1 Cүрет Машиналардың жалпы классификациясы

Машиналардың басты тораптары

Әртүрлі машиналарға, механизмдерге және бөлшектерге қойылатын басты талаптар төмендегідей:

• қарапайымдылығы;

• қаттылығы;

• тозуға төзімділігі;

• дірілге төзімділігі;

• температураға төзімділігі;

• радио кедергілерден қорғанысы және тағы басқа.

2 Cүрет.Машинаның негізгі тораптары

Тиеу-түсіру машиналарының басты тораптары келесі схема түрінде ұсынылуы мүмкін:

1) технологиялық операцияны орындайтын жұмыс жабдығы

РО (ЖЖ);

2) объектінің алаң бойынша орын ауысуын немесе объектілер аралығындағы қайта базалану бойынша жүзеге асатын жүрісті жабдық ХО (ЖЖ);

3) ЖЖ және ЖЖ-ты қозғалыс келтіретін күш жабдығы

СО (КЖ);

4) ЖЖ, ЖЖ, КЖ аралығындағы кинематикалық параметрлерді өзгерту мен механикалық байланысты жүзеге асыратын беріліс механизмі ПМ(БМ);

5) ЖЖ, ЖЖ, КЖ және БМ басқаруындағы тура және кері байланысты жүзеге асыратын, машинаны басқару жүйесін СУ (БЖ).

Жұмыс органдары - өңделетін ортаның түрін өзгерту және орнын ауыстырумен байланысты жұмысты жүзеге асыруға арналған қондырғы. Жалпы түрде орындалатын жұмыс түрі бойынша айырады:

- тілгіш (бульдозерлер, сабақ кескіш, автогрейдер қайырмалары);

- аралағыш (бұрғылау машиналарының тілгіш шынжырлары, ойғыш, шынжырлы аралар);

- батырып алғыштар (бір ожаулы және көп ожаулы экскаваторлардың, жүк артқыштардың, элеваторлардың ожаулары);

- соққышты (таптайтын аяқтар, пиктер, пісірілген лидерлер);

- дірілді (плиталар, түйрегіштер, біліктер, рейкалар);

- тасымалдайтын (ленталар, шнектер).

Күш беретін жабдық (КБЖ) – беріліс механизмдері арқылы жабдықталатын немесе машиналар жүйесінің тартпасын қамтамасыз ететін қондырғы.

Күш беру жабдығының келесі типін айырады: базалық КБЖ – автономды (ДВС) және автономды емес; қосымша КБЖ – пневматикалық, гидравликалық, дәрілік (порхты).

ДВС дизельді және карбюраторлы двигательмен берілген, электрлі – тұрақты және ауыспалы тоқ двигательімен (50,200 Гц үш фазалы; бір фазалы, коллекторлы), пневматикалық және гидравликалықтар (поршенді, ротациялы, турбиналы) насостармен, моторлармен, компрессорлармен берілген.

Оларды басқару жүйесі айырады (БЖ):

• механикалық;

• гидравликалық (насос және насоссыз);

• пневматикалық;

• электрлік (электронды, магнитті).

БЖ күшейткіштермен және сервокелтіргіштермен, датчиктермен және компьютерлік қамтумен орындалады.

Қозғалғыш жабдық – машинаның орын ауысуынаарналған қондырғы.

Қозғалғыш жабдықтарды төмендегідей айырады ҚЖ:

• жұмсақ;

• жартылай қатты;

• қатты;

• пневматикалық;

• шынжырлы;

• рельсті

ҚЖ шасси (арбалар), прицеп, жартылай прицеп және өздігінен жүретін арбалар, арнайы машиналармен агрегатталатын түрде орындалады (сккреперлі арбалар, панель тасығыштар, көтергіштер және т.б.).

Өткізгіш механизмі – бір анықталған немесе бірнеше мақсатқа бағынатын механизм немесе механизмдер жүйесі, жылдамдықты, моменттерді, күшті және қозғалыс бағытын жасай отырып, қашықтыққа қуатты беру үшін арналған.

Жылжыту механизмдер (ЖМ) бөлінеді:

- өздік жылжу (тісті, червякті, қайыс жетекті, шынжырлы, винтті);

- біліктер мен өстер (тұтас, қуысты, тура, иінді, иілгішті);

- подшипниктер мен тіреулер (тербеліс, бөлек тұратын және бөлек тұрмайтын радиальді, радиальді - тіреуішті);

- муфтылар (басқарылатын және басқарылмайтын, қарапайым және компенсациялы);

- тежеуіштер (ленталы, дискілі және негізді).

Берілістер ЖЖ және КБЖ, ЖЖ және ҚЖ, КБЖ және ҚЖ аралығындағы жылдамдықтың моменттердің, күштердің және қозғалыс бағытының үйлесімділігін қамтамасыз етеді.

Тиеу-түсіру машиналарының технико-экономикалық сипаты

Машина өнімділігі

Өнімділіктің негізгі түрлері:

• конструкциялық,

• технологиялық,

• пайдаланушылық;

• дұрысталған.

Өнімділікті өлшеу бірлігі: м³/сағ, м²/сағ., м/сағ, т/сағ.

Конструкциялық өнімділік – машина кинематикасына байланысты максимальді мүмкіндік өнімділігі (қозғалыс, күш, жылдамдық және тағы басқалар параметрлерінің жүйесі).

Циклдік әрекеттегі машиналар үшін:

П_кц = 3600 · П_i / Т_i (1)

мұндағы П_i – бір циклдің өнімі;

Т_i – бір циклдің уақыты (с).

Үзіліссіз әрекеттегі машиналар үшін:

П_кн=3600ּu - F, (2)

мұндағы F – ауысып жылжитын матриалдың көлденең қимасы;

u – ауысу жылдамдығы.

Порционды әрекеттегі машиналар үшін:

П_кн=3600·u V/a, (3)

мұндағы а – порциялар аралығындағы қадам.

Q – бір порцияның көлемі

Технолгиялық өнімділік өндірістік жағдайдың нақты оқиғаның мүмкіндігіне байланысты (тоқтаусыз).

П_т=К_т∙П_к, (4)

мұндағы К_т – жұмыстың нақты шартын ескеретін коэффицент.

Мысалы, ожаулы жер қазу машиналары үшін

К_т=k_н/k_р, (5)

мұндағы k_н, k_р – ожаудың толу коэффициенті жәіне топырақтың қопсылуы.

Экспериментті түрде анықталған және жұмыс тәжірибесі бойынша бекітілген k_н= 1,0; k_р = 1,2 ... 1,3.

Пайдалану өнімділігі: әртүрлі ұйымдастырушылық факторларына байланысты.

П_э = k_э ∙ П_т, (6)

мұндағы k_э- машинаны қолдану коэффициенті.

Мысалы,

k_э=k_в∙k_on, (7)

мұндағы k_в, k_on –оператордың квалификациясы мен уақыты бойынша машиналарды қолдануды есекеретін коэффициенттер. J_c жүзінде K_в = 0,75 .... = 0,95 дейін.

Өнім бірлігінің құнын және машина ауысуының құнын айырады. Өлшеу бірлігі тнг/м³, тнг/м², тнг/м.

Өнім бірлігінің құны:

(8) .

мұндағы Э - өнімді өндіруге кететін шығын; N - өнім саны; С_мс- машина – ауысу – бағасы; З_вр –қосымша жұмысшылардың жалақысы.

Машина – ауысушылық құны келесі формуламен анықталады.

(9).

мұндағы Р_о – тұрақты шығындар (машинаның бастапқы құнын төлеу, күрделі жөндеулер, механизация базасын күтіп ұстау).

Т_о – бір жылдағы жұмысшылар ауысымының саны;

Е_е – бір жолғы шығындар (монтаж, демонтат, қайта базалану);

Т_е – берілген объектідегі машиналардың жұмыс ауысымдарының саны;

Э_р – пайдалану шығындары (операторлар жалақысы, энергоресурстардың бағасы, ағымдағы жөндеу, тозған инвентарьді, құралды ауыстыру және т.б.).

Төменде машина - ауысым құнының есебін оның шифрленуімен нұсқалары келтірілген;

, (10)

мұндағы С_м – машина құны;

А – күрделі жөндеуді жүргізуге және машинаның бастапқы құнын төлеуге амортизациялық қаражат пайызы;

Б – машиналарды күтіп ұстауға кететін амортизациялық қаражат;

Т_г – бір жылдағы жұмыс күнінің саны;

n - тәуліктегі ауысым саны;

С_мр – монтаждау және жөндеу жұмысының құны, машинаны объектіге жеткізу;

m – машиналарды қайта базалау саны;

С_nб – объектідегі машинаны қайта базалауға кететін шығындар;

С_n – жұмыс алаңындағы дайындық жұмыстарына кететін шығындар;

К_см – берілген объектідегі ауысым саны;

а - машинаны пайдаланудың нақты жағдайында жұмыс қарқынының коэффициенті;

С_э – машинаға келтіретін қуат бағасы;

С_о – қосымша ауысымдық жабдықталудың құны (тежеуіш ленталары, арқандар, және тағы басқа);

С_р – күрделіден басқа жөндеулер құны;

з – машинаға қызмет көрсететін жұмысшылар жалақысы (машина операторлары).

Машиналарды пайдалану сапасын бағалаудың үлкейтілген көрсеткіштері.

Өнім бірлігінің бағасы

(11)

мұндағы Э, П-эксплуатациялық шығындар және машинаның өнімділігі.

Бір жұмыскерге келетін өнімділік

(12)

мұндағы z-жұмыскер саңы

Металлоемкость процесса выработки

(13)

мұндағы G-машинаның салмағы

Энергоемкость процесса выработки

(14)

мұндағы N-машинаның анықталған куатылығы

Машинаның бағасы(удельная)

(15)

мұндағы Ц –машинаның бағасы

Әдебиет: [1; 2; 3]

№ 4 дәріс: Үздіксіз қызмет атқаратын машиналары және жабдықтары

Конвейерлердін құрылымы және жалпы түсініктер

Қазіргі кездегі кәсіпорындардың жақсы жұмыс істеуі массалы механикалық өндіріс процестерінде базаланады, бірінші орында ауыр бұйымдармен материалдар, бұйымдар мен өнімдер, бірлік материалдар тасымалдау жүктеу-қайта жүктеу шаралары. Өндірістік процестерге байланысты барлық операциялар ішкі және сыртқы зауыттың өндірістік транспорттар арқылы жүзеге асырылады

Сыртқы транспорт (теміржол, көлік, су, ауа арқылы жүретін)өндіріске шикізат, отын және көмекші материалдарды және дайын өнімдер тасымалдайды. Ішкі зауыттың транспорт (крандар, жүктеушілер, конвейрлер және т.б.) шала өнімді, шикі зат және цех ішіндегі бұйымдар, цех арасында және қоймаға дайын өнімді жеткізу, жүктеу-қайта жүктеу жұмыстарын атқарады. Конвейрлер бұдан басқа промышленды транспорт ретінде технологиялық процесте дайындауға және дайын өнімде жинауға кең көлемде қолданады.

Үзіліссіз қозғалыстағы таксымалдаушы машиналар жүктерді үзіліссіз ағыммен, көп жағдайларда бір көшеде тасымалдайды. Жүкті ағым жалпы струя немесе бөлек материалдар, немесе бұл материалдардың жеке түрінде де және де дара түрде болуы мүмкін. Үзіліссіз қозғалыстағы транспорттаушы машиналарды бірдей жүктерді тасу кезінде қолданады.

Оларға транспорттаушы машиналардың бір типтілігі сәйкес, сондықтан олар жүккөтергіштерге қарағанда автоматтау жүйесіне тез беріледі.

Үзіліссіз қозғалыстағы машиналар өздерінің тарту органы типі және құрылғысы бойынша әртүрлі. Бір уақытта жұмыс органы болып табылатын (мысалы ленталы конвейр) немесе өзіне жұмыс органдарын жүктейтін (элеваторлар және т.б.) оларға ортақ тарту органының болуы. Тарту органымен үзіліссіз қозғалыс машиналакрының барлығында олрдың ерекше құрылғысына қарамастан оларда түйіндері, жалпы болып келетін жұмыс процесінің теориясы бар. Бұл теорияның жалпы сұрақтарына коэффициентті анықтау және тағы басқа қатысады.

Тасымалдаушы машиналардың қозғалу дәрежесіне байланысты екіге бөледі: 1) стационарлы 2) қозғалмалы.

өндірістің барлық салаларында ең көп тарағаны конвейрлер. Мысалы: ленталы конвейрлер сепкіш транспорттау (үгінді тәрізді, ұсақ және орта бөлшекті материалдар) және де ұсақ тігінен немесе жақын бағыттағы жүктерді тасымалдау үшін арналған.

Тізбекті конвейрлерде жүк пластикаларда (пластикалы конвейрлер) немесе шөміштерде (ковшты конвейрлерде) жатады. Пластикалы конвейрлер үлкен бөлшекті, абразивті және қыздырылған материалдарды сонымен қатар үлкен бөлек жүктерді көлденең бағытта немесе бір шама иілген бағыттардағыны тасымалдау үшін арналған. Шөмішті конвейрлер шөміште сепкіш жүктерді көлденең, тік иілген бағытта тасымалдау үшін арналған.

Элеваторлар жүктерді тік немесе қатты иілген бағытта қозғалту үшін жұмыс атқарады.

Ережеге сәйкес үзіліссіз қозғалыстағы транспорттаушы машиналар бос жүріссіз жұмыс істейді, осыған байланысты олардың қолдану коэффиценті периодты қозғалыстағы жүк көтергіш машиналардың қолдану коэффицентінен жоғары (мысалы, крандар). Олар әрбір жұмыс жүрісінен кейін қайта жаңа жүкке қайтып келуі керек.

Ленталы конвейер

Өндіріс және тұрмыс бөлімдерін салу ыңтықта көлденеңі бойынша немесе бұрыштық, бөлшектік немесе ұсақ материалдарды жылжыту қажет болады. Көбінесе транспрорттауды үзіліссіз жүргізу қажет. Мұндай жұмыстарды атқару үшін көбінесе лентаны конвейрлер қолданылады.

өндірісте шығарылатын ленталы конвейрлердің ұзындығы 5м, 10м, 15м лента ені 0,4-0,5м кезінде. Қайта жүктеу конвейрлерінің биіктігі өзгеруі мүмкін 1,5-ден 3,3м-ге дейін, лентаның жылжу жылдамдығы 1,5-2,5 метрге, ал 15 метрлік конвейрлер үшін ұзындығы 15 м-ге дейінгілер 2,2-ден 5,5 метрге дейін. Лентаның қозғалу жылдамдығы 1,6 метр. Бұл конвейрлардың өз салмағы 0,4 – 1,2м дейін

Ленталы конвейр тарту органымен үзіліссіз қозғалыстағы кең тараған транспорттаушы машиналардың типі. Ленталы конвейрлардың ұзындығы конвейр лентасының беріктігіне байланысты. Көбінесе олардың ұзындығы 25-100м-ге дейін. Ленталы конвейрлардың өнімділігі конвейрдің лентасының еніне, оның қозғалу жылдамдығына, тасымалданатын жүктің сипатына қатысты және үлкен шекте де жатуы мүмкін (бірнеше ондықтан бірнеше мыңдыққа дейін м/сағ.).

Қозғалу 1... 5м/сек кезінде шығарылатын ленталы конвейрлардың негізгі параметрлары болып конвейр ленталарының ені, оның қозғалу жылдамдығы және келтіру барабанының диаметрлері табылады. Реззина жіп конвейрлі ленталар деп аталатын ленталы көліктерде көбіне мақталы, синтетикалық немесе аралас жіптер, резинамен қапталған конвейрлі ленталар қолданылады. Жіп қалыңдықтары конвейр ленталарына бойлық созу кедергісін және беріктігін, ал резина негізгі жіпті механикалық бұзылулардан және суланудан сақтайтын материал болып табылады.

Ленталы конвейр (31 суретті қарау) көтерме ромектерге бекітілген, екі барабан арасы үзіліссіз резина-жіпті лентамен орналастырылған екі темір дөңгелектермен жасалған жақтау түрінде келуі. Бірінші барабан – бағыңқы тарту ленталардың қозғалуы үшін құрылғы. Екінші барабан – жүргізуші, электроротормен редуктор арқылы қосылған. Көліктеу жақтауы бұрышты өзгертуге және қайта жүктеу биіктігін өзгерту үшін құрылғы. Конвейрдіңлентасы көп жағдайларда 5-7 қабар прорезина – мақтадан тоқылған маталардан тұрады. Көбінесе синтетикалық материалдардан жасалған ленталарды қолданакды, олар берік болып келеді.

Соңғы жылдары рифлді қабатпен де ленталарды қолданады. Мұндай жағдайда жақтаудың бұрылу бұрышы 35⁰ –қа дейін жету кезінде лентаға көлденең бұрыштар орналастырып қояды.

Ленталы конвейрдің жұмысы. Ленталы конвейр қозғалысқа барабан бетімен үйкеліс арқылы жүзеге асырылады. Ковейрлі лентаға барабан мен берілетін күш электқозғағыш қуаты және барабанды лентамен тарту бұрышына байланысты.

Тарту бұрышын көбейтуүшін көбінесе бағыттаушы барабан немесе «тандем-жетек» деп аталатын конвейрлі лентаны орналастырады. Ескерте кету керек, соңғы тәсіл кезінде конвейр лентасы біркелкі емес тартылуы нәтижесінде екі барабанда да қатты тозуы болады.

Ең тиімді конвейр лентасы арасындағы тізбекті күшейту үшін қосымша қысу лентасын қолдану тәсілі болып табылады, ол жұмыс лентасын барабанға қысады және сонымен конвейр лентасының үйкелісін көбейтеді. Электрқоздырғыштан барабанға қозғалудың берілуі белдікті, тісті дөңгелектердің екі жұбымен немесе редуктор арқылы немесе бір айналу санына байланысты.

Шөмішті элеваторларды себу жүктерін үзіліссіз тік көтеру үшін қолданады. Элеватор екі немесе бір тізбек түріндегі тарту эжұмыс органын құрайды, жұлдызшаға тартылған оларға жұмыс шөміштері бекітілген. Элеватордың жебегі жоғарғы жұлдызшамен қосылған, храпковый құрылғысы бар лентаның қайта айналуын қосатын. Лентаның төменгі жағында тарту барабаны немесе тарту үшін жұлдызша және винтті құрылғысы бар.

Шөмішті конвейрдің өнімділігі, (м/сағ):

П=K_н·60·q·n·V_T (16)

мұндағы k- шөміштің толу коэффиценті (K_н=0.6-0.8);

q-шөміштің сиымдылығы, м³;

n-тізбектегі ковштың саны;

V_T-шөміштің қозғалу жылдамдығы, м/с;

t-шөміштің адымы.

Пневматикалық транспортерлер. Қолданыстағы конвейрлердің түрлері

Пневматикалық көліктер келесі пневматикалық құрылғылар арқылы трубалар бойынша материалдарды қозғалтуды қамтамасыз етеді: кептіруші , қыздырушы немесе соратын –айдамалау.

Пневматикалық құрылғылардың көмегімен ұсақ материалдарды (цемент, құм, шлак және де жеке аз мөлшердегі жүктерді) тасымалдайды.

Труба өткізгіште вакумды – айдамалау құрылғылармен ауа ағыны пайда болады, оларда жүктеу құрылғыларымен материал немесе контейнер енгізіледі. Құрылғылардың ерекшелігі болып ыңғайлылығы табылады, материалдың жоғалуың азаюы, қызмет көрсетуші пенсоналдар үшін санитарлы – тазалықтың жақсаруы.

Пневмо көлікпен 200 метрге дейінгі арақашықтыққа дейін материалдарды жылжытуға болады. Оның жетіспеушілігі энергия шығыны болып табылады. Пневматикалық көліктердің ұсақ құрылыс материалдарын тасымалдауға арналған бірнеше түрлері бар. Сорғыш құрылғысында вакуум-насос пневмо көлікті жүйеде разряжение құрайды. Ауа ағынына сорғыш тежегіші арқылы материал түседі, мұнда ауа ағынының жылдамдығы тез төмендейді. Сорғыш құрылғыда қысымның өзгеруі үлкен емес және 0,04-0,5 мпа құрайды, осыған байланысты құрылғылар аса ұзақ емес арақашықтықта материалды беру үшін қолданады.

Қолданыстағы конвейрлердің типтері.

Пластикалы конвейрлерді қоймаларда, үлкен түйірлі тастарды, жиналған және жеке түрде жылжыту үшін қолданады.

Пластикалы конвейр пластикалы – роликті тізбек түріндегі тартушы жұмыс органын жұлдызшамен дөңгелек өстер есебімен қозғалысқа келтіретін рельс бойынша жүзеге асырылады. Татрушы органына қозғалмайтын жүк тартушы пластикалар бекітілген.

Қырнауыш конвейрлер созу бойынша жұмыс істейді, трубада қырнауыштың көмегімен, тізбекте немесе троста орнатылған.

Қырнаушы конвейрлардың өнімділігі (т/сағ) келесі формула бойынша анықталады:

П=3600 V_т х А х К_ж х Р (17)

мұндағы А – желобтың көлденең қимасының ауданы, м²;

V – қозғалу жылдамдығы, м/с.

Р- жүк тығыздығы, т/ м³;

К_ж - желоб аумағының қолдану коэффиценті.

Жылжымалы конвейрлерді үй салу комбинаттарында, тұрмыстық аумақтарды күтуде және тағы басқа қоймаларда қолданады. Асылмалы конвейрлердің негізгі элементі болып іліну жолдары, көбінесе балкаларға және төбелерге бекітілгендер табылады. Бұл жолдар бойынша тарту тізбектерінің және канаттың көмегімен кореткалар қозғалады. Тізбек қозғалысқа жұлдызша арқылы іске асырылады. Кореткаларда ілгіштер және жүктерді бекіту үшін бекіткіштер орналасқан. Бұл конвейрлардың негізгісі ыңғайлылығы, құрылымының жеңілдігі, беріктігі және қауіпсіздігі болып табылады. Асылмалы конвейрдің өнімділігі (дана/сағат):

П=3600·V_T·n/a, ( 18).

мұндағы V_T – конвейр жылдамдығы, м/с (0,5-тен аз);

n – число штучных грузов;

а – шаг грузонесущих подвесок, м.

Винтті конвейрлер тіреуіште жабық науада айналатын, шнек түріндегі жұмыс органы бар редуктор арқылы электромотормен жұмыс істейді

Бұл конвейрлерді 40 метрге дейін көлденең немесе 20⁰ бұрышқа дейінгі арақашықтықта тест тәрізді материалдардан және үзіліссіз сепкіш ағынмен ауыстыру үшін қолданады. Винтті конвейр 2-4 м ұзындықтағы секциядан құралады, стогковой секциялар орындарында шнек тіреуіштері. Шнектің диаметрі 0,1-0,8 метр. Шнек құрылымында солға келсе оңға айналатыны орындалады (септік материалдар үшін ), ленталы (үлкен түйірлер үшін ).

Винтті конвейрдің өнімділігі (м/сағ) келесі формуламен анықталады:

П=60·S·n_и·К_н·F_қима; (19)

мұндағы F_қима – науадағы материалдың көлденең қимасының ауданы, м²; К_н-қима бойынша науаның материалмен толу коэффиценті

К_н= 0,1-0,4;

S- винт адымы, м;

n – винттің айналу жылдамдығы, 40-120 мин^-1.

Винтті конвейрдің ерекшелігі болып шаң тәрізді және ұсақ материалдарды тасымалдау кезінде олардың ыңғайлылығы және жүктеу, қайта жүктеу кезіндегі жеңілдіктер, ол кемшілігі болып энергия сиымдылықтың жоғарылығы, ұзындығының шектеулі болуы, шнектің бұзылып қалуы.

Гравитациондық конвейрлер құрылыс жұмыстарында кең қолданылады. Оларға түсірмелі науа, қайықтар және құбыр болары, винтті түсулер және т.б. қатысады. Түсіретін науаларды және трубаларды, жұмыс кезінде қозғалмастан бетондық құймаларды беру үшін қолданады. Бұндай конвейрлердің артықшылығы болып оларда өткізгіштері жоқ және құрылымы бойынша өте жеңіл, кемшілігі – ұзындығының шектеулілігі және жүктің қозғалу жылдамдығының қиын басқарылуы.

Гравитациялық конвейрдің өнімділігі (т/сағ) анықталады:

П= 3600· К_н· V_орт· β· А (20)

мұндағы К_н – желобтың толу коэффиценті;

V_орт – жүктің орташа қозғалу жылдамдығы, м/с;

β – материал тығыздығы, т/м³;

А – науаның көлденең ауданы, м².

Ролик конвейрлерді жеке жүктерді тасымалдау үшін қолданады. Конвейрдің негізгі бөлігі болып рама есептеледі, ішпектердің көмегімен түйіндер цилиндрлі роликтер орнатылған. Роликтер бос тербелісті немесе электромеханикалық өткізгіште болуы мүмкін. Дөңгелек заттарды тасымалдау үшін роликтерді иілген беттік қабатпен жасайды. Көптеген жағдайларда роликтердің диаметрі 0,40-1,50 м, ұзындығы 0,16-1,20м, осыған қатысты жіберілетін жүктеме бір роликке оның диаметріне қатысты 1-20кН. ауыр заттардың қозғалуы гравитациялық күштің қозғалысы кезінде конвейрдің бұрылу бұрышы кезінде 1,5 –ға дейін, ол жеңілдері – 5⁰-қа дейін.

Тербелмелі конвейрлер 0,1-0,2 м тербеліс алепштудасы, 8-10 Гц жиілігі бар. Тасымалдаушы науа роликтерде жөнделеді, рельстер бойынша айналады немесе рычагтарға ілінеді. Науа қайта айналу түсу қозғалысын кривошипно-шатунный механизмінен алады.

Әдебиет: [1; 2; 3]

№ 5 дәріс Үздікті қызмет атқаратын машиналары және жабдықтары

Кранның жалпы құрлымы және жұмыс істеу принципі

Кран деп, үлкен емес арақашықтыққа жүкті горизонтальді орын ауыстыруға және көтеру немесе түсіруге арналған жүк көтергіш машиналарды айтады.

Көтергіш крандар мынадай топтарға бөлінеді: консольді , мостылы, козловые , портальные және башнялы. Кранның ең көп таралған түрлері : стрела түрі, мұнаралы, стрелалы өзі жүретін крандар болап саналады.

Консольді кран – жылжымалы немесе стационарлы бұрылысты көтергіш кран, немесе жүк көтергіш арба немесе қар суы орналасқан қозғалмайтын консоль. Қозғалмалы консольді крандар рельсті жол бойынша орналасады. Бір-бірімен орналасқан кранның жүк көтергіштігі 4т –дан 10т – ға дейін.

Көпірлі кран – жүк арбасымен асылмалы көпір немесе тіреу түрінде жасалған көтергіш кран. Цех аралығын түгел кран асты рельсі бойынша көпір орналасады, ал арба – көпір бойынша көлденең ралықта орналасады. Кранның жүк көтергіштігі 5т- дан 450т –ға дейін.

Ешкіліаяқты кран – қатаң тіреуде орналасқан көпір түріндегі рельсті жол немесе бетонды негіз бойынша қозғалатын көтергіш кран. Көпірге орналасқан жүкті арба немесе таль. Ашық қоймаларды және құрылысты қамтамасыз ету үшін қолданылады. Кранның жүк көтергіштігі 800т –ға дейін, ал аралығы 170т- ға дейін.

Порталды кран – стреласы және бұрылыс платформасы бтік портальда орналасқан рельсті жол бойынша қозғалатын көтергіш кран. Порталда, теңіз құрылыс зауыттаррында, гидро техникалық, тұрмыс және өндіріс құрылыстарында және тағы басқа қолданылады. Кранның жүк көтергіштігі 300т – ға дейін, жүкті көтеру биіктігі 45м-ге дейін,

Мұнаралы кран – құрылыс негізінде қолданылатын және биік мұнарасы, бұрылмалы стреласы және көтергіш ілмегі бар көтергіш кран. Қозғалмалы кран мұнарасы рельс жолы немесе жер бойынша қозғалатын жүретін дөңгелекке немесе уүректі арбаларға бекітіледі. Қозғалмалы мұнаралы кранның жүк көтергіштігі 100т- ға дейін, ал стационарлы крандарда 400т- ға дейін. Жүкті биіктікке көтеруі 150м- ді құрайды, ал стреланың ұшы – 5м.

Велосипедті кран – бір рельс бойынша қозғалатын 2-4 дөңгелекті арбаларда орнатылған бағанадағы атқыш бұрылмалы көтергіш кран (8 – сурет). Тіреуіштің жоғарғы бөлігі екі мәткеде роликтермен ұсталынады. Краннның жүк көтергіштігі 10т- ға дейін, атқыштың ұшуы – 3-7м.

Жалпы барлық крандар үшін негізгі механизімдер болып: ілмектің ұшуын өзгертетін жүкті көтеру механизімі (жүкті лебедка (шығыр)), стреланы көтеретін механизм ( стрела лебедка), кранның қозғалу механизімі және бұрылыс бөлігінің айналу механизімі саналады.

Кранның негізгі көрсеткіштері болып:

• Жүк көтергіш – жүктің ең көп массасы кранмен көтеріледі;

• Стреланың ұшуы – кранның айналу өсінен ілмекке дейінгі арақашықтық;

• Жүкті ең биікке көтеру және оны түсіру;

• Жүкті көтеру және түсіру жылдамдығы, кранды бұру және қозғалту жылдамдығы;

• Күштік қондырғының қуаты.

Стрела крандар үшін жүк көтергіш, көтеру биіктігі және ұшуы бір – біріне ауыспала, байланысты шама.

Жүк көтергіш пен атқыштың ұшуы арасындағы байланысты құжатта келтірілгендей кранның жүк таситын сипаттамасы деп атайды.

Стрела ауыспалы крандар аздаған салмағы мен габариты болады және конструкциясы бойынша қарапайым, эксплуатациялауда сенімді және ыңғайлы. Жұмыстың шартына байланысты олар топрақты жерде, тіреуде, терезе немесе есік тесіктерінде және салынып жатқан ғимараттардың саты алаңдарында орнатылуы мүмкін. Кранның қозғалуы және платформа бұрылысы қолмен жүргізіледі. Бұл крандардың жүк көтергіштігі 0,5-1,0т, стрела ұшуы – 2-4м, жүкті көтеру биіктігі 4,5-20м.

Мұнаралы крандарды келесі белгілері бойынша ажыратады:

• Қондырғы әдісі бойынша – қозғалмалы (өзі жүретін), стационарлы және өзі көтерілетін (салынатын құрылысқа бекітілетін);

• қозғалатын жабдықтар түрінде – рельсті және шынжырлы жолдарда;

• мұнара конструкциясы бойынша – бұрылысты және бұрылысты емес мұнара;

• ілмектің ұшуының өзгеру әдісі бойынша – оны иілу жолымен ұшуын өзгертетін көтермелі стреламен; мәткелі стреламен және жүк таситын арбамен.

Мұнаралы крандар құрылысты – құрылыстағы әр түрлі құрылысты-жөндеу және жүктеу- жүк түсіру жұмыстарын орындау үшін қолданылады. Мұндай крандардың негізгі бөліктері болып: мұнара, баулық атқышпен және салмақты азайту үшін платформа; тіреу-бұрылысты құрылғы; басқару кабинасы және жүкті көтеру механизмдері, ұшуды өзгерту және атқыш бұрылысы және кранның қозғалуы.

Мұнаралы крандардың индекстары санды әріпті бөліктерден тұрады, мысалы, КБ – 573; КБ – мұнаралы кран (МК); 5 - өлшемді топтың нөмірі, нақты жүк моментіне жауап беретін; 73 – тіркеу нөмірі (00-ден 69-ға дейінгі мұнаралы бұрылмалы крандар, 70-тен 99-ға дейін – бұрылысты емес мұнаралы крандар немесе бұрылысты басты).

Крандар солтүстікте қолданылатын қосымша ХЛ (холодный климат) деген әріптері болады.

МСК (жинақты жиналатын кран (ЖЖК) әріптерін құрайтын және жүк көтергіштігін және ұшудың максимальдығын көрсететін сандар (мысалы, МСК – 250), сонымен қатар БК әріпінен және саны жүк моментінің көлемін көрсетеді (мысалы, БК-1000).

Мұнаралы крандардың негізгі ерекшелігі атқышының үлкен биікке орналасуы болып табылады.

КБ кран сериясының типті қатарының шығарылуы қарастырылған тоғыз базалы типті өлшемді жүк моментімен 25-1000тм, жүк көтергіштігі 3- 50т, атқыштың ұшуы 19 – 45м және жүктің биіктікке көтеруі 21- 50м. Олар бірдей конструкциялы схемасы бар, үйлесімді механизмдерден түйіндер мен бөлшектерден топталады.

Бұл крандардың конструкциясын сипаттайтын ерекшеліктері болып: бұрылмалы мұнарасының болуы; төменгі орналасу – бұрылысты платформада кран механизмдерінің барлығы және салмақ азайтқыш; көтергіш атқыштың ұшуының өзгеруі кезіндегі арқанның артық болуы жүктің горизонтальді орын ауыстыруын қамтамасыз етеді; құрылысты конструкциялардың қалқымалы отыру үшін құрылғыны қолдану.

Қозғалмалы мұнаралы кранның конструкциясы бұрылысты мұнарасымен және төменгі салмақ азайтқыштың орналасу горизонтальді немесе көтермелі атқышмен қамтамасыз етілген рельсті жолда.

Телескопты торлы мұнара бұрылмалы платформаға бекітіледі, роликті тіреу-бұрылмалы механизм көмегімен қозғалатын құрылғы жақтауға қатысты айналытын. Жүктің көтерілу биіктігі қосымша астынан мұнара секцияларын тіркеу арқылы қамтамасыз етіледі. Бүйірінен мұнараға басқару кабинасы орнатылған. Мұнараның жоғарғы бөлігіне атқыштар бекітіледі, полиспасты жүк таситын көтергіш және ілмекті обоймамен немесе жүк таситын кареткасымен мәткелі горизонтальді атқыш. Стрелалар стрела полиспастпен ұстанылады және атқыш лебедкамен көтеріледі.

Мұнара бұрылмалы платформаның алдыңғы бөлігіне топсалы бекітіледі және мұнараның қозғалмайтын секциясына екі тіреуішпен вертикальді тіркеледі. Бұрылмалы платформада реверсивті жүк таситын және атқыш лебедкалар бұрылыс механизмі және салмақ азайтқыш орналасқан.

Бұрылмалы платформа екі қатарлы тіреу-бұрылысты роликті немесе шарикті дөңгелек көмегімен қозғалмалы құрылғы жақтауына беітіледі, сол арқылы қозғалмалы жабдыққа күш беріледі.қозғалмалы жақтау кран асты жолына орнатылған төрт қозғалмалы балансты арбадан тұратын тіреуі бар. Екі арба бағынушы, ал ал қалған екеуі – тезегіш қондырғысымен және авариялы тартуымен басқарушы.

Мұнаралы крандар объекттен объектке күрделі немесе автомобильмен бір тәртіпке келтірілген түрінде немесе орнықты автомобиль – сүйретпемен. Олардың жөнделуі шынжыр табанды немесе пневмодөңгелекті крандар – көмекші құрылғыларды қолданумен стандартты технологиялық схема бойынша жүргізіледі.

Стрелалы өзі жүретін крандар

Бұл топқа стрела толық бұрылымды крандар, щынжыр табанды немесе пневмо дөңгелекті жолы бар өзі жүретін шассеге жөнделгендер жатады.

Дұрыс сипаттамасы болып жетекің автоматтылығы, жұмыста сенімділігі, жоғары орағытпалық және жинақтылық, бір объекттен екінші объектке тез лақтыру мүмкіндігі, жоғары әмбебаптық.

Бұл крандарды келесі белгілері бойынша классификациялайды:

1) жүк көтергіштігі бойынша:

• жеңіл, жүк көтергіштігі 0,4 – 10т;

• орташа – 10 -25т;

• ауыр – 95т жоғары.

1) жүретін құрылғының типі бойынша:

• шынжыр табанды жолда;

• пневмо дөңгелекті жолда.

Пневмо дөңгелекті жолдағы крандар автомобильді және арнайы шасси болып бөлінеді:

1) жетек түрі бойынша:

• бір моторлы (механикалық жетегімен ішкі жану қозғағышынан);

• көп моторлы (дизель – электрлі немесе гидравликалық жетегімен);

2) аспалы атқыш әдісі бойынша:

• иілгіш аспалы арқан полиспаст құрылысымен;

• қатты аспалы гидравликалық цилиндрлер және телескопических стрелмен.

Тоғыз өлшемді топтар атқыш өзі жүретін крандар өндірісте мынадай жүк көтеруімен 4,04; 6,3; 10; 16; 25; 40; 63; 100; 160т. Бұл сандар индекстермен белгіленеді, әріптен және сан бөліктерінен тұратын.

Әріптер КС кранның атқыш өзі жүретінін білдіреді.

Бірінші сан кранның жүк көтергіштігі бойынша топ шамасын көрсетеді, екіншісі – жүретін құрылғының типі, үшіншісі – атқыш жабдықтың орындалуын, төртіншісі – молдельдің реттік нөмірі. Саннан кейін әріптер тұрады келесі модернизацияны (А, Б, В,. . .) және кранның климатикалық орындалуын білдіретін (солтүстік ХЛ, тропикалық Т, ылғалды тропиктерде жұмыс үшін ТВ, (ЫТ)).

Крандар үлкен маневерностпен, тұрақтылықпен және өтімділікке ие, құрылыстық алаңдарда жүтеу – жүк түсіру жұмыстары кезінде сонымен қатар құрылыстық конструкциялы элементтерді жөндеу кезінде кеңінен қолданылады. Орындаушы механизмдер болып: жүкті көтеру механизмдері, атқыш ұшуының өзгеруі (ілмек), бұрылыстың және кранның қозғалуы. Шынжырлы крандар негізгі атқыштардан басқа меншікті атқыштармен және жүк таситын обойкаларымен жабдықталған.

Шынжырлы крандардың әр түрі болады: кран – экскаваторлар 10т жүк көтергіштігімен сменді кранды жабдығымен, арнайы толық бұрылатын крандар 25 -100т жүк көтергіштігімен; кран – құбыр қалауыштар 4-12т жүк көтергіштігімен.

Жүктеу-жүк түсіру жұмыстарын аздаған көлемде орындау кезінде пневмо дөңгелек крандар кеңінен қолданылады. Пневмо дөңгелек крандардың бұралатын бөлігі арнайы шассиларға немесе автомобильді типтегі шасси агрегаттарында жөнделеді. Қозғалмалы қондырғылар тіреулермен (аутригерами) жабюықталады, қозғалмалы немесе лақтырылатын кронштейндар винтті немесе гидравликалық домкраттармен соңында көрсетілген.

Аутригерлар пневмо дөңгелектің күшін төмендетеді, тіреу базасын және кранның тұрақтылығын өсіреді.

Қазіргі кезде кеңінен қолданылатындар:

• механикалық жетекті пневмо дөңгелектер 16т жүк көтергіштігімен;

• дизель-электрлік жетегімен 16; 25; 63 және 100т жүк көтергіштігімен.

Пневмо дөңгелек крандардың негізгі механизмдері шынжырлы крандар механизмімен іспеттес. Пневмо дөңгелек крандардың қозғалғыш қондырғылары арнайы шассиде екіден төртке дейін көпірлері бар әрқайсысы екі немесе төрт дөңгелектермен жігерленген.

Автомобильді крандар топтама автомобильді шассиден тұратын және жұмыс жабдығымен бұрылысты платформа оған орнатылған. Олардың жоғары транспортты жылдамдығы 90км/сағ дейін, жақсы маневерностты және жинақтылығы бар, сондықтан оларды құрылыс объектілерінің арасындағы маңызды арақашықтық кезінде құрылысты-жөндеу және жүктеу – жүк түсіру жұмысының аз көлемінмен орынды қолданады.

Қазіргі кезде жүк көтергіштігі 4; 6,3; 10 және 16т телескопты атқыштар және гидравликалық жетектерімен автомобильді крандар пайдалануда. Крандарда 4-10т жүк көтергіштігімен екі секциялы атқыштар бір қозғалмалы секциясымен орнатылуда; 16т жүк көтергіш крандарда - үш секциялы екі қозғалмалы секцияларымен.

Автокрандар гидро жетектермен бірдей гидравликалық схемасы бар, бір- бірінен айырмашылығы тек базалық шасси, түйіндер өлшемдерімен және агрегаттарымен, стрелалар конструкциясында. Жұмыс жабдығының гидравликалық жетектері стреланың ұзындығын және иілу бұрышын өзгертуге мүмкіндік береді, жүкті көтеру және түсіреді, сонымен қатар стреланың айнала бұрылысын жүргізіді.

Операциялар бұл кезде орналасуы мүмкін, мысалы, платформа бұрылысымен жүктің көтерілуі және түсірілуі бойынша және тағы басқа. Гидро жетек бір уақытта төзімді тіреулерді орналастырады.

Телескопты стрела жәшікті секциялардан тұрады, біреуі – қозғалмайды, автомлбиль шасси бұрылысты платформасына топсалы бекітілген, ал біреуі – екі қозғалмалы гидроцилиндр көмегімен роликтер бойынша қозғалмайтынның ішіне секциялар орналасады. Бас секциясына жүк таситын полиспаст жөнделген. Тежегіш барабаннан, редуктордан, гидромотордан тұратын лебедкамен жүктің көтерілуі және түсірілуі жүргізіледі. Барлық механизмдер бұрылмалы платформада жабдықталған, автомобиль шасси жақтауына тірелген роликті немесе шарикті тіреу-бұрылысты қондырғы көмегімен. Кранды механизмдердің гидро қозғағыштары насосты станция трансмиссий агрегаты арқылы базалы машиналарға күштік құру.

Қазіргі кездегі атқыш өзі жүретін крандар жұмыстың қауіпсіздігін қамтамасыз ететін: жүк көтергішті шектегіштер, стреланың биіктікке көтерілуін және ілмектің; ұшының нұсқаушылары; креномерлермен және электр беріліс желелеріне жақын жұмыс істеу кезінде арнайы дыбыстағыштар приборлармен жабдықталады. Осы барлық приборлар кранның жүк таситын сипаттамасына сәйкес болуы керек және жылына жұмыс істеу қабылеттілігіне тексеріліп отыруы керек.

Крап – траншеяға құбырларды төсеу үшін арналған құбыр төсегіш трактор, жылу секция құбырларын және су жүргізу, газ құбырларын жөндеу кезінде пісіру және жекелеуші жұмыстарды орындауға және нөлдік циклдағы құрылыс-жөндеу жұмыстарын орындау кезінде қолданылады. Құбыр төшегіш тарктордың негізгі жұмыс қозғалысы – жүкті көтеру және түсіру, жүкпен бірге машинаны қозғалту, траншеяға құбырды түсірген кезде стреланың ұшын өзгерту. Өзі жүретн жабдықтың транмиссиясына құбыр төсегіш тракторда қозғалысы азайтқыш қосылған, жұмыстың қозғалыс жылдамдығын 0,1 – 0,6км/сағ алуға мүмкіндік беретін. Жұмыс органдарының жетегі – гидронасосты гидравликалық және механикалық және шынжыр табанды тракторлар базасында жөнделеді.

Жүк көтергіш жабдық трактор жақтауында жөнделеді және А – түріндегі стреладан, жүкті көтеру және стреланың ұшын өзгерту механизімінен тұрады. Контр жүк гидроцилиндрмен жақтауда орналасқан.

Иілгіш салпыншақпен стреланың көтерілуі және түсірілуі екі жақты жұмыс істейтін гидроцилиндрлермен немесе полиспаст арқылы стрела лебедкамен жүргізіледі. стреланың бас бөлігі ілмекті обоймалы полиспастпен байланған жүк таситын қозғалмайтын блок – обоймадан тұрады. Құбыр төсегіш трактордың ілмегіне құбырды ұстап тұру үшін роликті троллейналы арба ілінеді немесе изоляцияланған құбырларды көтеру үшін арнайы жүк таситын полотенце ілінеді.

Төсегіш крандардың жүк көтергіштігі 6 – 60т, ережеге сай машина индексінде көрсетіледі, мысалы, Т -502 құбыр төсегіш трактор, Т-330 тракторынде 50т жүк көтергіштігімен, 2-ші модель. Гидравлиалық құбыр төсегіш индексі екі әріптен тұрады: ТГ-612 – 6т жүк көтергіштігімен идравликалық құбыр төсегіш және 12тм жүк моментімен.

Авто жүк тиеуіштер, штабельдер және жүк таситын арбалар

Ғимаратты жөндеу, пайдалану және құру кезінде жүктерді көтеру және жылжыту бойынша әр түрлі жұмыстарды жүргізуде, оларды қажетті қойма орындарына орналастыруда, сонымен қатар құрылыс материалдарын және бұйымдарын, жабдықтарды, контейнерларды, жеке даналанған жүктерді жүктеуде және түсіруде арнайы авто жүк тиеуішті және жүк тиеуішті машиналар тракторлерде жабдықталған және кеңінен қолданылады.

Бұл жағдайда тракторде жабдықталған арнайы машиналар – авто жүк тиеуіштер және жүк тиеуіштер қолданылады.

Авто жүк тиеуіштер автомобильді қозғағыштан тұрады, шасси дөңгелегінен орнатылған, салмақ азайтқышымен. Машинаны басқару артқы мостпен жүргізіледі, ал алдыңғы басқарушының қосарланған дөңгелек және үлкен басқару кабинасы бар.сменді жұмыс жабдығы көтермелі жақтауда жабдықталған ковштан немесе ілмектен екі вилькалы көтергіш насосты гидростанциядан, негізгі жақтауға қатыста вертикаль бойынша орын ауыстыра алуға мүмкіндігі бар кареткадан тұрады. Бұдан басқа негізгі жақтау гидроцилиндрлердің көмегімен аздаған бұрышқа алдығы және артқа ауытқуға мүмкіндігі бар.

Жұмыс процесін іске асыру үшін жүк тиеуіш жылжитын затқа келеіп, жақтауын вертикальді жағдайға келтіріп, шанышқыларын жүкті тартаып алу деңгейіне дейін түсіреді және алдыңғы жүрістің бірінші берілісін қосып жүк астына жылжытады, негізгі жақтауды артқа қарай итеріп және гидроцилиндр жүйесімен, шынжыр және роликтермен жүкті көтереді. Сонымен кері тізбекте жүкті апару және түсіру жүргізіледі. Мұндай жүк тиеуіштер құрылыста жүктеу – жүк түсіру жұмыстары үшін, сонымен қатар қойма орындарында және әр түрлі жөндеу операциялары орындау кезінде кеңінен қолданылады.

Қазіргі кезде авто жүк тиегіштер кеңінен қолданылады 2 – 10т жүк көтергіштігімен, жүк көтеру биіктігі 4 – 6м дейін, шөмішпен 7,2м³ – ке дейін және жүкпен бірге қозғалыс жылдамдығы 15км/сағ дейін, ал жүксіз салмағы 10км/сағ дейін. өстер арасындағы аз арақашықтық авто жүк тиегіштерінің маневерлігін жоғарылатады. Олардың бұрылыс радиусы 1,6 – 4,8м, массасы 2,0 – 13,3т – ны құрайды.

Жабық ғимараттарда өте тар жағдайда жұмыс істеу кезінде немесе ұсақ жеке дана заттарды қоймада арнайы кіші габаритті жүк тиеуіштерді қолданады.

Олардың құрлымы және жұмыс істеу принципі бойынша бірақ олардың дөңгелектері құймалы шиналардан тұрады, вилдың көтеру механизмі – шынжырлы, ал қозғағыштардың және трансмиссиясы арнайы конструкциясы бар.

Жоғарыда сипатталып жазылған жабдықтардан басқа қолмен және механикалық штабельдер, жүк таситын арбар және электро роликтер қолданылады (26, 27, 28 – сурет).

Жүктеу – жүк түсіру жұмыстары үшін және сусымалы және кесекті материалдарды шағын арақашықтықта жылжыту үшін шөмішті жүк тиегіштерді дөңгелекті немесе шынжыр табанды жолдарда қолданады. Трактор жолдарында жүк тиегішті жабдықтар жабдықталады, олардың 0,5 – 4,0т жүк көтергіштігімен, жүктеу биіктігі кезінде 3,2м-ге дейін, базалы шассидың өзіндік салмағы 4,0 – 11,5т, ал жылдамдығы 30км/сағ.

Бір шөмішті фронтальді жүк тиегіштер

Бір шөмішті фронтальді жүк тиегіштер жүк тиегішті аспалы жұмысжабдығын сипаттайды, ек өсті дөңгелек тягачта барлық басқарушыдөңгелектерімен базаланады. Осындай жүк тиегіштерде шөмішті толтырутягач дөңгелекті қозғағыштың күшін қолдану арқылы пайдаланады.

Жүк тиегіштердің түлері конструкциялық әр түрлігінің орындалуымен ерекшеленеді, бірақ көптеген машиналар үшін енді шөміштің алдыңғы бөлігінің болу қажетті. Шөміш өзінің өсінің айналасында 50⁰–қа дейін бұрылады және 4м биіктікке дейін көтеріледі. Машинаның бір уақытта қозғалысы кезінде бұл қозғалыстың бірлесуі шөмішті толтыруға, жүкті тасмалдауға және оны берілген биіктікке көтеруге мүмкіндік береді. Үлкен тракторлы жүк тиегіштерді қолдану – жер жұмыстарын 2 -3 категориялы топырақты жерде орындауға, сонымен қатар тас және кірпіш үйінділерін ашып жинауда.

Дөңгелек жүк тиегіштер 2- 3 т жүк көтергіштігімен топсалы жақтауы болады, олардың маневерлігін және өнімділігін маңызды жоғарылатады.

Машинаның бұрылуы горизонтальді жазықтықта бір – біріне қатысты жарты жақтаудың бұрылуы гидроцилиндр көмегімен жүргізіледі. Шөмішті стрелада топсалы аспалы көтеру және бұру гидроцилиндр көмегімен іске асады .

Жүк тиегіштің жұмыс істеу циклы қажетті белгіге дейін шөмішті түсіру операциясын қосады, оның бұрылуымен өс айналасында гидроцилиндрмен (жолдың беті, вагон платформалары немесе автомобильдің шанағы).

Жұмыс тоспалы –рычагты механизмінің әсері есебінен орындалады, шөміші көтеру жүргізіледі, материалды тасмалдау және шөмішті аудару жүк түсіру орны үстінен.

Жүк тиегіштердің қозғалу бағытын өзгерту 3т-ға дейін жүк көтергішімен тягачтың артқы басқарушы дөңгелегінің бұрылуынан іске асады. Шөмішпен жүк тиегіштер үшін 3т жүк көтергішімен тиімді базалы машиналары болып топсалы – біріктірілмелі секцияларымен екі өсті дөңгелекті тягачтар саналады.

Жүк тиегіштердің басты параметрлері – номинальді жүк тиегіштер. Қазіргі кезде бір шөмішті фронтальді жүк тиегіштердің жүк көтергіштігі мынадай қардан тұрады: 2, 3, 4, 6 және 10т.

Жүк тиегіштердің техникалық сипаттамасы

Жүктеу – жүк түсіру жұмыстарын орындау кезінде жүк тиегіштің эксплуатациялық өнімділігі мына формула бойынша анықталады:

(21)

мұндағы Q_H - номинальді жүк көтеру, т;

k_B – жұмыс уақытын қолдану коэффициенті (0,8 – 0,9);

T_Ц – циклдың жалғасуы, мин;

(22)

мұндағы V_k – номинальді сиымдылықтағы шөміштің геометриялық көлемі, м³;

к_н – шөмішті толтыру коэффициенті, к_н = 1,25;

γ_м – материалдың орташа көлемінің салмағы, γ_м =1,6т/м³.

( 23)

мұндағы l_k l₂ l₃ - штабельге шөмішті енгізу жолдары (шөміштің түбкі тереңдігі), жүктеу үшін жүк тиегіштің қайтуы және штабельге қайта келуі, км;

ν_дср – штабельге шөмішті енгізудің орташа әсер ететін жылдамдығы, км/сағ;

ν _m1cp және ν _m2cp – штабельге қайта келуі және жүктеу үшін қайтудағы орташа теориялық жылдамдығы, км/сағ;

S₁ және S₂ – шөміш гидроцилиндр штогының жүруін енгізу жағдайынан және толық жүруі, м;

ν_шт – гидроцилиндр штогының жылжу жылдамдығы, м/мин;

t _П - берілісті қайта қосу және гидро таралудың золотнигінің уақыты, м/мин;

t_м – транспортты маневрлеу уақыты (челочы әдісте кезіндегі жұмыс t_м = 5 -6с, бұрылыспен жұмыс істеу кезінде t_м =0);

k₃≥ 2 – шөмішті толтыру коэффициенті.

(24)

мұндағы Q – гидравликалық насосты теориялық беру, см;

D – гидроцилиндр диаметрі, см;

η_оп – гидравликалық көлемді беріліс, көлемді п. ә. к., η_оп = 0,94 – 0,98.

Штабельге шөмішті енгізу күші эмпирикалық байланыс бойынша анықталады:

(25)

мұндағы с- кесектің үлкендігін ескеретін және материалды қопсыту дәрежесі;

В_к – шөміш ені, см;

к_ф – шөміш формасының коэффициенті, к_ф = 0,8 – 1,0;

n – дәреже көрсеткіш, n= 1,25.

l_k мәніне байланыстылығы (5) қою қажет.

Штабельге шөмішті енгізу, бірінші жұмыс берілісінде және Т_дmax тарту күшінің ұйғарылған режиміне дөңгелек қозғалысының тұрып қалу коэффициентіне сәйкес жүргізіледі δ=30%, яғни

, (26)

Бұл кезде к_нm =0,85 – 0,95, ал транспортты операциялар екінші және үшінші берілістерде және бұл кезде Т=0, тарту сипаттамасы бойынша бір шөмішті фронтальді жүк тиегіш сәйкес берілістер үшін мәндерін анықтаймыз ν_д1ср, ν _m1cp және ν _m2cp.

3 – кесте. Материалдардың күйін ескеретін коэффициент

Материал	Кесектің үлкендігі, мм	с
		Жақсы қопсытылған материал	Нашар қопсытылған материал
Құм	-	0,048-0,072	0,084-0,096
Балшық	-	0,120-0,140	0,160-0,190
Қиыршық тас	60-100	0,098-0,112	0,190-0,530
Құм тас	200	0,132-0,144	0,180-0,192
Көмір	100	0,104-0,112	0,136-0,152

Діңгекті көтергіштер

Көтергіштер – бұл жүккөтергіш машиналар, тік бағыттаадамдарды және жүктерді көтеру үшін арналған. Көтергіштердің негізгі жұмыс органы болып, шөміштер, клептер, кабиналар немесе жүк тасушы лифттер болып саналады.

Конструкциясы бойынша көтергіштер үшке бөлінеді: * діңгекті; * шахталы; * скиповые.

Діңгекті көтергіштерді биіктігі 48 м-ге дейін, салмағы 1 тоннаға дейінгі жүктерді беру үшін қолданады. Жеке жүктерді алаңға орналастырады, ал ұсақтарын бетон құймаларын және ертінділерді жәшіктерге орналастырады. Көтергіш тіреу рамасынан, мачтаны бағыттаушыдан, тележнамен жүк көтергіш платформадан тұрады, тіреу рамасы көліктеуші дөңгелектермен тарту тіреуіштерінен тұрады.

Конструкциясы бойынша мачталарды бірстоечные (бір мачтамен) және ені стоечный (екі бағыттаушы мачтамен) ерекшеленеді. Көтергіштерді 12 метрге дейін бос орналасатын мачтамен дайындайды. Бос орналасатын көтергіштер аз қабатты үйлерді салуда қолданады, қатты платформа және қозғалмалы орындалады. Көтергіштің жүк көтеруі 300-500кг, көтеру биіктігі, жүкті 50 метрге дейін, 0,03-0,5 м/с жылдамдықпен. 15-30 қабаттан жоғары ғимараттарды салуда жүк тасымалдау көтергіштері үшін кең қолданады. Бұндай көтергіштердің жүк көтеру салмағы 1000 кг-ға дейін немесе 10-12 адамды құрайды, көтеру биіктігі 110 м-ге дейін, көтеру жылдамдығы 0,5-0,6 м/с.

Ковшты (скиповые) көтергіштер ұсақ материалдарды (құм, цемент, әк тас) араластыру машиналарына беру үшін қолданады. Ковш қанатпен мачта бағыты бойынша көтеріледі. Бұл көтергіштердің ковш арқылы 1 метрден аспайды.

Четырехстоечные көтергіштерді шахталы деп те атайды, оларды ертінділерді, бетондық қоспаларды және де ұсақ жеке жүктерді беру үшін қолданады.

Бұндай көтергіштердің негізгі түйіні болып – тік бұрышты қимадағы тік жинау – секциялы шахта, лебедкалардың көмегімен жүкті клет ауысады. Клептердің жүк көтеруі 1 т жетеді, жүкті көтеру жылдамдығы 0,5-1,5 м/с.

Монтажды вышка

Монтажды вышка. Котергіштерге монтажды вышкалар және шдрокөтергіштер жатады, оларды бір немесе екі құрылыс – монтажды және жөндеу жұмыстарын ғимараттарды отырғызу үшін қолданады.

Оның негізгі құрылымы болып тіреуіш есептеледі. Мачта 360⁰-қа бұрыла алады, көлденең жазықта бұру құрылғысы мен және тік жазықта гидроцилиндрмен. Бұл люлькаларды әртүрлі бағытта және әртүрлі биіктікте ауыстыруы мүмкіндік береді. Көтергішпен басқару выносный пультпен жүргізіледі.

Көтергіштердің қауіпсіздігі жүк көтергіштердің және жүк тасымалдау органының қозғалу жылдамдығымен қамтамасыз етіледі. Көптеген көтергіштерді 1 тоннға дейін жүк көтеретін ілгішпен атқыш краны ретінде қолданады.

Лебедкалар.Тальдер

Лебедки өздерімен жүк көтеру механизмін көрсетеді, көтеру үшін арналған. Олар жөндеу монтажды және жүктеу-қайта жүктеу жұмыстары үшін қолданады.

Лебедкалар бөлінеді:

• Конструкциясы бойынша: бір және көп барабанды;

• Құру тәсілі бойынша – қабырғалы, ілмелі, жердік;

• Берілуі бойынша – монтажды және көтергіштер;

• Тартушы – көлденең бойынша жүкті жылжыту үшін;

• Скреперные – для управления перемещением ковшей и заслонок;

• өткізгіштері бойынша лебедкаларды механикалық электрлі және гидравликалық өткізгіштері бар және қолдан жасалған болуы мүмкін.

Лебедкалар жалпы берілгендері бойынша тарту күшін 5-75 кН, жүкті көтеру жылдамдығы 1-10 м/мин, канат сиымдылығы 150-500 м. Тарту лебедкаларында тарту күші 10-25 кН, жүктіңт қозғалу жылдамдығы 10-15 м/мин, кант сиымдылығы 30-40м құрайды.

Электр өткізгішімен лебедка қозғалысқа реверсивті электроқозғағыш арқылы келеді. Электроқозғағышпен лебедкалар тарту күшін 100-12500 кг ие болады.

Жүкті түсіру двигательдің қайта жүруі арқылы іске асады. Двигательмен редуктор арасында екі құдықты электр тоқтатқыш орналастырылған, жүкті көтерілген жағадайда ұстап тұру үшін. Тоқтатқыштар барабан тоқөтағанда және электрқозғағышты тоқтатқанда автоматты қосылады. Лебедканың жүк көтергіші келесі теңдеумен анықталады:

Q = 975 ∙ N ∙ i∙ŋ/( Г_б·n); (27)

мұндағы N – двигатель қуаты, кВт;

i – передаточное число редуктора;

ŋ – ЭҚК лебедканың

Г_б – барабан радиусы, мм;

n – двигательдің айналу жылдамдығы, айн/мин.

V жылдамдығымен лебедканың механикалық өткізгіші жүк көтеру үшін қуаты келесі теңдеуден анықталады:

N = Q·V/102·ŋ; (28)

Барабанның канат сиымдылығы оның өлшемдерінен және келесі қатынаспен анықталады:

L=ℓ_б·m·π·D_б+m·d_k/d_k, (29)

мұндағы ------ барабанның жұмыс бөлігінің ұзындығы, м;

m – барабандағы канат қабатының саны;

D_б – барабан диаметрі, м;

D_k – канат диаметрі, м.

Санитарлы – техникалық жөндеулерді және монтаждар кезінде кран шамасы жетпеген жерлерді жөндеуде жүк көтеру құрылғысын – қолдан жасаған және электрлі талиларды қолданады. Қолдан жасалған талилар тісті немғесе шестеренчатыми механизмдермен болады.

Талилар жүк көтеруі 1-10 тонға дейін, жүк көтеру жылдамдығы 0,3-0,6 м/мин дейінгі шығарылады. Тарту күшінің көлемі Р, жүк көтеру үшін келесі формуламен анықталады:

P = q∙d∙ n/q·z·R·ŋ, (30).

мұндағы q – көтерілетін жүктің салмағы, кН;

d – диаметр приводной звездочки, м;

n – число заходов червяка;

z – число зубъев червечного колеса;

R – тарту жұлдызшасының радиусы;

ŋ – ЭҚҚ талияның; ŋ = 0,65-0,7

Электрлі таль (тельфер) ыңғайлы жүк көтеру механизмін көрсетеді. Тельфердің негізгі түйіні болып электрқозғағыш, барабан, төрт сатылы редуктор, электромагнит табылады. Жүкті көтеру және түсіруде двигатель режимінде канатпен орындалады. Двигательдің және біліктің қосылуы жүкті жоғары биіктікке көтеру кезінде орындалады. Тельфердің жүк көтеруі 2,5 - нан 100 кН-ға дейін тербеледі. Тальдың кнопкамен басқару құдығы бар.

Әдебиет: [1; 5; 7]

Такелаждық жабдықтар

Жүк таситын операциялардың орындалуы үшін такелажды жабдықтарға келесі қондырғылар жатады: болатты арқандар, обоймалы ілмектер, стропалар, басып алу және тровестер, грейферлер және сусымалы жүктер және ерітінділер үшін қаулар.

Болатты арқандар

Жүк таситын арқандар лебедка барабаннында жұмыс істеу процесінде иілуге ұшырайтын және полиспаст роликтерінде жоғары беріктілігі және икемділігі болуы керек вант, расчалок (кергіштер), созғыштар (оттяжек) және т. б. үшін, сонымен қатар тік бұтақтарымен строповтар үшін иілуге келмейтіндерге арзан қатты арқандарды жіптерінде сымдардың аз санымен қолданады.

Строповты арқандар байлау үшін жүк таситын арқандарға қарағанда жоғары икемділікке ие болуы керек. Сондықтан үш свивкалы өте маңызды жұмсақ арқан талабына сәйкес болуы керек, жіптері екі свивкадан және сымдары кіші диаметрден болуы керек. Габариттерінің маңызды кішірейуі және такелажды қондырғылардың (лебедка, блоктар және басқалар) татты арқандардың қолайлы конструкциясын қолдануды қажет етеді: жыртылуға уақытша кедергісімен 2500 – 3000МПа, жоғары берікті сымдарымен, жіптерінің сығымдалуымен, металды және біріктірілген өзекшелерімен сымды жіптерінен және органикалық толтыруларынан тұрады.

Жабдыққа бекітілу және арқандардың біріктірілуі. Алдында қолданылған әдіс көтерілетін жүкке арқанды біріктіру және байланған түйіндермен өзара оларды қосу және осы кезде ілгішті сирек қолданады., өйткені бұл кезде арқан қатты деформацияланады, оның беріктігін бір-бірімен қосылған орнында 30-60% төмендетеді.

Арқанның диаметрі және конструкциясы бойынша бірдей тік соңымен біріктіру және соңында ілгіштің пайда болуы түйінделуден іске асады. Бірақ бұл әдістің үлкен еңбек сиымдылығына байланысты инвертарлы сығымдауыштардың біріктірілуімен ығысады, соымен қатар сығымдау втулкалар көмегімен (40- сурет). Арқанның бойлықтары оның алғашқы диаметрі 0,6 болатындай етіп қысқыштың болттарын қысады. Қысқыштарды дұрыс орналастырмау және оларды нашар қысу – апатқа әкелуі мүмкін.

Арқанда үлкен күштер кезінде және жі қажеттілік оныңң ұзындығын өзгертеді, таңбалы қысқыштарды қолдануға әкеледі.

Арқандар 35мм дейінгі диатерімен алюмини қорытпасынан жасалған втулкалар көмегімен оларда ілгіштерді пайда болдырады, престелетін бастарда – арнайы құрылғыларда престелетін бұл әдісті қолдану – заплеткалармен салыстырғанда еңбек сиымдылығын және жұмысты 5-6 есеге төмендетеді. Такелажды жұмыс кезінде болатты арқандарды винтті қысқыштармен тартады (41 – сурет).

Ілмектер

Ілмектердің формалары және өлшемдері стандартталған. Формасы бойынша олар бір және екі мүйізді болып келеді. Ілмектер штампталған немесе ұсталанған жұмсақ болаттан жасалады. Ілмекті рақанға ілу үшін ұшінда құлағы болады (проушина). Ілмектер жиі арқанға ілмекті обоймалр көмегімен ілінеді, жөндеу жұмыстары үшін ілмектер строптардың жылжып кетпеуін сақтайтын және жұмыстың қауіпсіздігін қамтамасыз ететін құлыптармен жабдықталады. Ілмектерде дайындап шығаратын зауыттардың таңбасы (клеймо) және құжаты болуы керек, оның сипаттамасы жазылатын. Жүк көтергіштігі 1 – 1 және 2 -2 қималарының өлшемдерімен анықталуы мүмкін, олардың параметрлері келесі салыстырмалы анықтау кестелерінен алынады.

Строптар, траверлер және қармауыштар

Қозғалмалы блок полспастарының ілмекке және тартқыштарға жүкті ілу үшін строптар, тартқыштар және травестерді қолданады.

Строптар. Жөндеу жұмыстарында арқанды строптарды қолданады, жиі – шынжылы.

Жүктерді строповкалау үшін арқанның қимасы түріндегі қарапайым строптарды қолданады, орап байлағаннан кейін олардың ұштары қысқыштармен немесе такелажды түйіндермен біріктіріледі, құдықты және екі ілмекті түріндегі арнайы дұрыстап тұратын тетігі бар жүктерді ілу үшін түзу бұтақты строптарды қолданады: бір бұтақты – асылмалы тетіктерімен ілмек, ілгіш, коуштар, карабиндер түріндегі және т. б. , көп бұтақты – бірнеше әмбебап екі ілгішті немесе бір бұтақты строптар ілмекке асылып тұрған орнында біріккен. Ауыр жабдықты жөндеу үшін көп бұтақты арқанды винтті немесе винтсіз конструкциялы строптарды қолданады. Оларды жүкті көтеру алдында дайындайды жөндеу алаңдарында және бір рет қолданады.

Әмбебап строптарды 0,32-ден 32т-ға дейінгі жүк көтергіштігімен арқандарды d=6,3-25мм диаметрлерімен дайындайды. Олардың ұштарын шегемен және құбырдан жасалатын престелген алюминилі втулкалармен шегелейді. Втулка ұзындығы (4÷8)_*d_k тең деп алады, бұл кезде 8d_k d_k=6,3мм кезінде және 4d_k d_k=25мм болғанда, престеу күші 400-ден 2000кН-ды құрайды.

Болат арқандардан жасалған строптарды есептеу (1) формула бойынша есептеледі строп бұтағының саны n және вертикальға бұрылу бұрышы α-ны ескере отырып. Жүк массасы Q кезінде строп бұтағының созылуы мынаған тең:

(31)

Строптар, тавестер және захваттар ілмектерді көтерілетін конструкциялы жүк көтергіш машиналармен қосу үшін жұмыс істейді.

Строптар әр түрлі диаметрлі болатты арқандардың кесектерінен дайындалады. Конструкциясы бойынша олар үш түрге бөлінеді:

• әмбебап;

• жеңілденген;

• көп бұтақты.

Бір ұшымен қапсырма сырғағына бекітілген, кранның жүк таситын ілмегіне ілінген, басқалары стропты ілмектерден жасалған. Строптардың барлық элементтері беріктілікке тексеріледі. Арқанның барлық ілмектері арнайы тетіктерге салынады, арқан сымдарына қажалуға ұшырайтын.

Иілмелі строптарды қолдану кезінде пайда болат (фермалар, колонналар, тіреулер және басқа ұзын конструкциялар) траверстер және захваттар жөндеу күштерін қабылдауға есептелгенімен конструкцияларды көтеру кезінде қолданылады.

Еркін жағдайда бағанаға қатысты ползун шегеленеді, осы кезде траверс және жақтау өзара жабысады, ашық күйде қатты тягалар тасушы ілмектерді ұстап тұрады. Траверс кранға қапсырмамен ілінеді. Жүктеу кезінде жақтау жүкке тіреледі және тоқтайды, ал траверс ползунмен бірге өздерінің салмағы әсерінен төменге қарай тседі, панельға киіліп, жоғары көтеріледі. Травесті көтеру кезінде ілмек онымен топсалы біріккен өзінің өсі айналасында бұрылады және панельді сығады. Осыдан кейін панельді көтеру жүргізіледі және оны орнату. Панельді орнату аяқталғаннан кейін траверсті түсіреді, травестің ауырлық күші тяга арқылы ілмекке беріледі, осы кезде ашылып панель босатылады.

Барлық жүк таситын қондырғылар жылына бір рет тексерілуі қажет және жөнделуден кейін Мемелекеттік техникалық тексеріс талабына сәйкес болуы кеек.

Захваттарды және травестерді жиі стропка биіктігін қысқарту қажет болғаннан жағдайда қолданады, сонымен қатар көтерілетін элементтер сығылатын жөнделетін күшті көтере алмауынан. Колонды жөндеу кезінде траверсті строптарды қосарланған кранды жабдықтарды көтеру үшін қолданады. Жөндеу кезінде ПТМ захваттар және травестер шекті қолданады.

Грейферлер

Грейферлер автоматы жүк тасушы құрылғылардың түрі болып табылады, күрделі кесекті және сусымалы жүктерді жүктеуге – жүктерді түсіретін. Грейферлер конструкциясына байланысты:

- бір арқанды;

- екі арқанды

- жұмыс органының гидроцилиндрлі жетегі болып бөлінеді.

Құрылыс-жөндеу жұмыстарында арқанды жетегімен екі жақты грейферлер көп таралған.

Бір арқанды грейферлер деп, екі жұмыс қозғалысы да бір арқанмен іске асатын грейферді айтады (көтеру- жабу, түсіру – ашу). Ең тиімдісі екі арқанды грейферлер. Жақтар грейфердің өзінде орнатылғн механизмдердің көмегімен ашылып және жабылады,және насосты станциядан гидроцилиндрмен жұмыс істеуге әкелетін.

Әдебиет: [1; 7; 8]

№ 7 дәріс Контейнер өндеу технологиясы

Есіктен есікке дейн контейнермен жүк тасымалдауды қамтамасыз ететін техникалық құралдар, технологиялық әдістердін кешені көліктік контейнер жүйесі деп түсінуге болады.

Көліктін бәр түрлерінде автоматизацияланған басқару жүйесі жасалып жатыр. Оның ішінде контейнер тасымалдауы қарастырылған.

Контейнер пункттеріне сәйкес бүл жүйеде мынадай есептер шешіледі

А) технологиялық процестерді ұйымдастыру

В) жедел жоспарлау және басқару

С) есеп және есеп беру

Д) техникалық нормалау

Кәзіргі уақытта компьютер жүйелерімен қамтамасыз етілген диспетчерлік пульттарында әр контейнердің қай жерде тұрғанын, оның номері тағы да басқа сипаттарын айтып бере алады. Жүк қабылдаушылармен және кранның машинистары мен диспетчер байланысып тұрады. Бұндай ақпараттық жүйе керек контейнерлерді тез табуын, оларды сараптауын, контейнер пунктерінде жұмыс істейтін персоналдың жағдайын жақсартады.

Жүк шаруашылығының ішіндегі объектілерінің арасында контейнер пунктері технологиялық процесстерді автоматизациялауға аса дайын.

Тиеу-түсіру жұмыстарын автоматизациялауға себеп болатын контейнер пунктарын крандармен жабдықтау, өндейтін контейнерлердің унификациялық мөлшерлері, жұмыстардың орнатылған технологиясы.

Қазіргі уақытта ішкі және халықаралық хабарласуда пайдаланатын контейнерлердің негізгі типаждаждары анықталған.

Халықаралық стандарт ұйымының (ИСО) стандартына сәйкес контейнерлердің үш түрі бар.

Қазіргі уақытта контейнерлердің бірінші, екінші, үшінші сериялары пайдаланылады. Контейнерлердің бірінші сериялары (ірітонаждық) халықаралық хабарласуына арналған, контейнерлердің екінші сериялары ішкі аралық хабарласуына. Ірі тонажды контейнерлердің көлемі (2438 х 2438 мм), олардың тиеу-түсіру жұмысын атқару үшін үстіңгі және астынғы ілмектері. Орта тонаждық контейнерлердің биіктігі (2400 мм), ұзындығы (1200 мм).

Ірі тонажды контейнерлерді әдейі арналған поездармен тасымалдайды.

Әдебиет: [1]

№ 8 дәріс Ауырсалмақты жүктердін тиеу-түсіру жұмыстарының технологиясы және механизациясы

Ауырсалмақты жүктерге сипаттама

Ауырсалмақты жүктерге көлік, құрал-жабдықтар, қосымша бөлшектер, металдар және метиздер темірбетонды құралдар және басқалары сияқты массасы 0,5 т. асатын бір орындық бір даналық ыдыссыз жүктер жатады. Негізінде контейнерлерді де ауырсалмақты жүктерге жатқызуға болады.

Егер ауырсалмақты жүктердің (АЖ) ұзындығы 1680 мм. асатын болса, онда оларды ұзынөлшемді жүктерге жатқызады: олар – рельстер, металл прокаты, темірбетонды балкалар, колонналар жэәне т.с.с

Бұл жүктердің негізгі салмағы өнеркәсіп орындарының кірме жолдарына, құрылыс ұйымдарының жабдықтау базасына және теміржол станцияларының жүктер ауласына артып, түсіреді.

АЖ тасымалдау құралдары болып: ашық жылжымалы құрам (АЖҚ) (платформалар, жартылай вагондар) және автомобильдер (тіркемелер, жартылай тіркемелер) табылады. Мысалы: темірбетонды конструкцияларды ашық жылжымалы құрамдарда тасымалдайды және екі көлденең ағаш прокладкаларға жатқызады. Жартылай вагондарда подкладкалар шүберең көлденең балкаларда орналастырылады. Понельдер мен плиталарды 2-3 тігінен ұзындығы бойынша және біреуі мен одан көбі ені бойынша жүктеледі. Ұзындығы 5,9-6,4 м. Панельдермең мен плиталарды ашық дөңбек есіктері бар жартылай вагондарға жүктеледі.

Ауырсалмақты және ұзынөлшемді жүктерді сақтайтын қоймалар болып:

• контейнерге ұқсайтын, төмен ашық алаңдар;

• жабық қоймалар (атмосфералық жауын-шашындарға бейімсіз жүктер үшін) саналады.

Ауырсалмақты және ұзынөлшемді жүктердің сақтау тәсілі – тігінен немесе стеллажды (негізінде металл және ұзынөлшемді прокат).

Ауырсалмақты және ұзынөлшемді жүктерді қайта өңдеу құралы болып ешкілі немесе КДКК-10 және жүк көтергіштігі 10 тс. мостылы крандар, теміржол (жүрісіндегі) (стреловой) крандар және стреласымен Г-түрінде АП 10 тс. (4008

14028) жүк көтергіштігімен жабық қоймаларға, жабық вагондарда тасымалданатын АЖ түсіру үшін айырлы электртиеуштер және автотиеуштер қолданылады.

Ашық платформаларда немесе аула маңында АЖ түсіру кезінде блоксыз крандық стреласымен автотиеуштер қолданылады, қайта жүктеу және жабық қоймаларда ұзынөлшемді металдарды сақтау үшін мосты типтік және стеллаждық кран штабелері қолданылады. Көптеген темірбетонды бұйымдардың ұзындығы бар және олардың ұзындығы 30 м. болатын арнай жартылай прицептерде, трейлер-фермовоздарда панелевоз (панелтасушы) тасымалданады.

Өнеркәсіптік кәсіпорындардың кірме жолдарында стрелалы бұрылыс крандар темір жолдар, автокөлік және пневмо дөңгелекті жүрісте қолданыс табады. Олар әр түрлі жүктерді артып-түсіру үшін қолданатын кезде әсерлі, ал артып түсіру фронттары түрлі пунктарда орналасқан. Металл прокатты және ұзындығы 6 м-дан 11м-ге дейін басқа да ұзынөлшемді ауыр жүктерді тасымалдау үшін ЗИЛ-ММЗ-130В тягачқа жүк көтергіштігі 10,5 тс. бір осьті жартылай тіркеме – металлотасымалдаушы ұсынылған.

Ауырсалмақты және ұзынөлшемді жүктерді жүк ауласында немесе пунктерде көпірлік және жебелік (стрелалы) крандармен тасымалдау кезінде, жүкалушы (захват) құрал ретінде строптардың әр түрлі тұрпаттары (түрлері) қолданылуы керек: автоматты және жартылау автоматты қысқыш құрылғылар, грейфер-қысқыштар, траверстер, ірі габаритті жүктермен тракторларды қайта жүктеу үшін рым-стропты қысқыштао.

Бұл құралдар қайта жүктелген жүктердің салмағы мен пішініне сәйкес болуы керек. Оларды көліктерде көтеру үшін қайта жүктеуде строптардың ілгіштерін немесе күршектерін салуға күршекті қысқыш немесе рамалар қарастырылады. АЖ жүкті арқанға байлау мен ағыту уақытында 2-3 мин., ал кейбір кезде 5-6 мин. АЖ қайта өңдеу кезінде бригада, бір краншыдан (r_мех =1), және екі, төрт сторпальщиктен тұрады.

Ауырсалмақты және ұзын өлшемді жүктерді арту кезінде, констуркциялардың зақымданбауы мен майысып қалмауына назар аудару керек. Сондақтан конструкцияның майысқан жерлерін жою және көтерілетін жүктердің консолінің ұзындығын кішірейту үшін, жүкті арқанға байлау екі жерден жасалады. Ілгіш арқанның жүктің шетімен түйіскен жерлерінде ілгіш арқан астына ағаштың, қапшықтың немесе арнайы металлды төсеніштің бөлігі салынады. АЖ көтеру және орнын ауыстыру кезінде оның бір жағын, бұрын қойылған жүкпен қақтығыс болмауына және жүк оған қарастырылған орнына түсуі керек, қадағалайтын арқанды ілгіш маманның қолында болатын арқанның тартыруыме ұстап тұрады. Барлық қолданылатын ілгіш түзетілу және жүккөтергіштігі көрсетілген белгісі болуы керек. Ілгіш арқандар, ереже бойынша, жылын екі рет екі есе жүккөтергіштікке тексеріледі. АЖ қайта өңдеу кезінде қарапайым құралдар қолданылады – темір және кендір арқаннан жасалатын, жүкті ілгі арқандар. Темір арқанды ілгіш арқандар бір жағында коуш, екінші жағында – ілгіш құрылғылары бар, бөлек кесек түрінде аяқ жақтарының тоқылуымен (өрілуімен) дайындалады. Кескінді прокатты қайта жүктеу үшін барлық жұмыс үсті бойынша дөңгелектерге қарағанда тең өлшемді күшті магнитті жиегі бар тік бұрышты электромагниттер қолданылады. Ұсақ сортты темір пакетінің өлшемі 300-350 мм., ал ұзындығы 9 м. Жартылай ілгіш арқанмен екі таврлық балкалардың төртбұрышты пакеттің өлшемі: 810-850 мм., ұзындығы 12 м., ал тікбұрышты пакеттің қиылысуы – 850х940 мм. балкалардың 12 м. ұзындығында, оның салмағы (массасы) 10 т.

Магнитті грейферлі кысқыштар траверске ілінген, екі тікбұрышты электромагниттен және ұстап тұратын арқандармен басқарылатын грейферлік кысқыштар тұрады. Тоқты өшірген кезде жүк арқандармен, грейферлік кысқыштармен құлауынан ұстанып тұрады.

Үлкен өлшемді құбырлар қайта жүктеуге, траверсінде бірнеше электромгнит ілінген, және сол траверске рычагты тетікпен басқарылатын, төрт буынды топса арқылы ұстану құралдар тіркелген, электромагниттік кысқыш қызметтеседі. Рычагты тетік өздігінен тоқтайтын тежегішпен қамтылған, және тоқты өшірген кезде жүк құралдары (ұстанады) ұсталып қалынады.

Парақты темірді траверстермен екі не үш магниттік немесе қарапайым кысқышпен жүктеледі.

Жұқа парақты темір пакеттерін артудағы кездер қатарында клештілік қысқыштар қолданылады. Парақты темір пакетінің өлшемдері: 2150х4000х280 мм. Парақты темір үшін қысқыштың жүк көтергіштігі – 10 тс.

Кішкентай диаметрлі құбырлар, траверстерге тіркелген арқанды немесе ленталы ілгіш арқанмен алынады .

Орташа және үлкен диаметрлі құбырлар арту және қатарлау үшін бойлық траверстер және оған ілінген, құбырлар жанынан іліп алу үшін күршектермен қатамасыз етілген, поперечный траверстерден тұратын, көп күршекті іліп алу (многокручковый захват) қолдану тиімді. Әр құбырды екі күршекпен іліп алады.

Үлкен диаметрлі ауыр құбырларды қайта жүктеу үшін, горизонтальді тіреулері бар, кранның вертикальды – бұрылыс құбырлармен қызметтеседі.

Бұлармен ол көтерілетін құбырларға жанасады . Жанында траверстер лапаларымен вертикальды тіркеулері бұрылатын жылжымалы жорғалаушы бағыттауыштарда бекітілген.

Магниттік емес материалдарды қайта жүктеу үшін ваккумдық (бос кеңістік) қысқыш құрылғылары қолданылады. Олармен штабельдерден парақты темір металлды бір-бірлеп көтеруге болады. (электромагниттерді қолдану кезінде болатын, оның магниттенбеуі алынып тасталады).

Вакуумдық жүкалушы (грузозахватные) құрылғылар бос кеңістік камерасында құру тәсіліне байланысты насосты, насоссыз және эжектрлі болып бөлінеді. Көбіне насосты вакуумдық захваттар таралған.

Темірбетонды бұйымдарды қайта жүктеу кезінде захваттар құралдар ретінде көп салалы ілгіш арқандар, ұзынөлшемді бұйымдар үшін көп тармақты (многоветвевые) ілгіш арқандар траверстер, (қысқышты , лапчатые, вакуумды захваттар мен басқа ) жүкалушы құралдар қолданылады.

АЖ қайта өңдеу технологиясы мен қоймалары

Қоймалар. Ауырсалмақты және ұзынөлшемді жүктерді, ережеге сәйкес, қатты асфальтбетонды жабқышымен, төмен (аласа), ашық аулаларда (алаңдарда) сақталады.сапасы ауа-райының қолайсыздығының (атмосферных осадков) әсерінен төмендеген (нашарлаған) жүктерді, күркелер астына, жабық қоймаларда, зауыттық корпустарда (пролет) орналастырады. АЖ үшін алаңдардың үлгі түрі

Жүк алаңдарындағы арнайы алаңдар тасымалдау және ауырсалмақты, ұзынөлшемді жүктерді сақтау үшін контейнерлік болып жасалады және оларды, ауырсалмақты жүктер мен контейнерлерді қайта жүктеу кезінде бір крандарды пайдалану мүмкіндігі үшін контейнерлік алаңдармен қатар орналастырады. Ауырсалмақты жүктерді қайта жүктеу үшін бір кранның жүк көтергіштігінен массасы жоғары болатын , және олардың жүйелік емес түрде түсуі олардың жалпы жүк көтергіштігінен аспайтын массасымен жүктерді көтеретін қосарланған крандар қолданылады.

Қосарланған крандарды бір машинистпен басқару мүмкін. АЖ арналған алаңдар жүктердің түрлері, келуі мен жөнелтілуі, тасымалдау бағыттары, жүк алушылар бойынша арнайы бағытталған. АЖ алаңға түсіруі кезінде 15-20 мм. қалындығымен төсемдерге орналастырылуы керек. Жүктер арасында қайта жүктеу кезінде жүкті арқанға байлау және қарау үшін ені 1 м-ден кем емес өткел болуы керек.

Құрамы темір бетонды бұйымдар және құралдарды ағаш (-тан жасалған) подкладкалар (төсемдер) мен прокладкаларда сақтайды. Прокладкалардың қалыңдығы жиналған ілмектердің биіктігінен және бұйымдардың шығып тұрған бөліктерінен кем болмауы керек

Бірнеше сатыға немесе қабат орналастырылған құралдарды тасымалдау кезінде, прокладкалар қатаң түрде тігінен жіп арқанның жанына қойған жөн (шекті ауытқулар 10 мм.-ден аспуы керек).

Қабырғалық панельдерді тігінен ағаш немесе металлды (темір) кассеталарда орналастырылады. Темір бетонды бұйымдар барлық жағдайда да (тасымалдау, сақтау жіне түсіру кезінде) құрылыстардағы күйінде болуы керек.

Темір бетонды бұйымдар қоймалары – қалың жабындысы бар алаңдар. Оларда дренаждар және атмосфералық құбылыстарын бұратын бағыттауышы бар. Қоймаларды мосттық, ешкілі болатын крандармен. Жүктелуші ауыспалы (стрелалы) крандармен жарақтандырады.

Ауырсалмақты және ұзынөлшемді жүктерді артып түсіру технологиясы

Ұзын өлшемді және ауырсалмақты жүктердің көлемді түскен станцияларда арнайы бағытталған жүк ұстаушы құралмен (АЖҚ) ешкілі крандармен жабдықталған. Ауырсалмақты және ұзын өлшемді жүктермен вагондардың тартылуы (беріліу) туралы ақпаратқа сәйкесінше қабылдау датчигінің (тапсыруы) жүктерді орналастыру үшін кран асты алаңындағы орынды анықтайды және комплексті бригаданың жұмыскерлерін жұмыс орындалу тәртібімен таныстырады.

Комплекстік бригада АЖҚ (строптар, грейферлер, ұстау клештер (тістеуіш шымшылар, қысқыштар), траверс, көтеріліс электромагниттер және т.б.) және басқа да крандық құрылғылардың дұрыс сақталуына (үсталуына) міндет жүктеледі. Сондай жүктерді жартылай вагондар мен платформалдарда түсіруге, жүк рамасын жүк күршектерімен немесе (клештілі қысқыштар) және с.с. жүктің (жіп арқан застропка) жеріне береді

Кран машинистіне стропалшик бұйрығы бойынша жүкті захваттарды көтеруге рұқсат етіледі, бұл іс стропалшиктердің қауіпсіз жерге кеткен кезде іске асырылады. Қысқыштар дұрыстығына және көтеру тросында жүктің орнықтылығына көзі жеткеннен кейін, істің алдында крановщик дыбыс белгі беруі керек және содан жүкті қойманың берілген участогына немесе автокөлік кузовына тасымалдауды және көтеруді жүзеге асырады. Жүктің үстіңгі жағын түсіру (труба және т.б.) «Қалпақ (Шапка)» деп аталатын, контур бойынша габариттің тарылған бөлігімен құрылған (салынған, жасалған), бір немесе бірнеше мезгілде (тәртіпте) іске асырылады. «Қалпақтың (Шапканың)» застропкасының 1 тәсілде түсіру кезінде жартылай қатты стропаның скобасында жүзеге асырылады және оған екі (торцах) (чалочные) стропалар келтіріледі. Ақырғы кезеңде (кезде) сымды буынды түйіп түсіргеннен кейін, жерде арнайы қайшылармен шешеді. Бірнеше тәртіпте түсіру кезінде сымды буынды міндетті түрде жартылай вагонда шешеді, бірақ алдын-ала сақтандыратын тіреулер орнатылуы керек. Тіреулер жартылай вагондардың борт арасындағы саңылауларына (зазоры) және жүктің тігінен 0,75 м. Тереңдікке, негізгі тіреулермен тығыз орналастырылады және ағаш (клиньямии) бекітіледі.

Ұзындығы бойынша сақтандыру тіреулері «Қалпақтың» үстіңгі жағынан 0,3 м. жоғары болуы керек. Содан стропальщиктер бір жағына қосымша трос бірліктер – (нуж-количество) мөлшерінің астына қабылдайды және кранның күршектеріне тростың бір жағын кіргізеді. Кейін (әрі қарай) стропальщиктер қауіпсіз жерге кетеді және жүк (пачкасының) астына негізгі (чалочные) стропаларды салу үшін крановщикке 0,5 м. жоғарыға көтеруге белгі береді. Белгі бойынша крановщик жүкті түсіреді, стропальщиктер қосымша тростарды шешіп, негізгі стропаларды кигізеді.

Застропкалардың дұрыстығын тексеріп, стропальщиктер қауіпсіз жерге кетеді және жүкті көтеру үшін белгі береді. Жүк 0,2-0,3 м. көтеріледі, және строптардың біркелкі (бір қалыпты) тартылғанын және дұрыс (сенімді) оралуын тексеріп, тасымалдау кезінде жүктердің бүлінуін жояды. Строптардың бір қалыпты тартылмағаны және сенімсіз оралғаны байқалған кезде жүк түсіріулі керек.

Жүк жолда кездесетін құралдардан 0,5 м. жоғары стропальщиктердің тікелей бақылауы бойынша тасымалданады. Алаңда жүк қорабы пакеттерде байланылуы керек және жақындауы құрылыс габариттерінің (өлшеулерінің) сақталуымен арнайы дайындалған төсемдерге қойылады. Пакеттендірілмеген жүктерді тігінен қою кезінде жүктер горизонталь тігінде прокладкалармен бөлінуі керек. Көтерілген жүктерді (ориентировка) үшін оны (күршекте айналдыру) қоймаға немесе автомобилькузовына кою кезінде стропальщик ұзындығы 3 м. кем болмайтын багрмен (багром) қолданылуы керек.

Автомобиль кузовында жүктер жүргізушінің нұсқауы және жүктің қабылдау көрсеткіштері бойынша қиылыстырады (үйлестіреді).

Әдебиет: [1; 2; 3]

№ 9 дәріс Құймалы жүктердін тиеу-түсіру жұмыстарың технологиясы және механизациясы

Құймалы жүктер деп цистернаға, арнайы ыдысқа немесе контейнерге және үсті ашық вагон-бункерлерге құйып, темір жол көлігімен тасымалданатын сүйық жүктерді атайды.

Құймалы жүктерге жататындар:

• негізінен құбырлар бойынша тасымалданатын шикі мұнай;

• темір жол көлігімен тасымалданатын мұнай өнімдері (керосин, бензин, дизель отыны, лигроин, мазут, минерал майлары және т.б.);

• тамақ өнеркәсібінің өнімдері (спирт, өсімдік майлар, патока және т.б.);

• химиялық жүктер (қышқылдар, сілтілер, бояушылар, лактар және т.б.). Құймалы жүктердің ең үлкен көлемін (>90%) мұнай өнімдері ұсынады. Барлық мұнай өнімдері бес топқа бөлінеді:

• шикі мұнай;

• мөлдір мұнай өнімдері (дизель отыны, керосин және реактивті қозғалтқыштар отыны);

• күнгірт мұнай өнімдері (битум, мазут және т.б.);

• бензин (автомобильдік және авиациялық);

• майлар (қоюланған майлардан трансформаторлық майларға дейін).

Сондықтан барлық мәселелерді мұнай өнімдері мысалында қарастырамыз. Мұнай және мұнай өнімдерін тасымалдаудың ең тиімді тәсілі өңдеу жерінен қайта өңдеу және тұтыну жеріне дейін сорғы станциялармен құбырлар бойынша тарту. 1 км мұнай құбырын құру құны, сондай-ақ өткізгіштік қабілетті 1 км теміржол желісін құру құнынан, қозғалмалы құрамға шығатын шығындарды есептемегенде, 2 есе төмен. Мұнай өнімдерін құбырлар бойынша тасымалдаудың өзіндік құны, теміржолмен тасымалдауға қарағанда 2-3 есе төмен.

Мұнай жүктері олардың құйылу, тасымалдану және сақталу сипатын анықтайтын ерекше қасиеттерге ие болады.

Мұндай қасиеттерге жататындар: тығыздық, тұтқырлық, тек теріс қана емес, оң температураларда да қату қабілеті; тез тұтануы, булануы; жарылыс қауіптілігі; электрленуі (статикалық электрдің қауіпті зарядтарының жинақталуы); улылығы. Цистерналардың жүк көтергіштігі тығыздыққа байланысты болады. Ең жоғарғы тығыздыққа мазут (935 кг/м²) және автотракторлық май (930 кг/м³) ие болады.

Тұтқырлық деп сүйықтық бөлшектерінің оларға әсер ететін күштердің әсерінен орын ауыстыруына қарсылық көрсету қасиеті аталады. Ең жоғарғы тұтқырлық көпшілік күнгірт мұнай өнімдеріне тән.

Қату температурасы – бұл мұнай өнімі қозғалғыштығын жоғалтып (қоюланып), ыдысты еңкейткенде өз бетін өзгертпейтін температура.

Құймалы жүктердің тығыздығы, тұтқырлығы, төмен температураларда қату қабілеті құю және ағызу процестеріне әсер етеді. Кейбір сұйық жүктер 20⁰С жоғары температурада да қатады (мысалы, гудрон + 45⁰С, мұнай шайыры + 40⁰С, мұнай битумдры + 28⁰С). Қалыпты жағдайда ағызу үшін оларды алдын ала қыздыру немесе арнайыландырылған цистерналарда немесе үсті ашық вагон-шанаптарда тасымалдау қажет.

Мұнай жүктерінің булануы оларда ұшпа заттардың маңызды мөлшерінің орын алуымен түсіндіріледі: булану қарқыны жүк және ауа температурасына, булану бетіне, атмосфералық қысымға және жыл мезгіліне байланысты болады.

Тұтану температурасы – бұл мұнай өнімдерінің булары қоршаған ауамен, оған ашық жалын жақындатқанда тұтануға қабілетті қоспа құрайтын ең төменгі температура. Тұтану температурасы бойынша барлық мұнай жүктері төрт класқа бөлінеді. Бірінші – тұтану температурасы + 28⁰С төмен (бензин, лигроин, шикі мұнай); екінші – 28-ден 45⁰С дейін (керосин, дизель отынының кейбір сорттары және т.б.); үшінші – 45-тен 120⁰С дейін (дизель отынының кейбір сорттары, мотор майы, флот мазуты және т.с.с.); төртінші - 120⁰С жоғары (мазут, май және т.б.).

Булардың тұтану температурасы +60⁰С дейін мұнай өнімдері тез тұтанғыш немесе ұшпалы деп, ал +60⁰С жоғары – жанармайлы немесе ұшпалы емес деп аталады. Авиациялық және автомобильдік бензиндердің теріс тұтану температурасына ие болады (-34 және ~ 36⁰С).

Құю кезінде мұнай өнімінің температурасы тұтану температурасынан 5⁰С кем емес төмен болуы керек.

Тұтану температурасы – бұл сұйықтықты, газды немесе қатты денені қыздыру кезінде ұшқын немесе жалын пайдаланылмай өздігінен тұтану пайда болатын ең төменгі температура.

Жарылғыштық (тұтану) шегі деп ұшқын, жалын, қыздырылған металл заттарының әсерінен жарылуға (тұтануға) қабілетті мұнай өнімдері буларының ауадағы минимум немесе максимум құрамы.

Статикалық электр зарядтары мұнай өнімдерін құбырларда тарту процесінде жинақталады және бұл жерде құбыр бетінде кері белгі заряды пайда болады. Электр зарядын болдырмау үшін мұнай өнімдерінің құбыр бойынша жылжу жылдамдығы 12 м/с аспауы керек, сонымен қатар сәйкес жерқосқыштық орнатылуы керек.

Барлық құю арқылы тасымалданатын жүктер төмендегідей бөлінеді:

• қауіпті, жалпы ережелерден басқа арнайы ережелермен тасымалданады;

• қауіпсіз, жалпы негізде тасымалданады.

Қауіпті жүктерге тасымалдану немесе сақталу жағдайында адамдардың және жануарлардың науқастануының, улануының, күйюінің, сонымен қатар жарылыстың, өрттің себебі болуы мүмкін, сондай-ақ басқа жүктердің, қозғалмалы құрамның, имараттар мен құрылғылардың бүлінуіне, қоршаған ортаның ластануына әкелетін жүктер жатады. Мұндай жүктер тасымалдау және сақтау кезінде КТЖ белгілейтін ерекше ережелер бойынша сақтандыру шараларын сақтауды талап етеді.

Қауіпті жүктер 19433-88 «Қауіпті жүктер» МЕСТ-қа сәйкес жіктеледі. Келесі кластарға жіктеу және таңбалау:

• 1 класс – жарылғыш материалдар (ЖМ);

• 2 класс – қысылған, сұйылтылған және қысыммен ерітілген газдар;

• 3 класс – тез тұтанғыш сұйықтықтар (ТТС), яғни тұтану температурасы 60⁰С дейін;

• 4 класс – тез тұтанғыш қатты заттар (ТТҚЗ), өздігінен тұтанатын заттар (ӨТЗ), сумен әрекеттескенде тұтанғыш газдар бөлетін заттар;

• 5 класс – тотығыш заттар (ТЗ) және органикалық периоксидтер (ОП);

• 6 класс – улы заттар (УЗ);

• 7 класс – радиоактивті материалдар (РМ) және жұқпалы заттар (ЖЗ);

• 8 класс – немесе жегіделі заттар;

• 9 класс – басқа да қауіпті заттар.

Әр кластың қауіпті жүктері өздерінің физикалық-химиялық қасиеттеріне, қауіптілік түрі мен дәрежесіне сәйкес тасымалдау кезінде ішкі класстарға, категориялар мен топтарға бөлінеді. Осылайша, мысалы, жарылыс өрт қауіптілігі мен қауіптілігі жағынан ТТС олардың буларының сынып бағанының 760 мм қысымында тұтану температурасы бойынша кластарға топталады. Бұл жерде тұтану температурасы 60⁰С болатын ТТЖ тез тұтанғыштарға жатады және 60⁰С жоғары - өрт қауіпті болып табылатын жанушы өнімдерге жатады. Кейбір сұйықтықтардың тұтану температурасы нолден төмен болады. Бұл бензин, бензол, ацетон, мұнай, спирт, күкірткөміртегі. Минустық температураның өзінде бұл сұйықтықтар құйылған ыдыстарға ашық оттың қатынауы міндетті түрде жарылысқа және өртке әкеледі.

Тез тұтанғыш мұнай өнімдеріне жататындар: бензин, лигроин, шикі мұнай, керосин, дизель отынының кейбір сорттары және т.б.

Тұтану температурасы 61⁰С және одан жоғары болатын жанаушы мұнай өнімдеріне жататындар: дизель отынының кейбір түрлері, мотор отыны, флот мазуты, мазут, майлар және т.с.с.

Тез тұтанғыш заттарды (бензин және т.б.) тасымалдау, оларды цистерналарға құю және ағызу кезінде өрт қауіпсіздігінің ерекше шараларын сақтау қажет. Мұнай өнімдерінің жарылуы ауада мұнай өнімдері буларының белгілі пайыздық құрамы болғанда және оған ашық жалын жақындатылғанда мүмкін (бензин булар құрамы 1,1-ден 6,0 % дейін, лигроин – 1,5-тен 4,5% дейін, керосин 2-ден 3% дейін, бензолдар – 1,4-тен 7,4% дейін).

Есте сақтау керек, температура жоғары болған сайын сұйықтықтар булануы қарқынды болады. t - 40…50⁰С температурасында бензин қайнауы басталады. Мұнай өнімдерінің буларының жарылуы немесе жануы мұнай өнімдері құбырлар мен сыйымдылық қабырғаларына үйкелген кезде пайда болатын статикалық электр разрядтар салдарынан болуы мүмкін. Бұл жерде бірнеше мың вольт кернеуі пайда болады! Егер бұл кернеуді кетірмесе және мысалы жерге разрядталу жағдайларын жасамаса, сұйықтық буларын тұтандыратын ұшқын аралық пайда болады. Дәл осы себептен бензовоздың металдық шынжыры болады, ол қозғалу кезінде бензинның цистерна қабырғаларына үйкелуінде пайда болатын статикалық электрді кетіреді. Статикалық электрдің қауіптілігі туралы тұрмыстада ұмытпау қажет. Киімді бояудан, майлардан және т.б. тазарту кезінде статикалық электр пайда болады, нәтижесінде өртке және күйік алуға әкелетін тұтану орын алуы мүмкін. Статикалық электрдің жинақталуының алдын алу үшін құбырлар және барлық мұнай өнімдерін тасымалдауға қажет құрылғылар үздіксіз жерқосқыш тізбек түрінде ұсынылуы қажет.

Көптеген сұйықтықтар булары улы қасиеттерге ие болады және адам ағзасына зиян келтіреді.

Сұйықтықтардың өздері жанбайды, олардың булары жанады, мысалы, егер машина майын арнайы аспапта қыздырып, әр уақыт мезеттерінде май бетіне сіріңке жақындатса, май температурасы 1800⁰С жеткенде, оның буы емес майдың өзі тұтанады. Жанғыш және тез тұтанғыш сұйықтықтар буларының ауамен қоспасы жарылыс қауіпті шоғырларды туындатады. Осылайша, мысалы, бензин булары ауада 0,8-ден 5,4% (көлемі бойынша) дейін шоғырланғанда жарылуы мүмкін. Қандай бөшке қауіпті – бензин құйылғаны ма, әлде бензиннен босатылғаны ма? Бөшкеде бензин тұтанды дейік. Бөшке бетін сулы дәкемен, киізбен немесе брезентпен жапса, өрт тоқтатылады. Егер де бөшкеде бензин аз болса, не қабырғаларында тек оның қалдықтары қалса, онда бөшкенің ішкі көлемі ауамен араласқан бензин буларына толы болады. Кішкене ұшқыннан жарылыс пайда болады. Сондықтан бензин құйылған бөшкеден бензиннен босатылған бөшке қауіптірек болады.

Тез тұтанғыш және жанғыш сұйықтықтарды темір ыдыста, арнайы қоймаларда сақтау керек.

Мұнай өнімдерінің тұтқырлығы оларды тасымалдау мен жүк операцияларын орындау тәсілдер таңдалуына әсер етеді. Цистерналарда тасымалданатын құймалы жүктерді: тұтқырлы емес, әлсіз тұтқырлы және жоғары тұтқырлы деп бөледі.

Жоғары тұтқырлы мұнай өнімдері – мазуттардың түрлі сорттары (майлайтыннан басқа), гудрон, жартылай гудрон, патока, автолдар, сығымдағыштық, кемелік, авиациялық, күнбағыс және басқа майлар – құю және ағызу кезінде жазды күннің өзінде қыздыруды қажет етеді. Әлсіз тұтқырлы (жеңіл және ауыр мотор майы, флот мазуты және т.б.) жылдың жылы мезгілінде қыздырылмай құйылады.

Парафинді мұнай өнімдері әдетте олардың қату температурасынан 10⁰С жоғары қыздырылады. Сұйықтық температурасы неғұрлым жоғары болса, соғұрлым оның тұтқырлығы төмен болады. Сұйық жүктердің тығыздығы сондай-ақ сұйықтықтың құбырлардан ағу жылдамдығына және осының салдары ретінде – құю және ағызу жылдамдығына әсер етеді.

Металды кеміру қасиеттері бойынша сұйық жүктер үш топқа бөлінеді: әлсіз кеміргіш, қатты кеміргіш және кемірмейтін. Әлсіз кеміргіш тобына жататындары – таскөмірлі шайыр, карбол, күкікірт қышқылы. Қатты кеміргіштерге: азот, хлорсульфинді қышқылдары және т.б. Кемірмейтін жүктерге қалған басқа сұйық жүктер жатады.

Сұйық жүктер құйылуына берілетін цистерналар ұқыпты түрде тазартылып, берілген жүкті тасымалдауға дайын болуы керек.

Барлық арнайы және арнайыландырылған цистерналар қазандары сәйкес түрге боялған немесе түсті жолақтары болады және жүк қауіптігі туралы трафареттері болады («Өртке қауіпті», «Улы», «Улы сұйықтық»).

Жылжымалы құрам және оны құюға дайындау

Цистерналар сипаттамасы

Тасымалданатын құймалы жүктер (3 класс) тегі бойынша цистерналар келесі арнайы типтерге бөлінеді:

• бензин тасымалдауға арналған «Бензин» жазуы бар цистерналар;

• мұнай тасымалдауға арналған «Мұнай» жазуы бар цистерналар;

• мұнай мен бензин тасымалдауға арналған цистерналар. Мұнай мен бензин тасымалдауға арналған цистерналарды бензин (мөлдір құйма) құюға беру кезінде, олар арнайы тазарту жөніндегі дайындық операциясынан өту керек, бұл ұзақ процесс болып табылады. Осындай типті цистерналарда мұнайды тасымалдау үшін (күңгірт құйма) арнайы дайындық қажеті жоқ.

• мазуттарды тасымалдауға арналған «Мазут» жазуы бар цистерналар;

• битумдарды тасымалдауға арналған арнайы шанапты үсті ашық вагондар (ШҮВ);

• химиялық жүктерді (қышқылдар, сүйықтатылған газдар және т.б.) тасымалдауға арналған арнайыландырылған цистерналар. Құйылатын өнім құрамы берілген өнімді тасымалдауға қойылатын техникалық шарттар талаптарына қатаң түрде сәйкес келуі керек. Мысалы, «Қышқылдар» деп таңбаланған қышқылдарды тасымалдауға арналған цистерналар (5 класс) қышқылдарды тасымалдауға қойылатын техникалық шарттар талаптарына сәйкес келуі керек. 2 класс жүктерін – қысылған, сұйықтатылған және қысыммен ерітілген газдарды тасымалдауға арналған цистерналар осы жүктер тегі бойынша терең арнайыландырылған болады. Бұл жүктер тасымалдауда ең қауіпті болады және арнайы алдын ала сақтандыру шараларын талап етеді. 2 класс жүктері цистерналарында «Пропан», «Бутан», «Сұйықтатылған газ» және т.б. жазбалары болады; қауіпсіз жүктерді – тамақ өнімдерін тасымалдауға арнайыландырылғандарының (спирт, шарап, сүт). Патока, өсімдік майы және басқа да тамақ өнімдерін қалыпты құрамды арнайыландырылған цистерналарда тасымалдайды.

Құймалы жүктерді сонымен қатар арнайы контейнерлерде тасымалдайды. Тасымалданатын жүк түріне қарай оларды келесі топтарға бөледі:

• құю және ағызу алдында арнайы қыздыру құрылғыларын қажет етпейтін ақпалы жүктер үшін (қышқыл, этил және метил спирті, органикалық еріткіштер және т.б.);

• құю және ағызу алднда қыздыру құрылғыларын талап ететін орташа тұтқырлықты жүктер үшін (мөлдірлегіш және минерал майлары, кейбір мұнай өнімдері);

• ыстық қалпында құйылатын және 0⁰С жоғары температураның өзінде қатып, монолитке айналатын, тұтқырлығы өте жоғары жүктер үшін (парафин, синтетикалық фенол және т.б).

Бұл арнайы контейнерлер жүк жіберуші мен жүк алушыға тиесілі болады, олардың теміржол құрамына тиелуі және түсірілуі әдетте кәсіпорындардың қатынау жолдарында жүзеге асырылады.

Контейнерлерді платформаларда немесе үсті ашық вагондарда жиынтықтар түрінде тасымалдайды және барлық жиынтыққа жүк жіберуші бір жол қағазын жазады.

Бұл тәсілдің кемшілігі кері бағытта бос жүріп келу болып табылады.

Жылжымалы құрамның құю және ағызу тұрғысынан

құрылуы және құрылымы

Цистерна қазаны төрт және сегіз осьті арбашықтарда орналасады.

Сегіз осьті арбашықтарға орналасқан цистеналарда толық төгілуді қамтамасыз ететін шамалы еңіс болады. Цистерна қақпақтарының екі рәзеңке қымтағышы болады. Тиелген, сонымен қатар бос цистерналар қақпақтарына ЗПУ орнатылады. Тек жоғарғы жүк тиеу тесігі бар цистерналар болады. Олар тек бензинге арналған.

Құймалы жүктерді тасымалдау үшін төмендегі цистерналар пайдаланылады:

• барлық мұнай өнімдерін төгу мүмкіндігін беретін Л.А.Шадура, О.Г.Бойчевский, Л.С.Сигин профессорлары құрастырған әмбебап төменгі төгу аспабымен (ӘТТА) қамтылған. Бұл құрылғы ерекшелігі оның клапаны жоғарғы жақтан қақпақ астынан тұтқамен ашылатындығы. ӘТТА жамылдыратын тұтқа оның ашылуына жол бермеу үшін, яғни адамдар қатынауын шектеу үшін және жүк тұтастылығын қамту үшін жасалған. ӘТТА арқылы бензин төгіледі, өйткені оның тұтқырлығы төмен болады. Барлық мұнай және мұнай өнімдерін тасымалдауға арналған жаңа цистерналардың төменгі төгу аспабысыз әмбебап құрылғылары болады. Жүкті қалпақтың жоғарғы жүк тесігі арқылы сорғы құрылғыларымен құяды (мөлдік мұнай өнімдері – бензин, лигроин және т.б.).

Құю және төгу пункттері және олардың техникалық жабдықталуы

Құю (ағызу) пункттері

Құю (ағызу) пункттері жалпы емес пайдалану орындарында (ЖЕПО) – мұнай өңдеу заводтарының қатынау жолдарында, мұнай базаларында және қоймаларында орналасады.

Құю және ағызу жүк пункттері мұнай бзалары мен мұнай қоймалары деп бөлінеді.

Мұнай базалары – бұл мұнай өнімдерінің атаулары мен сорттарының маңызды санын қабылдау, сақтау және жіберуге қызмет ететін құрылыстар кешені. Мұнай базалары қамту ұйымдарына тиесілі болады. Олар уақытша сақтау және үлестіру пункттері деп бөлінеді.

Мұнай қоймалары – бұл кәсіпорындар мен көлік ұйымдарының құрамына кіретін қоймалар мен сақтау орындары. Мысалы: локомотив деполарында сондай-ақ қоймалар болады.

Мұнай базаларының техникалық жабдықталуы

Мұнай базасының аймағында келесі аумақтар болады:

• теміржол жолдарының (қатынау, тиеу-түсіру, жалғау және т.б.), автокөліктік қатынау және өту жолдарының, төгу-құю тіреушіктер мен эстакадалардың және сорғы қондырғыларының құрылуымен мұнай өнімдерін құю және ағызу аумақтары;

• сақтау аумақтары, мұнда мұнай өнімдеріне арналған резервтік парк, резервуарларда өрт пайда болған жағдайда оны сөндіру үшін қажет көбікті өндіретін көбік аккумуляторлық және көбік реактивті станциялар орналасады;

• оперативті аумақ, мұнда мұнай өнімдерін ұсақ партиялармен автоцистерналарға, контейнерлерге, бөшкелер мен бидондарға жібереді;

• электр станция немесе трансформаторлық кіші станция, от жағатын бөлме, су соратын бөлме, механикалық шеберханалар, материал қоймасы және т.б. кіретін қосалқы техникалық құрылыстар;

• әкімшілік-шаруашылық құрлыстар;

• жауын суларды және төгілген мұнай өнімдерін жинауға арналған тазарту құрлыстары;

Сыйымдылық түріндегі мұнай қоималары төмендегідей болуы мүмкін:

• жер үстілік, оларда сұйыққойма түбі немесе қойма ғимаратының едені жанасатын алаңшаның жоспарлық белгісімен бір денгейде немесе одан жоғары орналасады. Сұйыққоймалар немесе мұнай өнімдерін сақтау ғимаратына жанасатын алаңша деп оның қабырғаларынан 3 м шегіндегі аумақ саналады;

• жер астылық, мұнда сұйыққоймадағы сұйықтықтын ең жоғарғы денгейі жанасатын алаңшаның жоспарлық белгісінен 0,2 м кем емес төмен орналасады. Оларға сонымен қатар сұйыққоймадағы сұйықтықтын ең жоғарғы шақтамалы денгейінен 0,2 м кем емес жоғары төгіндісі бар сұйыққоймалар жатады;

• құрастырылған.

Мұнайды және мұнай өнімдерін сақтау цистерналарында тасмалдау кезінде темірбетон және металды тік сұйыққоймалар пайдаланылады. Мөлдір мұнай өнімдері (бензин, лигроин және керосин) темірбетон, ал майлар – металды сұйыққоймаларда сақталады.

Ең қарапайым қойма бұл қызбау үшін күннен қорғау бояумен қорғалған цистерна түріндегі жер үстілік шан. Сақтау кезінде қауіпсіздікті қамтамасыз ету мақсатымен мөлдір мұнай өнімдерінін булануына мүмкіндігінше жол бермеу үшін жүзіп тұратын шатыр жеңіл материалдан жасалады. Ағызу немесе құю 5-келтекқұбырына 6-құбыржол жалғанады. 3-бақылау терезесі құйма биіктігін бақылауға арналған. Тұрақ (калонка) – бұл ағызу және құю құрылғысы. Мұнай өнімі айырушы 1-құбыржолдар-жинағыштар жүйесі арқылы қоймаға (сақтау орнына) түседі. 2-тұраққа 5-икемді шлангімен жалғанған 3-сорғыш құбыржол бекітіледі. Осы шланг арқылы мұнай 6-цистерна қазанына келіп түседі. Тұрақ сонымен қатар ағызу (келтеқұбыр) құрылғысымен жабдықталған ол 2-тұраққа жалғасады, оған 5-икемді шлангімен жалғанған 3-сымы бекітіледі. Осы шлангі арқылы мұнай 6-цистерна қазанына келіп түседі.

Цистерналардың жеке тұрақтар арқылы немесе арнайы сұйыққоймалардан толтырылуы жүк айналым мөлшері шамалы станцияларда жүзеге асырылады.

Ағызу және құю эстакадасы

Эстакадалар мұнай өнімдерінің үлкен мөлшерін өздігінен және мәжбүрлеп құю және ағызу үшін қызмет етеді. Ағызу және құю эстакадасы екі жағынан теміржол жолдары мен цистерналар орналасқан бір қатар тұрақтардан құралады.

Эстакадада тұрақтар (колонкалар) саны цистерналар санына тең болады.

Лақтырынды көпіршелер жұмысшылар өтуіне арналған. Төсеніш (көпірше) бойынша жұмысшылар эстакададан цистерналарға өте алады.

Эстакадалар біржақты және екіжақты, сонымен қатар бір немесе бірнеше жинағыштармен болуы мүмкін, бұл олардың қайта өңдеу қабілетін анықтайды.

Құю шепі әртүрлі эстакадаларды (бірнеше цистернадан тұтас маршрутқа дейін) жұмыс көлемі ауқымды (тәуілігіне 100 және одан да көп цистерна) станцияларда пайдаланылады. Эстакадаларға мұнай өнімдері сорғыштармен беріледі. Мұнай өнімдерін құю процесін жылдамдату үшін эстакадаларда әртүрлі автоматтандырылған және жартылай автоматтандырылған құрылғылар пайдаланылады. Осы құрылғылармен құйма бақыланады. Мұндай құрылғыларға автотоқтатулар немесе мөлдір өнімдер құюлуын пневматикалық шектегіштер жатады, олар цистерна қазаны белгілі деңгейге дейін толтырылғанда сорғыш жұмысын автоматты түрде тоқтатады.

Құймалы жүктерді құю және ағызу технологиясы

Вагондардың мұнай базасына (қоймасына) берілу сәтінен қорытынды операцияға дейінгі технологиялық процесс теміржол станциясының мұнай өнімдерін құю және ағызу жөніндегі жұмысының Типтік технологиялық процесінде сипатталған.

Құюдың екі технологиясы бар:

• өздігінен ағатын (өздігінен ағып);

• арынды – тиелген сорғыштар көмегімен.

Қоймалардың алаңшалар деңгейіне қатысты орналасуы құю технологиясына байланысты болады (Гриневич Г.П. комплексно-механизированные и автоматизированные склады на транспорте. – М.: Транспорт, 1987. – 295 б. қараңыз).

Арынды құю тәсілінде техникалық өнімділігі Я = 320…70 (Ъи³ /ч) болатын орталықтан ағатын сорғыштар пайдаланылады.

Құю алдындағы дайындық операциялары. Жүк жіберуші жұмыскерлері тапсырылған цистерналарды қарайды (ярлықтарын тексереді). Осыдан кейін жұмысшы цистерна жүк тесігінің (қалпағының) ауызшасының шатырынан ЗГГУ шешеді, қалпақты ашады, жұмысшы білетін белгіге дейін құйғаннан кейін көбік пайда болуына жол бермеу үшін құйма жеңдерін қазан түбіне дейін жібереді, ысырмаларды ашады, осыдан кейін құйма басталады.

Дайындық операциясына кететін уақыт П_mex = 320…700 м³ /с құрайды.

Қорытынды операциялар – бұл құйма деңгейін қазанның ең жоғарғы нүктесінде өлшеу сызғышымен – метрштокпен көбік отырғаннан кейін немесе көбік болған жағдайда көбік оқшаулағышты пайдаланып, метрштокты ол арқылы сұйықтыққа түсіріп өлшеу. Метршток шкала ұзындығы 340 см дейін болатын 020-25 мм құбыр түрінде ұсынылады. Шкаланың ең кіші бөліну бағасы – 1 мм. Төменгі ұшының 1 мыс ұштығы болады, ал жоғарғысының – 2 сырғасы болады.

Құйма биіктігі әр нүктеде екі реттен кем емес цистернаның көлденең осьтік сызығы бойынша жүк тесіктің (қалпақтың) екі қарама-қарсы нүктесінде метрштокпен өлшенеді. Екі өлшеу санақтарының арасындағы айырмашылық 0,5 см аспауы керек. 0,5 см астам айырмашылық болған жағдайда өлшеу қайталанады. Құйманың нақты биіктігі деп екі қарама-қарсы нүктеде өткізілген өлшеу нәтижелерінің орташа арифметикалық саны алынады. Алынған нәтиже 0,5 см бастап, үлкейту жағына бүтін сантиметрге дейін жуықталады. Өлшеу биіктігінің Н шамасы бойынша теміржол цистерналарын арнайы мөлшерлеу кестелері бойынша әр цистерна түрі үшін құйылатын жүк (мұнай) көлемі анықталады V, дм³ (литр). Мөлшерлеу кестесі бойынша, құйылатын жүк көлемін V және құймалы жүк тығыздығын /т/ дм³ біле тұрып, жүк салмағы анықталады, тс: Q=Vy.

Сұйықтық тығыздығы деп оның массасы аталады, ол 10³ кгс/дм³ (тс/дм³) көлем бірлігінен тұрады. Мұнай өнімінің 20⁰С температурасындағы тығыздығы қалыпты деп саналады, ол денсиметр деп аталатын арнайы аспаппен анықталады. Бұл тығыздық сандық жағынан 4⁰С-де судың меншікті салмағына жатқызылған сұйықтықтың меншікті салмағына тең болады. Өнімнің кез-келген температурасында тығыздықтың сандық мәні бір уақытта өлшеу температурасындағы осы өнімнің (кгс) 1 дм³ (литр) салмағына тең болады. Мұнай өнімінің тығыздығын денсиметрсіз – теміржол цистерналарының мөлшерлеу кестесінде келтірілген орташа температуралық түзетулер кестесі көмегімен анықтауға болады, мысалы 20⁰С-дағы тығыздық – 0,7500-0,7599 болса, онда температуралық түзету 1⁰С-ға 0,000831 құрайды.

Бұл үшін:

а) төлқұжат бойынша мұнай өнімінің +20⁰С тығыздығы анықталады;

в) цистернадағы жүктің орташа температурасы анықталады;

с) жүктің +20⁰С және орташа температура арасындағы айырмашылық анықталады;

д) температуралық түзеду кестесі бойынша +20⁰С-дағы берілген өнімнің тығыздығына сәйкес келетін 1⁰С-қа түзету анықталады;

е) тығыздықтың температуралық түзетілуі температуралар айырмашылығына көбейтіледі;

ж) д) пунктінен алынған көбейтіндіні егер цистернадағы мұнай өнімінің орташа температурасы 20⁰С жоғары болса, 20⁰С-дағы тығыздық мәнінен алады, немесе өнімнің температурасы 20⁰С төмен болса, бұл көбейтіндіні қосады.

Құйылған өнімнің салмағы анықталғаннан кейін жұмысшы құйма жеңдерін алып тастап, тығыздағыш төменіштер қойып, қалпақ қақпағын жабады және ЗПУ бекітеді (мұнай жүктерінің бір бөлігін, мысалы, шикі мұнай, майлар, мазут және т.б. ЗПУ орнатылмаған цистерналарда тасымалдауға рұқсат беріледі).

Дайындау-қорытынды операцияға кететін уақыт t_n-3 = 14 мин/цс құрайды. Бұл жерде цистернаны беру (алу) уақыты кірмейді.

Цистерналардың сыйымдылығы мен жүк көтергіштігінің пайдаланылуын жетілдіру үшін мұнай өнімдерін суытылған күйде жүктеген дұрыс, өйткені қыздырылған мұнай өнімдерін суытқан кезде цистерна қазанында біршама кеңістік пайда болады.

Құймалы жүктерді ағызудың екі тәсілі болады: өздігінен ағатын және мәжбүрлеп ағызылатын (сорғышпен).

Ағызуды Л.А.Шадурмен, О.Г.Бойчевскиймен, Л.С.Сигинмен ұсынылған әмбебап төмегі ағызу аспабы (ӘТАА) арқылы ағызуға болады, немесе қалпақтың жоғарғы жүк тесігі арқылы батырылған сорғыш көмегімен (сорып).

Өздігінен ағызу өз кезегінде: ашық және жабық болады.

Ашық ағызу тек ӘТАА арқылы рельсаралық қабылдайтын темірбетон арнашыққа немесе қосымша құбыржол бар болуын талап ететін бүйірлік арнашықтарға жүзеге асырылады.

Ашық төменгі ағызу тәсілінің кемшіліктері: құймалы жүктер жоғалтылады және мұнай өнімінің, қоршаған ортаның ластануы орын алады. Осы себептермен ашық төменгі ағызу тәсілі көпшілік пайдалануға ұсынылмаған.

Мәжбүрлеп ағызу тек жоғарғы жақтан қақпақ жабық болғанда құбыржол және батырылғна сорғыш арқылы тығыздану қамтамасыз етіліп жүзеге асырылады.

ӘТАА арқылы сорғыштар (батырлмаған) көмегімен ағызу технологиясы

• ӘТАА төменгі қақпағы ашылып, оған төменгі келтеқұбыр жалғанады,

• Алдымен жұмысшы ЗПУ шешіп, рәзеңке тығыздағыштары бар жүк тесігінің (қалпақтың) қақпағын ашады, содан кейін ӘТАА қарнағының жоғарғы ұшын жеті айналымға бұрып, рәзеңкеден жасалған тығыздағыш сақинасы бар клапанды ашады. Осыдан кейін сорғыш қосылып (мөлдір мұнай өнімдерін ағызғанда – бензин, лигроин, керосин) және құймалы жүктің ӘТАА0200 тесігі арқылы ағызылуы басталады,

• Ағызу аяқталғаннан кейін жұмысшы аспап қарнағының жоғарғы ұшын бұрап клапандарды жабады, цистерна қалпағының қақпағын жабады, ЗПУ орнатады, келтеқұбырды алады және ӘТАА төменгі қақпағын жабады.

Мұнай өнімдерін құю (ағызу) кезінде цистерналардың бос тұрған уақытын есептеу.

Мұнай өнімдерінің өздігінен ағып, төмені ағызу кезінде бір беріліс цистерналарының бос тұруы, с/под

(32)

Мұнда п_ц – цистерналар саны, шт;

Q_ц – ағызылатын мұнай өнімінің массасы, т;

п_k – бір уақытта қосылған құбыржолдар саны, шт;

y – мұнай өнімдерінің көлемді массасы, т/м³;

F_мр – жинағыштың көлденең қимасының ауданы, м² (жинағыш диаметрі 200 мм);

V_ср – жинағыш бойынша орташа қозғалу жылдамдығы, м/с.

Қозғалу жылдамдығы өнім және сорғыш түріне байланысты болады және 1-ден 2,65 м/с дейін тербеледі. Ең төменгі жылдамдық мазут пен кейбір майлар түрлерінде, ал ең жоғарғы керосин мен бензинде.

Күнгірт мұнай өнімдерін алдын ала қыздырмай, өздігінен ағып, төменгі ағызуда цистерналардың бос тұруы, с/под:

(33)

Мұнда Е_ц – цистерналар сыйымдылығы, т/цис;

– Вейсбах бойынша ағынша қысылуының коэффициенті (у/= 0.6);

v_ср – мұнай өнімінің орташа ағу жылдамдығы, м/с;

(34)

Мұнда = 0,97 – орташа жылдамдық коэффициенті (қыздырылған тұтқырлы мұнай өнімдері үшін ср=0,95).

h – цистернадағы мұнай өнімдерінің бағанының биіктігі, м;

g – еркін құлау үдеуі, м/с²;

Әр кезекті цистернаның қуюға (ағызуға) тұраққа қарай орнатылу уақыты: 1_подг= 2_мин/цс, t_3ahji=12 мин/цс. Сондықтан дайындық-қорытынды уақыты, с/под:

(35)

мұнда п_под – бір берілістегі вагондар саны, ваг/под.

Тұтқырлығы жоғары және қататын құймалы жүктерді ағызуды жылдамдату тәсілдері

Тұтқырлығы жоғары және қататын құймалы жүктерді тасымалдау жабдықтары

Тұтқырлығы жоғары және қататын жүктерді, яғни ағызылуы нашар жүктерге мазуттар, майлау майлары, битумдар, қатты мұнай битумдер, мұнай коксы және басқа да физикалық-химиялық қасиеттері осыған сәйкес жүктер.

Қатты мұнай битумдары, мұнай коксы және басқа парафин құрамы жоғары мұнай өнімдері жабық, үсті ашық вагондарда және платформаларда тасымалданады.

Мазуттар, майлар және басқа да тұтқырлығы жоғары жүктердің ағызылуын жеңілдету үшін сырттай қыздыру қаптамалары бар цистерналар жасалған. Қаптама қазанның төменгі бөлігінде орналасады. Ол қазанның қабырғаларымен және сыртқы қаңылтырмен жасалады, олар өзара бұрыштық илемнен жасалған қаңқамен байланысқан. Жүк көтергіштігі 67 тс цистерна қыздырылуының беті 40 м² құрайды, ал вагон тарасы – 24,47 тс. Бұл цистернаның ағызу аспабының клапанының рәзеңке тығыздағыш сақинасының орнына мыс сақинасы болады, бұл қазанға құйылатын жүктің жоғарғы температурасымен және оның үлкен тұтқырлығымен шартталған.

Мұндай цистерналардың артықшылығы – ағызу уақытының маңызды қысқаруында, тікелей жүкке әкелінетін бумен қыздыру кезінде жүктің сулануының жойылуында, бу шығынының азаюында. Кемшіліктері деп тек тұтқырлығы жоғары жүктерді ағызу кезінде пайдаланылатын қаптама құрылуының салдарынан пайда болатын тараның 1 тс үлкейтілуін атауға болады.

Мазут температурасы жылдың жылы мезгілінде +25⁰С, ал суық мезгілінде +5⁰С болу керектігі анықталған. Битумдар булы қаптамасы бар шанапты үсті ашық вагондарда (ШУВ) (инж. А.А.Скорбященский құрылымы бойынша), цистерна-термостарда және арнайыландырылған контейнерлерде тасымалданады.

ШҮВ 3 немесе 4 шанап (қазандар – цистерналар – бөшкелер) орналасқан 4-осьті платформа түрінде ұсынылады.

Суретте көрсетілген өлшемдер бір қазанының көлемі – 13,370 дм³, 35а типті қазанға жатады, бұрын бір қазан көлемі – 11,3м³ болатын төр қазаны бар ШҮВ шығарылатын. Қазіргі кезде ШҮВ бір қазан көлемі 18,3м3 болатын 3 қазаннан тұрады.

Шанапты үсті ашық вагондар негізінен битум, яғни парафин пайызы жоғары мұнай өнімін тасымалдауға арналған.

Шанапты үсті ашық вагондар ернеуінің жоғарғы жиектеріне дейін 250 мм-ге жеткізілмей толтырылады. Құйылатын жүк температурасы құю кезінде 150⁰С аспауы керек. Битум t=+80⁰С қатады (қоюланады) және сұйық массасы ішіндегі сұйық «ядродан» басқасы монолитке айналады.

Тұтқырлығы жоғары және қататын құймалы жүктерді ағызу технологиясы

Шанапты үсті ашық вагондардың екі қабат қабырғалары болады, олар булы «қаптаманы» құрайды. Бұл қабырғалар жартылай оьстермен бұралып, ілгіштермен тік қалпында ұсталады. Әр шанаптың сыртқы қабырғасында «қаптамаға» бекітілген буды шығаруға арналған келтеқұбыр болады. Шанаптың жоғарғы бөлігі екі есікті қақпақтармен жабылады. Ағызу пункттерінде шанап келтеқұбырларына шлангтар жалғанады. Шанапты қыздыру үшін қабырғалар арасындағы кеңістікке шлангтар бойынша бу жіберіледі. Бу бәсеңдеп жіберіледі. Қыздыру уақыты 30...40 мин. Бу шанаптың қыздырылған қабырғаларына жанасатын битумның жұқа қабатын балқытады. Осыдан кейін шанап оңға және солға 90⁰ бұралады. Шанапты аударған кезде бұл жүк жеке кесектермен қабылдау шұңқырына немесе алаңға түседі. Мұнай өнімін жылдамдатып ағызудың процесі осылайша өтеді.

Шанапты үсті ашық вагонның маңызды кемшілігі - ауыр ыдыс.

Ішкі қапталуы бұзылып, булы қаптама битуммен толтырылған жағдайда, битумның жойылуы келесі жолмен жүргзіледі:

• битум салынған шанап-үсті ашық вагонды қыздыруға орнатқанға дейін әр шанаптың бүйірлік сыртқы қапталуының жоғарғы бөлігінің ортасынан бір жағынан өлшемі 100х150мм тікбұрышты тесік, ал екінші жағынан шанапта бар жалғастықты жалғап пісіру үшін дөңгелек тесік жасалады. Тікбұрышты тесікті шанап қыздырылған битумды ағызу үшін еңкейтілетін жағынан кесу керек;

• шанап-үсті ашық вагон тарзартуға берілгеннен кейін доңғалақтық буларды бекітіп, шанапты қазанға қарай толық таянғанға дейін еңкейтіп, оны бекіту керек, булы жеңді жалғастыққа жалғап..

Әдебиет: [1; 2; 3]