Жақ сүйектерінің сынуы және пайда болу себебтері.

Жақтардың зақымдалуын туғызатын себебтепге байланысты келесі түрлерге топтастыруға болады.

1.Өндірістік қызметтердің нәтижесінде пайда болған, сынықтар. 2. Әртүрлі транспорттарды қолданумен байланысты немесе транспорттық қозғалыстардың әсерінің нәтижесінде пайда болатын сынықтар.

3. Спортпен шұғылдану кезінде болатын сынықтар.

4. Тұрмыста пайда болған сынықтар.

5.Әртүрлі себебтерден туындаған сынықтар.

Пайда болу тегіне байланысты бөлінеді:

I. Өндірістік жарақатар:

а) өнеркәсіптік;

б) ауылшаруашылық;

II. Өндірістік емес:

а) тұрмыстық;

б) транспорттық;

в) көшелік;

г) спорттық;

Көптеген авторлардың материалдарында, өндірістік емес жарақаттар бүкіл жарақаттардың 90% құрайды: тұрмыстық жарақаттар-75,2%, транспорттық -69%, көшелік-5,1%, спорттық-3,5%

(Т.М.Лурье и др 1975-1977).

Жоғары жақ сынықтарының классификациясы.

Лимбергу бойынша жақ сынықтарының классификациясы. 5 типін бөледі:

I тип -жанақтық сүйектің сынуы.

II тип - Мұрын сүйектің сынуы.

III тип –Жоғары жақтық көлденең төменнен сынуы алмұрт тәрізді тесіктен қанат тәрізді өсіндінің негізгі қойнауына дейін.

IV тип – Суборбитальді аймақтың сынықтары.

V тип - Суббазальді сынықтар,жоғары жақтың байланысқан жерінен және жанақтық сүйектің бас сүйегімен немесе толық бас-беттік ажыраулар.

Ле Фору бойынша жақ сынықтарының классификациясы. 3 типін бөледі:

Ле Фор I (төменгі тип).

Ле Фор II(ортанғы тип).

Ле Фор III(жоғарғы тип).

Е.О.Янченко (1972) және басқада авторлар,сырықтардың таралуына байланысты жоғары жақ сүйектерінің сынуының келесі түрлерін ажыратады.

1. Альвеолярлы өсіндісінің сынықтары.

2. Жоғары жақтың қабырғасын тесіп зақымдайтын сынықтары.

3. Жоғары жақтың көлденең сынықтары.

4.Сагитальды жоғары жақтық сынықтары.

5.Суборбитальды сынықтары.

6. Суборбитальды сынықтар,бір немес екі жанақтық сүйектің сынуы қосылған.

Тәжирбеде бүкіл жоғрыда аталған жоғары жақ сүйектерінің сынуының болуы мүмкін:

1.Ығысқан немесе ығыспаған сынықтар;

2. Бас-мимен қосарланған жарақаттар немесе жарақатсыз;

3. Жұмсақ ұлпалардың зақымдалуымен немесе зақымдалусыз;

4 Жоғары жақ сынықтарымен бірге сынуы немесе зақымданусыз;

5.Басқа сүйектермен қосарланып сыну немесе қосарланусыз сыну;

Жоғары жақтың сынықтары.

Клиникада жоғарғы жақ сүйектің сынуының 3 түрін ажырататынын Ле Фором жазған және қазіргі уақытқа дейін оның атымен аталады.

Л е Ф о р I типті сынуы:

Сынықтың шеті алмұрт тәрізді өсіндінің қырымен,мұрын қалқанымен, альвеолярлы өсіндінің үстімен, гаймор қуысының астыңғы түбімен өтеді және жоғарғы жақтың төмпешігіне бағытталады,қанат тәрізді сүйектің өсіндісімен, ал кейде екінші және үшінші молярлы түппен өтеді.

Жалпы қарау кезінде диагноз қою қиынға соғады,өйткені беттің конфигурациясы өзгермейді. Беттің ұзаруы себебі альвеолярлы өсіндінің төмен түсуінен болады.

Әдетте тері беткейлерінен қан құйылулар көрінеді, көбінесе үстіңгі ерінге, сирек жақ аймақтарына таралады. Егер науқас жарақаттан кейін бірден түспесе, онда еріндері бірден ісінеді, нәтижесінде мұрынның шеміршекті бөлігі жоғары ығысқан сияқты болып көрінеді.

Ауыз қуысын қарағанда жоғарғы жақтың альвеолярлы өсіндінің шырышты қабықшаларында қан құйылулар байқалады, өтетін қабаттың аймағында ісінулер, кейде шырыштың жыртылуы байқалады. Нақты диагнозды пальпаторлы қарау және рентгенологиялық зерттеу арқылы қойамыз.

Кейде Л е Ф о р I типті сынықтарда гаймор қуысының түбіде зақымдалады. Мұндай жағдайларда мұрыннан қан кетулер анықталады, бұлар шырышты қабықшаның жарақаттануына байланысты. Л е Ф о р I типті сынықтарда бас-милық жарақаттар сияқты, мұрын сүйектерінің зақымданулары сирек кездеседі.

Л е Ф о р II типті сынықтар:

Сынықтың сызығы мұрынның түбірі арқылы өтеді, жоғары жақтың маңдай өсіндісімен байланысады және мұрын сүйек өсіндісінің мандай сүйекпен қосылатын бөлігімен, көздің ішкі жиегімен өтіп, артқы төменгі көз саңылауына дейін жалғасып, одан көздің төменгі тесігіне бағытталып және жоғарғы жақтың жанақтық сүйек өсіндісімен қанат тәрізді өсіндінің кіші бөлігі сызығы арқылы төмен түседі. Сынықтың артқы сызығы мұрын сүйектің қалқаны арқылы өтеді.

Мұндай типті сынықтарда жанақтық сүйектерде кездеседі, мидың шайқалуы болады.

Науқастық жалпы жағдайы орташа ауырлықты дәрежеде, ал бас негізінің сынықтарымен және мидың шайқалуымен қосарланса, нуқастың жағдайы II-III ауырлық дәрежеде болады. Науқасқа жалпы қарапақ Ле Фор II немесе ЛЕ Фор III типті сынық екенін айтуға болады. Беттің ортаңғы бөлігінің терісінің түстері,әсіресе қабақ аймағында қан құйылулар анықталады, ү\ұлпалардың ісінуі айқын байқалады. Беті созылған, себебі жоғарғы жақтың төмен түсуінен. Аузы жартылай ашық, бұл мұрын арқылы тыныс алудың қиындауымен байланыты және еріндерін бір-біріне қоса алмайды немесе науқас ернін жаба алмайды және осылай ауыз бұлшықеттері күштелген,бұл еріннің биіктеуін жоғарлатады,науқастың одан бетер ұзарады.

Л е Ф о р II типті сынықтарда тістік қатарладың тістесуінің ашық шетке қарай ығысқандығы байқалады.

Пальпация кезінде бүкіл жоғары жақтың қатты таңдаймен және мұрын сүйектерімен бірге қозғалулары анықталады. Егер көз асты жиегін пальпациялағанда сүйектік ойық ( басалдақ) анықталады.

Л е Ф о р II типті сынықтарына Вассмунд қосымша келесілерді қосты (по Вассмунду тип I): сынықтың сызығы мұрын негізімен өтіп, ал артқы бөлігі көздің төменгі саңылауы арқылы мұрын тесігіне барады. Осыған орай, ол жоғары жақтың денесіне өтеді. Л е Ф о р II типті сынықтары кезінде және Вассмунд I де жоғары жақтың артқы бөлігіктері жабылады (запрокидывание), себебі қанат тәрізді бұлшық еттің медиальды жиегімен тартылып, талшықтардың бір бөлігі жоғары жақ төмпешігіне бекиді. Вассмунд I типті сынықтардың Л е Ф о р II типті сынықтардың ерекшклігі сол, бұл кезде жоғары жақты қозғағанда мұрындық сүйектер қозғалмайды. Сонымен қоса бас негізінің сынықтары сирек кездеседі, Л е Ф о р II типті сынықтарға қарағанда.

Л е Ф о р III типті сынықтар:

Сынықтың сызығы, Л е Ф о р II типті сынықтар сияқты өтеді, бырақ ол төменгі көз саңылауынан жанақтық сүйекті доғасымен көздің сыртқы жиегіне бағытталады. Бұл кезде барлық жоғары жақ мұрын және жанақтық сүйектермен бірге, сонымен қоса төменгі көздің қыры қозғалмайды. Кейде сүйек қанқасы беттің және жұмсақ ұлпалармен бірге ашылады. Мұндай зақымданулар сирек кездеседі, бұл кезде бетке жоғары жылдамдықпен қандайда бір зат тигенде болады,мысалыға, машинаның деталі, тастар және т.б.. А.Э.Рауэр Л е Ф о р III типті сынықтарына сирек кездесетін гаймор қуысының бұзылыстарын, көз қырларын, мұрын сүйектердің жоғары жақ бөліктерімен бірге жыртылуын қосты. Бұл кезде альвеолярлы өсінді, қатты және жұмсақ тадай,жоғарғы еріндер қозғалмайды. Л е Ф о р III типті сынықтарында науқастардың жағдайы ауыр болады, сонымен бірге бұл сынықтар бас-ми жарақатымен қосарланады.

Л е Ф о р III типті сынықтарына тән симптон көрудің екі еселенуі, бұл төменгі көз қырының төмен түсуінің нәтижесіде,көз алмсы өз нүктесін жоғалтады.

Сонымен қоса бір жақтылық типті және басқа да сынықтардың әртүрлері кездеседі. Мысалы, Вассмунд бір жақтылық горизонтальным сынықтардың қосарлануы, сагитальды сынықтар деп бөледі.

Лукомский И.Г. и Курляндский В.Ю. жоғарғы жақтың суборбитальды формаларын ажыратады, сынықтың сызығы арка тәрізді жоғарғы жақтың орталық бөлігінен өтіп,гаймор қуысының төменгі қабырғасын және қатты таңдайды қамтиды.

В.Ю.Курляндский байқауынша, суборбитальды сынықтар бір жақтылық болады, бұл кезде сынықтың сызығы жоғарғы жақтың төмпешігінен өтіп, қанат тәрізді өсіндінің төменгі бөлігін қамтиді, екінші сызық қатты таңдайдың тігісінен өтеді,үшіншісі-алмұрт тәрізді тесікпен және тістер арқылы өтеді. .

Жоғарғы жақтың сынықтары кезінде крепитацияны анықтау қиын. Кейбір авторлардың байқауынша (по А.Э.Рауыру), жұмсақ таңдайдың параличы жұмсақ таңдайдың төмендеген нервтің зақымдалуынан, бет аймағында сезімталдық жоғалады, көздің төменгі нервінің жыртылу немесе соғып алуы мұрын қанатының жоғары еріннің зақымдалуымен болады. Гаймор қуысының зақымдалғанда, төменгі жақ аймағында жоғарғы алдынғы бүйірлерінің айқын тері астылық эмфизема болуы мүмкін.