13. Характырыстыка прававога становішча феадальна залежных сялян на тэр Беларусі ў 14 – 16 стст.

Да канца 16 ст сялянства было запрыгонена. Першым заканадаўчым актам ВКЛ, які не только сведчыў аб наяўнасці прыгонных, але і юрыдычна пачаў афармляць прыгоннае права, з’яўляецца прывілей 1447 г, адзін з артыкулаў якога забараняў прымаць сялян-цекачоў. Працэс запрыгоньвання больш выразна ўвасобіўся ў Статутах ВКЛ 1529, 1566, а яго завяршэнне адлюстравалася у Статуце 1588 г.

Па эканамічным становішчэ і ступені феад залежнасці сяляне падзяляліся:- гаспадарскіх, жылі на дзярж землях і залежалі ад вялікакняжацкай адміністраціі

- панскіх, жылі на прыватнаўласніцкіх землях і залежалі ад асобных феадалаў,

- царкоўных

Па маёмасным і часткова прававым вылучаліся баяры – найбольш заможная вярхушка асабіста вольных сялян.Панцырныя баяры павінны былі ўдзельнічаць у ваенных паходах.Путныя баяры з’яўляліся паштовымі кур’ерамі. Баяры не выконвалі паншчыны.Заканадаўства ВКЛ усе катыгорыі баяр прызнавала асабіста свабоднымі і пры пэўных умовах яны маглі перайсці да іншага феадала.

Сяляне-даннікі, якія жылі на гаспадарскіх землях і плацілі феадальную рэнту дзяржавеПамер даніны залежаў ад колькасці ворнай зямлі ў селяніна.У 16 ст з-за праведзеннай у 1557 г аграрнай рэформы колькасць сялян-даннікаў скарацілася, а колькасць цяглых сялян павялічалася. Да феадальна-залежных сялян таксама трэба аднесці людзей цяглых, асадных і агароднікаў, меньшая колькасць зямлі. Большыя павіннасці.

Цяглыя і агароднікі – паншчына, асаднікі і цяглыя – грашовы чынш.

Амаль да канца 16 ст звычайнай прыналежнасцю панскіх двароў была чэлядзь нявольная, якая была заканадаўча замацаваным аб’ектам падаравання, але у выніку адмены усіх прычын няволі (акрамя палону) а таксама надзялення нявольная чэлядзі невялікімі зямельнымі ўучасткамі у 16 ст большасць яе пераўтварылася у прыгонных сялян агароднікаў.

Прыгонныя сяляне не мелі права ўласнасці на землю, ім забаранялася набываць маенткі, без згоды феадала мяняць месца жыхарства і род заняткаў, не маглі займаць пасады ў дзярж апараце і былі падсудныя свайму гаспадару. Гонар, жыцце, маемасць сялян абаранялася крымінальным правам у меньшай ступені, чым прадстаўнікоў прывіліяваных саслоўяў.

14. Прававое становішча саслоўя мяшчан у вКл у 14-16 ст.

Мяшчане – жыхары гарадоў. Яны былі дзяржаўныя і прыватнаўуласніцкія. Патрыцыят – вярхушка мяшчан. Багатыя людзі займалі вышэйшыя пасады. Буйныя купцы – внешні гандаль (госці), унутраны гандаль (прасолы). Сярэдні слой: 1. Дробныя гандляры. 2. Цэхавыя рамеснікі. Ніжэйшы слой: 1. Хатная прыслуга 2Вучні магістраў 3. Партачы. Найбольш закон цаніў: 1. Арганістаў. 2 краўцоу. 3пушкароў. Мяшчане вызваляліся ад дзяржаўных павіннасцяў. Маглі аб’ядноўвацца у цэхі, убрацтвы. Малі права на выезд за мяжу. Падачу іскаў і т.п. Абавязкі: плаціць арданшчыну. Сярэбшчыну. Дзяржауныя падаткі.

15.эвалюцыя формы дзяржавы ВКЛ у 13-16 ст.

З 13-першая частка 15 ст-неабмеж.манархия.

З першай чверци 15 ст-сярэдіна 16-абмежаваная(паны-рада,сойм).

З сярядины 16 ст. – салоуна прадстауничая манархия.

Форма дзяржаунага уладкавання_унитарная дзяржава з незавершанай цэнтрализацыяй.

Палитыка-прававы рыжым – аутарытарны з элементами шляхецкай дэмакратыи.и

16. Вышэйшыя органы ўлады і агульная характырыстыка дзяржаўнага ладу ВКЛ у 14 – 16 стст.

Па форме праўлення ВКЛ феадальная манархія з элементамі шляхецкай дэмакратыі і па форме дзяржаўнага ўладкавання – унітарная з незавершаннай цэнтралізацыяй. Дзярж лад ВКЛ прайшоў эвалюцыю ад неабмежаванай манархіі да 30 гг 15 ст , абмежаваная пана-радай з 30 да 1566 г, з 1566 – саслоўна-прадстаўнічая манархія.

Прававое становішча вялікага князя вызначалася:

-Гарадзельскімі прывілеямі 1413 Князь выбіраўся паны-радай.

-1447 г. Абмежаванне вел кнзя у праве раздачы зямельнай уласнасці, пасад, узнагарод іншаземцам.Князь вызваліў шляхту ад сярэбшчыны. Улада гаспадара не была абсалютнай яна абмяжоўвалася радай і соймам.

Прававое становішча рады замацавана ў прывілеях 1492, 1506 гг. Паводле закона 1492 г гаспадар абавязаны выконваць тое, што параяць яму паны-рада. Рада – пастаянна дзеючы дзяржаўны орган, які мог вырашаць любое пытанне ўнутраннага і знешняга жыцця дзяржавы. У кампітэнцыю рады уваходзілі выбранне вялікага князя, абарона дзяржавы, вырашэнне міжнародных спраў, абмеркаванне і прыняцце заканадаўчых актаў, заслучванне справаздач некаторых службовых асоб, разгляд важнейшых судовых спраў. Галоўным прызначэннем рады з’яўлялася ахова правоў магнатаў ад замахаў з боку вялікага князя і тэррытарыяльная недатыкальнась дзяржавы.

Сойм – вышэйшы агульнадзяржаўны заканадаўчы орган, бярэ пачатак ад вечавых сходаў. У 16 ст. заканадаўчыя функцыі сойму пашыраліся. Ен перарос у прадстаўнічы орган, на пасяджэнні якога з’яўлялася па 2 дэпутаты ад кожнага павета, якія выбіраліся на павятовых сойміках. Акрамя гаспадара, паноў-рады, службовых асобо цэнтральнага і меснага куравання ў рабоце сойма ўдзельнічалі каталіцкія і праваслаўныя епіскапы, ігумены.

Саслоўна-прадстаўнічымі органамі мясцовая улады выступалі павятовыя і ваяводскія соймікі. У іх удзельнічалі ўсе землеўласнікі павета ці ваяводства