Ленталы конвейердін өнімділігі қалай анықталады

Тапсырма: ленталық конвейерлердің негізгі параметрлерінің есебін орындау.

Әдебиет: [1]

Әдістемелік усыныстар ленталық конвейерлердегі тау массасының орын ауыстыруы ауырлық және апаратын органдар мен стационарлық роликоопорлары бар бұтақтармен ұстау функциясын атқаратын лентада жүзеге асырылады.

Ленталық конвейерлерінің артықшылықтары :

• Жоғары өндірістігі,

• Бір ставтағы үлкен ұзындығы,

• Едәуір аз салмақ пен скребок конвейерлерімен салыстырғандағы үлесті энергосыйымдылығы,

• Жұмыстың толық автоматтандырылу мүмкіндігі,

• Жоғары сенімділігі.

Кемшіліктері:

• Орын ауыстыратын жүктің шектеулі бытыраңқылығы – 350 мм-ге дейін,

• Орнатылудағы иілу бұрышының шектеулігі (тегіс ленталы конвейерлер үшін) 18⁰-тан артық емес,

• Қатты қисық трассада жұмыс істй алмауы,

• Жоғары бағасы мен лентаның жұмыс істеу мерзімінің қысқалығы.

Жер астында жағдайға сәйкес орнатылу орнына байланысты әр түрлі ленталық конвейерлері пайдаланады.: забойлы, горизонтальды және жеңілиілгіш штректі, уклонды және бремсбергті, ал бір орында жұмыс істеу жұмыс істеу уақытына байланысты - қозғалмалы, жартылай стационарлы және стационарлы.

Ленталық конвейерлер тау массасының дайындықтан орын аустырғанда кең қолданылады.Тлескопты конвейерлернегізінен қайтарыды жолмен көмір пластыныңстолбыларын өңдегенде қолданылады. Қазіргі жерасты ленталық конвейерлер мынадай параметрлерге ие: өндірістігі – 50-1100 т/сағ, ерекше жағдайларда, яғни руда үшін 6000 т/ағ –а дейін, бір ставтағы ұзындығы 10-нан 2500 м-ге дейін, конвейерлік сызықтары7 км-ге дейін, лента ені 650-ден 1200 мм-ге дейін, 1600 бен 2000 мм сирек болады, лентаның қозғалу жылдамдығы 0,6-3,15 м/с.

Ленталық конвейерлерінің негізгі элементтері мен құрылымы.

Ленталық конвейер лентадан, астыңғы жүк бұтағы мен үстіңгі жүк бұтағы үшін роликоопорлардан, роликоопорлар бекітілген ставтан, жетек станциясынан, созу құрылғысынан, шеткі секциядан, жүктелу секциясынан құралады.

Ленталық конвейерлердің есебі.Ленталық конвейерлерді таңдау мен тексеру есебі үшін скребок конвейерлері үшін қолданылатын мәндер қолданылады.Ленталық конвейердің өндірістігі (т/мин) былай анықталады:

(89)

мұндағы В - конвейер лентасының ені, м.

γ- орын ауыстырушы материалдың қалыңдығы, т/м³

К_β- өндірістіктің өзгеруін ескеретінкоэффицент.

ν-конвейер лентасының қозғалу жылдамдығы., м/с.

К_П- эксплуатация шарттарын ескеретін коэффицент.

Тау массасының алдыңғы қимасының ауданын не салалық стандарт бойынша, не К_П екі жақтағы роликтердің δ бұрыш мен орын ауылтырушы тау массасының ρ_Д кәдімгі құламасына тәуелді өндірістік коэффиценті арқылы, δ=30⁰ және ρ_Д =15⁰ болғандағы К_{П=525 .}Конвейерді орнатудағы 0-ден 6⁰ дейін бұрыштар кезінде коэффицент К_β=1, 6-дан 18⁰ дейін К_β=0,95. К₁ коээффиценті эксплуатация шарттарын ескереді, стацонарлық бекітулер үшін К₁=1, жартылай стационарлық үшін К₁=0,9.

Проходтық жұмыстар үшін лента ені В= 0,8м. болады. Қабылданған енді тексеру қажет:

(90)

мұндағы - тау массасының бытыраңқылығы, м.

Лента қозғалысының жылдамдығын таңдалған конвейер мінездемесінен алады, немесе өндірістікті еске ала отырып (1) формула бойынша анықтауға болады.

Ленталық конвейердің қажетті минуттық өндірістігі проходтық комбайнның өндірістігінен 25-30% жоғары болуы керек.

Конвейердің ұзындығын ескере отырып унифицирленген тізім бойынша конвейер таңдалып, оның қуаты, лентаның беріктік қоры мен созу құрылғысының күші тексеріледі.

Конвейер бұтақтарындағы кедергі (Н):

, ( 91) (

(92)

Жерасты конвейерлері үшін лентаның орын ауыстыруының кедергісінің коэффиценті W=0.035-0.04, к коэффиценті конвейердегі жергілікті кедергіні ескереді.

Конвейердің L ұзындығына байланысты K коэффицент мәндері кестеде көрсетілген.

Кесте. Конвейердің жергілікті кедергісін ескеретін коэффицент мәндері.

L,м	850 және одан жоғары	480	230	140	80	50	30	20	10
K	1,1	1,2	1,4	1,6	1,9	2,2	2,6	3,2	4,5

Жүктің сызықтық ауырлық күші (Н/м) мына формула бойынша анықталады.

(93)

Лентадағы q_л жүктің сызықтық күштері мен q¹_р айналмалы үстіңгі және qⁿ_р айналмалы астыңғы бөліктері конвейер мінездемесі бойынша қабылдана береді.

Конвейер жетегіндегі ауырлық күші (Н) мынаған тең:

( 94)

Жетек қуаты:

(95)

мұндағы К_зап қуат қорының коэффиценті, К_зап =1,1-,2.

η- жетектің беру механизмінің к.п.д.-сы, η =0,75-0,85.

Лентаның жүкті бұтағындағы қажетті минималды созылуы (Н):

(96)

мұндағы В – лента ені, м.

Жетек қорының жүкті мүмкіндігінің коэффиценті К_m мынаған тең деп алынады 1.3-1.4. Футерленбеген барабандар үшін лента мен барабанның ілінісі коэффиценті μ =0,15, футерленген жұмсақ резинасы барлар үшін μ =0,25, “шеврон” сияқты суреті бар футерленген резиналар үшін μ =0,4.

Лента біріктігінің қорын былай анықтайды:

(97)

мұндағы I – лентадағы рокладкалар саны, прокладкалардың мүмкін саны i=3-8.

Σ – лентадағы бір рокладканың үзілу кедергісі, Н/см.

Маталы ленталар үшін беріктік қоры m=9-10, тростық ленталар үшін m=8-97

Бір ставтағы конвейердің мүмкін ұзындығы (м) :

98)

мұндағы К_з – ленталық конвейердің жүктелуі.

Өздік жұмысты орындау үшін тапсырмалар:

1)Ленталық конвейердің өндірістігін анықтау,

2) конвейердегі ауырлық күшін анықтау,

3)Лентаның жүкті бұтағындағы минималды созылуын,

4)Ленталық конвейердің жетегінің құатын,

5)Лентаның жүкті бұтағындағы минималды созылу негізінде лентадағы бір прокладканың үзілу кедергісін,)