Ескерту5. Механикалық емес түрде арту деп (түсіру) жүкті авттомобиль кузовына арту немесе оны автомобиль кузовынан түсіру қолмен жүзеге асырылуын айтады.

Жүктерді арту және түсіруге кететін уақытты анықтау тәртібі:

1. Автомобильдің толық түрде артуын анықтаймыз:

, (36)

мұндағы - автомобильдің жүккөтергіштілігі, т.

- арту коэффициенті, жүккөтергіштілікті падалану коэффициентін ескере отырып анықталады :

, (37)

3. Таблица 1 сәйкес, жүктерді артуға немесе түсіруге жүмсалатын жалпы уақытқа қатысты түзету коэффициентін k_п анықтаймыз.

4. Таблица 3 және 4бойынша автомобилдің толық артуының алынғанмәнін ескере отырып және түсіру мен арту жағдайына сәкес, талап етілетін жүкөтергіштілігі бар автомобильмен жүзеге асырылатын арту-түсіру жұмыстарына жұмсалатын уақыт анықталыды.

5. Жүкті апарып беруге қажет көлік құралдарының саны:

, (38)

мұндағы - бір автомобильдің тәулігіне орташа жүкті тасымалдауы, т,

, (39)

мұндағы - жүкті тасымалдауға қажет күндер саны, күн.

6. Жүкті тасымалдау кезіндегі автомобиль көлігімен жүрудің орташа тәліктік саны:

, (40)

мұндағы - жүкті тасымалдау үшін автомобиль көлігімен жүрудің салмақтық саны.

Тапсырма. Механикалық түрде арту және мехеникалық емес түрде түсіру кезінде ерекше сақтықты қажет ететін 3-ші класстағы (400 теледидар) жүктерді 56км қашықтыққа – жүккөтергіштілігі 6т. және фургон көлемі 12м³ тең фургон автомобильімен тасымалдау үшін қажет көлік құралдарының саны мен тасымалдауға кеткен ортақ уақытты анықтау.

1. (1) сипаттамаға сәйкес және түзету коэффициентін k_гр (2) ескере отырып автомобильдің толық түрде артуын орнатамыз:

т (41)

2. Барлық жүкті апарып беруге жұмсалған ортақ уақытты анықтаймыз:

, (42)

мұндағы Т_пог – бір автомобильді артуға кететін уақыт, 3класстағы жүк үшін түзету коэффициентінің k_п=1,66 мәнін ескере отырып және таблица 3 үшін уақытты түзетуді ескере отырып анықталады:

час, (43)

мұндағы Т^м_пог – таблица 3 бойынша анықталатын Т^м_пог =20 мин = 0,3час; механикалық түрде арту уақыты;

Т_пер – берілген қашықтыққа автомобильдің баруына жұмсалатын уақыт, сағат, сипаттамадан анықтаймыз, бұл орайда автомобильдің орташа жылдамдығын 60км\сағ теңестіреміз:

час (44)

мұндағы Т_раз – 3 класстағы жүк үшін түзету коэффициентінің k_п=1,66 мәнін ескере отырып және таблица 4 үшін уақытты түзетуді ескере отырып анықталатын, механикалық емес түрде түсіру уақыты, сағ.

сағ, (45)

мұндағы Т^нм_раз – таблица 4 бойынша анықталатын, механикалық емес түрде түсіру уақыты, Т^нм_раз =28 мин = 0,47 сағ

(3), (4) және (5) сипаттамаларды ескере отырып, жүкті жеткізіп беру үшін қажет көлік құралдарының санын анықтаймыз. Бұл орайда жүкті тасымалдау үшін автомобильдің жүруінің салмалақ санын 2 теңейміз, ал жүкті тасымалдауға қажет күндер санын 3 күнге теңейміз. Аталмыш жағдайларды алып, келесіні аламыз:

(46)

Жүкті тасымалдау үшін автомобиль санын екіге теңейміз.

3. (8), (9), (10) және (11) сипаттамаларды есептеу кезінде алынған мәндерді (7) сипаттамаға қойсақ, барлық жүкті жеткізіп беруге кеткен ортақ уақытты шығарып аламыз:

сағ (47)

№2 практикалык жұмыс: Көлік құралдарын жұмыс пен бос тұру уақытынын нормаларының анықтау

Cүрақнама

1. Іріолшемді жүктерге қандай жүктер жатады

2. Автомобиль көлігінін толық жүккөтергішіне кететін ұақыт нормасың қалай анықтайды

3. 1 ткм-ге кететін ұақыт нормасын қалай анықтайды

Тапсырма: Жүктерді тиеу және түсіру кезіндегі автомобильдін бос тұрү уақытының нормаларының қолдану бойнша әдістемелік ұсыныстарымен танысу,қөлік құралдарының бос тұру уақытынын нормаларын анықтау әдістемесінің ерекшеліктерін үйрену.

Әдебиет: [1]

Әдістемелік нусқаулар: Жүктерді арту және түсіру кезіндегі автомобильдің бос тұру уақытының нормаларын қолдану бойынша әдістемелік ұсыныстар келесі жағдайларға байланысты бегітіледі:

1. арту-түсіру жұмыстарын жүзеге асыру әдісіне;

2. қолданылатын арту-түсіру машиналары мен механизмдердің түріне;

3. автомобиль көлігінің қозғалмалы құрамының түрімен жүк көтергіштігі;

4. жүктердің түріне байланысты.

Автокөлік құралдарының бос тұру уақыты құрамын анықтау кезінде, автомобильдерді арту және босату аралық нүктелерге кірусіз жүзеге асырылатындығы жөнінде айтылады.

Ескерту 1. автомобильдің толық жүк көтеруі уақытының нормасын анықтау үшін 1 тоннаға бекітілген бос тұру уақытының нормасын, автомобильдің жүк көтеруіне көбейту керек.

Ескерту 2. Автомобильдерге, фургондарға механизмдірілген әдіспен жүкті артқанда және түсіргенде, 1 тоннаға бос тұру уақытының нормасы 10% дейін ұлғаюы мүмкін (ернеулі автомобильдермен салыстырғанда).

Ескерту 3. жүктерді бөлшектей механизмдірілген түрде арту және түсірілген кезіндегі автомобильдердің бос тұру уақытының нормалары, әрбір операцияға көзделген қолмен және механизмдірілген түрде түсіру мен арту нормаларынан жартылай мөлшерде бегітіледі.

Ескерту4. Ерекше ұқыптылықты қажет ететін өндірістік және азық-түлік жүктерді (шыны, шыны ыдыстағы сұйықтықтар, теледидарлар, радиоаппаратуралар, жиһаз тағы басқа) арту және түсіру кезіндегі автомобильдердің бос тұру жағдайында сондай-ақ қайта есептеуді қажет ететін, кішірек нысанда буып-түйілген күйінде тасымалданатын ұсақ жүктерді (киім-кешек, аяқ киім, бас киім, галантерея, түрлі маталар, кітаптар, ойыншық, жеміс-ждек, көкеніс және т.б.) арту және түсіру кезіндегі 1 тоннаға тиісті бос тұру уақытының нормасын 25% арттырады.

Автокөлік кәсіп орындарының басшыларына, келесі жағдайларда, жүктерді арту мен түсіру кезіндегі автомобильдердің бос тұру уақытының ішкі нормаларын белгілеуге рұқсат етіледі:

• 8т астам жүк көтеретін автомобиль-самосвалдары сыйымдылығы 1м³ болатын ковштары бар экскаваторлармен арту кезіндегі, 8т астам жүкті көтеретін ернеулі автомобильдерді бір уақытта 1 тоннадан жүк көтеретін механизммен, сондай-ақ қолмен ату және түсіру кезінде;

• Автомобильдерді қойма базаларының, станциялардың, порттардың, баспаналардың, кәсіпорындардың, құрылыс және сауда ұйымдарының территориясында, соның ішінде қала территориясындасауда пунктеріне әкелу мен жүктерді арту немесе түсіру кезінде;

• Оларды бекіту үшін қажет бір орынның салмағы 500кг болатын, арнайы құрылғыларды қажет ететін ірі және ауыр салмақты жүктерді арту және түсіру кезінде (соның ішінде бөшкетегі, барабандардағы, цилиндірдегі, катушкалардағы, бухталар мен оралымдардағы жүктер), сондай-ақ арту мен түсіруі өздігінен жүзеге асырылатын жүктер.

Ірі жүктерге биіктігі бойынша – 2,5м, немесе ені бойынша – 2м, немесе ұзындығы бойынша – 3м, тең орын алатын жүктер жатады.

Уақыттың ішкі нормаларын енгізуге заңнамалық тұрғыдан рұқсат берілгеніне қарамастан, егер кәсіпорындардағы әрекет етуші уақыт нормалары ортақ уақыт нормаларынан төмен болғанда, әрекет етуші нормалар қолданылу керек.

Түрлі әдістермен жекелеген жүктерді арту және түсіру жағдайындағы түрлі көлік құралдарының бос тұру уақытының нормалары Косымша адебиеттерде көрсетілген.

Жүктерді қолмен арту және түсіруге қажетті уақын нормаларын бекіту кезінде, уақыттың ортақ нормасының орындалуын қамтамасыз ететін жүкшілер санының есебі алынады.

№3 практикалык жұмыс: Тиеу-түсіру машиналарының техникалық сипаттамаларын есептеу

Cүрақнама

1. Машинаның конструктивтік өнімділігі деген не

2. Машинаның технологиялық өнімділігі деген не

3. Машинаның пайдалану өнімділігі деген не

Тапсырма: өнімділіктің негізгі түрлерімен танысу және циклдық, үздіксіз және проциалдық түрде әрекет ететін машиналар үшін технико-экономикалық есептеулерді орындау

Әдебиет: [1]

Әдістемелік усыныстар 1. Жалпы ақпарат. Арту-түсіру машиналары өнімділіктің келесі түрлерімен сипатталада:

• конструктивті (П_к);

• технологиялық (П_Т):

, (48)

мұнда k_Т - - нақты жұмыс жағдайларын есептейтін коэфицент.

Мысалы, циклдық түрде әрекет ететін машиналар үшін:

, (49)

мұнда k_н – машинаны пайдалану коэффиценті.

k_p – грунтты қопсыту коэффициенті.

• эксплуатациялық (П_Э):

, (50)

мұнда k_э – машинаны пайдалану коэффициенті.

Мысалы,

, (51)

мұнда k_в – машинаны уақыт бойынша пайдалануды ескеретін коэффицент;

k_оп – оператордың біліктілік деңгейін ескеретін коэффицент.

Кесте.11 Тиеу-түсіру машиналарының өнімділігін есептеу үшін түзетуші коэффиценттерінің маңыздылығы.

Арту-түсіру машиналарының түрі	Коэффицент атауы
	kн	kp	kв	kоп
Циклдық түрде әрекет ететін машиналар	0,80-0,98	1,2...1,3	0,75-0,85	0,90-0,95
Үздіксіз түрде әрекет ететін машиналар	0,90-0,98	1,0	0,95-0,99	0,93-0,98
Проциалық түрде әрекет ететін машиналар	0,85-0,95	1,0	0,95-0,99	0,93-0,98

өнімділіктің өлшем бірліктері болып келесілер танылады: м³/сағ, м²/сағ, м/сағ, т/сағ ж\ә т.б.

2. Конструктивті өнімділік – машинаның кинематикасына тәуелді, максималды мүмкін өнімділік (қозғалыс, күш, жылдамдық және параметрлерінің жүйесі).

Циклдық түрде әрекет ететін машиналар үшін:

(52)

мұнда П_i – бір циклдың өнімі;

Т_i – бір циклдың уақыты (с).

Үздіксіз түрде әрекет ететін машиналар үшін:

465)

мұнда F – орын ауыстыратын материалдың қарсы қиылысы;

и – орын ауыстыру жылдамдығы.

Порциондық түрде әрекет ететін машиналар үшін:

(53)

мұнда а – порциялар арасындағы қадам,

V – бір порцияның көлемі.

3. Технологиялық өнімділік - әрбір нақты оқиға үшін мүмкін болатын өндіріс жағдайларына тәуелді (бос тұрусыз):

, (54)

мұнда k_Т – нақты жұмыс жағдайларын ескеретін коэффицент.

Мысалы, ковшылы жер қазушы машиналар үшін.

4. Эксплуатациялық өнімділік түрлі ұйымдастырушылық факторларға тәуелді болады.

, (55)

мұнда k_э – машинаны пайдалану коэффиценті.

Арту-түсіру машиналарының қандай типін пайдаланып, көрсетілген құрылыс материалдарымен жұмыс істеу үнемді болатыны туралы қорытынды жасау.

№ 4 практикалык жұмыс: Тиеу-түсіру машиналарының экономикалық сипаттамаларын есептеу

Cүрақнама

1.Өнім бірлігінің бағасы қалай табылады

2. Машина-смена бағасы қалай анықталады

3. Бір жұмыскерге кететін өнімділік қалай анықталады

4.Өндеп шығаруының металлосый ымдылығы қалай анық-талады

5.Өндеп шығаруының энергосыйымдылығы қалай анықталады

Тапсырма: өнімділіктің негізгі түрлерімен танысу және циклдық, үздіксіз және порцичлық түрде әрекет ететін машиналар үшін техно-экономикалық есептеулерді орындау.

Әдебиет: [1]

Әдістемелік усыныстар

1. Өнім бірлігінің құны және машинаауысымының бағасы.өнімдер бірлігінің құны мен машинаауысымының бағасы ажыратылады. өнім бірліктері: тнг/м³, тнг/м², тнг/м, тнг/т.

өнім бірлігінің бағасы :

, (56)

мұнда Э - өнімді өндіруге кеткен шығындар; N - өнім саны; С_мс – машинаауысымының құны, З_вр – көмекші жұмыскердің еңбек ақысы.

Машинаауысымының бағасы келесі түрде анықталады:

, (57)

мұнда Р_о – үнемі шығындар (механизация базаларын құрайтын құнын өтеу, жөндеу жұмыстары);

Т_о – бір жыл ішіндегі ауысымдарының саны;

Е_е – бір уақыттағы шығындар (монтаж, демонтаж, қайта базировкалау)

Т_е – аталмыш объектідегі машинаның жұмыс ауысымының саны;

Э_р – эксплуатациялық шығындар (операторлардың еңбек ақысы, энергоресурстардың құны, ағымдағы жөндеу жұмыстары ескірген инвентарьларды ауыстыру, және т.б.)

Төменде машинаауысымының құның есептеу вариантын оның расшифровкасымен көрсетеміз:

, (58)

мұнда С_м – машина құны;

А – машинаның бастапқы құнын өтеуге және жөндеу жұмыстарын жүргізуге бөлінген амортизациялық қаражат пайызы;

Б – машинаны ұстауға бөлінген амортизациялық қаражат пайызы;

Т_Г – бір жыл ішіндегі жұмыс күндерінің саны;

n – бір тәуліктегі ауысым саны;

С_мр – монтаждық және жөндеу жұмыстарының құныобъектіге машинаны жеткізіп беру;

m – бір жыл ішіндегі машинаны қайта базировкалау саны;

С_пб – объектідегі машинаны қайта базировкалауға кеткен шығындар;

С_п – жұмыс алаңындағы дайындық жұмыстарына кеткен шығындар;

К_см – аталмыш объектідегі ауысым саны;

а – машина эксплуотациясының нақты жағдайларына жұмыс қарқындығының коэффиценті;

С_э – смашинаға берілетін энергия құны;

C_гсм – жанармайлы материалдардың құны;

С_о – қосымша ауыстыруға арналған оснастканың құны (тежегіш лентелар, канаттар және т.б.)

С_р – машинаға қызмет көрсететін жұмысшылырдың еңбек ақысы (машина операторлары)

3 - зарплата рабочих, обслуживающих машину (операторы машины).