Сүттістер мен тұрақты тістердің шығу реті мен уақыты Сүттістер.

Медиальды күрек тістер: 6-8 айда

Бүйір күрек тістер: 7–9 айда

Бірінші азу тістер: 12-15 айда

Иттістер: 16-20 айда

Екінші азу тістер: 20 – 24 айда

Тұрақты тістер.

Бірінші үлкен азу тіс: 6-7 жас

Медиальды күрек тістер: 8 жас

Бүйір күрек тістер: 9 жас

Бірінші кіші азу тістер: 10 жас

Иттістер: 11-13 жас

Екінші үлкен азу тістер: 13-16 жас

Үшінші үлкен азу тістер: 18-30 жас

Тістер қабысқанда жоғарғы күрек тістер төменгі жақтағы сәйкес тіс-тердің үстінен келіп, ішінара оларды жауып тұрады. Бұлай болу себебі мы-надан: жоғарғы тіс доғасы төменгі тіс доғасынан біршама үлкендеу де жә-не оның үстіне жоғарғы тістер еріндер жағына қарай, ал төменгі тіл жағы-на қарай бағытталған. Осының себебінен жоғарғы азу тістердің тілдік төм-пешіктері төменгі азу тістердің тілдік және жақ төмпешіктері арасында жүлгеде жатады; жоғарғы және төменгі тістердің арасында сәйкестік бол-майды: әрбір тіс басқа қатардың бір емес, екі тісімен жанасады.Жанасат-ын тістер антоганистер деп аталады, соның өзінде медиальды төменгі күр-ек тіспен жоғарғы үшінші үлкен азу тістің тек біреуден ғана антоганисі болады.

Физиологиялық тістесудің вариантары мыналар болып табылады: прогнатия (жоғарыда сипатталады), прогения – бұл жағдайда төменгі күрек тістер жоғарғылардың алдында орналасады және ортогнатия – жоғарғы және төменгі күрек тістер ұштары мен қабысады.

Тістер орналасуының ауытқулары. Көрші тістер орындарын ауыстыру мүмкін; тіс жақ доғасы шегінен тысқары қатты тандайға немесе ауыз алдында жақындау орналасуы мүмкін. Кейде тістер мұрын қуысынан, қатты таңдайдан жарып шығады.

Тіс санының ауытқулары: жоғарғы латериалды күректістер, екінші кіші азу тістер болмауы мүмкін. Тіс сауыты мен түбірі пішінінің ауытқулары: ұзарған түбірлер және түрлі бұрыш жасай майысқан түбірлер кездеседі. Азу тістерде әдеттегіден көбірек түрлері кездеседі. Тіс сауытында қабысу бетіндегі төмпешіктер саны өзгеріп отыруы мүмкін.

Тістердің ренгендік зерттеу негізінен интраоральдық жолмен жүргізіледі, яғни таспа ауыз қуысында енгізіліп, саусақпен тіске қараған бетіне жапсырылады немесе тістетіледі. Суретте тістердің барлық анатомиялық бөлшектері айқын көрінеді, тіс қуысы бар жер ақшыл болып түседі. Тістің альвеолярға батып тұрған бөлігінің шетінде периодонтқа сәйкес келетін жіңішке ақшыл құрсау байқалады.

Жаңа туған нәрестенің бет пішінінде жақ ішінде орналасқан сүттістердің бастамалары көрінеді.

Одан кейінгі жастағыларда сүттістердің дамуы, жарып шығуы және түсуінің, тұрақты тістердің бастамаларының пайда болып, дамуының және қартаюға байланысты өзгеруінің рентгендік суретін бақылауға болады.

2- ші . Дәріс : Сауыт құрылысының геометриялық пішініне қарап тіс сауытының кескінін келтірудің, анатомиялық ерекшеліктері

Тістер жақ сүйектеріне тіс сауттары сыртына жайғасып, жоғарғы және төменгі тіс доғасы түрінде орналасқан. 16 - дан тіс болады.

Әрбір тістің 4 беті болады:

1) Ауыз алдында қараған бет, ол алдынғы тістерде еріннің шырышты қабықшасымен, ал артқы тістерде жақтың шырышты қабықшасымен жанасады.

2) Ауыз қуысында, тілге қараған бет.

3) Өз қатарындағы көршілес тістермен жанасатын бет. Тістердің тіс доғасы орталығына бағытталған жанасқыш беттері деп белгіленеді. Алдынғы тістерде мұндай бет - медиальды, ал артқы тістерде дистальды болып табылады. Алдынғы тістерде бұл бет латеральды, ал артқы тістерде – артқы болып табылады.

4) Шайнау беті, немесе қарама – қарсы тістермен қабысу беті.

Тістегі патологиялық процестердің болған жерін анықтау үшін стоматологтар аталған беттерге сәйкес терминдерді пайдаланады: вестибулярлы, оральды медиальды, мезиальды, дистальды, окклюзиялы, апикальды. Тістің оң немесе сол жаққа жататынын анықтау үшін үш белгіні пайдаланады:

1) Түбір белгісі.

2) Тіс сауыты бұрышты белгісі және.

3) Тіс сауыты қисығы белгісі.

Түбір белгісі мынада: түбірдің бойлық осі тіс сауыты ортасымен өтетін сызықпен бұрыш түзе дистальды жаққа қарай қисайған. Тіс сауыты бұрыштының белгісі мынада: тіс сауытының вестибулярлы жақ бойынша тістің шайнау жиегі сызығы мезиальды бетке ауысқанда дистальды бетке ауысқандағыға қарағанда кішілеу бұрыш түзеді.

Тіс сауыты қисықтығы белгісі мынада: тіс сауытын вестибулярлы беті дистальды бетке ауысқандағыға қарағанда мизальды бетке тіктеу ауысады. Демек вестибулярлы беттің медиальды кесіндісі көлденең бағытта дистальды кесіндіге қарағанда дөнестеу болады. Бұл тіс сауытының медиальды бөлігінің дистальды бөлігіне қарағанда мықтылау дамығандығына байланысты. Тіс сауытының вестибулярлы бетінің медио – дистальды еңісі түзіледі.

Жеке тістің жоғарғы немесе төменгі жақ сүйекке қатысты екенің тіс сауыты пішіні, сондай-ақ түбірлердің пішіні мен саны арқылы анықтауға болады. Сондықтан тістердің белгілі бір тобының тіс сауыты пішіні мен түбірі санын ғана емес, сол топтың әрбір тісінің тіс сауыты пішіні мен түбірінің санын білу керек.

Әрбір жақ сүйекте төртеуден болатын күрек тістердің, пішіні қомақты тамақты кесіп - бөлетін қашау тәрізді келеді. Жоғарғы күрек тістер сауыты көлемділеу, ал төменгілерінікі екі есе енсіздеу. Түбірі біреу, төменгі күрек тістердікі бүйір жақтарынан қысыңқы. Түбір төбесі аздап латеральды қисайған.

Жоғарғы медиальды күрек тіс – күрек тістер тобындағы ең ірісі. Оның сауытының ерін беті көлденең және бойлық бағыттарда дөңес. Оның үш кішкене бойлық бөлігі бар, олардың әрқайсысы шайнау бетінде бедерімен аяқталады. Ортаңғы біліктің екі жағында біреуден бойлық ойыс жатады. Тіс сауытының тілге қараған беті көлденең және бойлық бағыттарда ойыс келеді. Мойын бөлмінде төмпешік болады, одан тілге қараған бөлімінде төмпешік болады одан тілге қараған беттің дистальды және мезиальды жиегімен тістің шайнау жиегіне қарай кететін біліктер шығады. Тістің үш белгісінің тіс сауытының қисықтығы барынша айқын бөлінеді. Түбірі конус пішінді және сауытынан ұзындау; бүйір жүлгелері онша байқалмайды. Оның үш беті бар: ерін беті және екі апроксимальды беттер.

Жоғарғы латеральды күрек тіс. Медиальды күрек тістен кішілеу және одан мынадай өзгешеліктері бар: тіс сауытының ерін бетінде ортағы бойлық жүлге орналасады ал оның екі жағында мұқалмаған тістердің кесетін жиегінде бір-бірден кішкене төмпешікті қырат жатады. Медиальды күрек тістерге қарағанда бұлардың тілге қараған бетінде бүйір біліктері жақсы байқалады. Көбіне осы бетінде тіс төмпешігінің окклюзиялды орналасқан ойыс – шұңқыр болады.

Медиальды беті дистальды бетіне қарағанда ұзындау және тік бұрыш жасай кесетін жиекке айналады, ал дистальды беті едәуір дөнгелектенеді. Тіс сауыты бұрышты белгісі жақсы байқалады. Медиальды күректістікіне қарағанда түбір қысқалау, мезодистальды бағытта қысыңқы: көп жағдайда ол түзу, бүйір жүлгелері болады. Дистальды беті медиальды бетіне қарағанда дөңестеу.

Медиальды және латеральды төменгі күректістер. Төменгі күрек тістер екі жақсүйекте де ең кішкене тістер. Соның өзінде медиальды күректіске қарағанда кішілеу. Екі тістің де барлық күректістерге тән белгілері бар. Олардың тіс сауыттары нағыз қашау пішінді. Ол алдынғы бетінде бойлық бағытта сәл дөнестеу де, көлденең бағытта жайпақтанған, артқы бетінде бойлық бағытта ойыстанып, көлденең бағытта жайпақтанған. Біліктер онша дамымаған, кейде болмайды. Түбірі едәуір жайпақтанған. Медиальды күректісте бұрыш пен түбірдің қисықтық белгілері болмайды. Оң жақтағы медиальды күректісті сол жақтағыдан айыру үшін түбірдегі айқын байқалатын латериалды бойлық жүлгенің маңызы бар.

Медиальдыға қарағанда латериальды күректістің сауыты кендеу де, түбірі қомақтылу. Соның өзінде бұл тісте бұрыш пен түбір белгілері айқын, ал қисқтық белгісі нашар білінеді.

Иттістер әрбір жақ сүйегінде екеуден болады, бүйірленген қисынқы және бүйір жүлгелері бар ұзын жалғыз түбірі бар. Тіс сауытының бұрыш жасай түйісетін екі кескіш жиегі бар; оның тілге қараған бетінде мойнында төмпешік орналасады. Ол тіл және ерін беттері кескіш жиегінде түйісетіндей болып жайпақтанған. Оның вестибулярлық беті көлденең және бойлық бағыттарда дөнес. Онда әр уақытта, әсіресе кескіш жиегінде бетті кіші медиальды бөлікке және үлкен-дистальды бөлікке бөлтін жақсы байқалатын бойлық бөлік болады. Тілге қараған бетінде мойынға қарай тістің төмпешігінде түйісетін бүйір біліктері айын байқалады. Тіс сауытының кескіш жиегі 2 жартыдан тұрады: кішілеу – медиальды жарты және үлкендеу - дистальды жарты, бұлар жиектің төбесіне тоғысады. Жиектің дистальды жартысы медиальды жартыға қарағанда сәйкесті апроксимальды бетке қарай тіктету түседі. Иттістерге барлық тіс белгілері тән бетке қарай тіктеу түседі. Иттестерге барлық тіс белгілері тән (түбірінің, бұрышының, тіс сауыты қисықтығының).

Жоғарғы иттіс. Сауыты қомақты. Оның жанасатын беттері кескіш жиекке қарай едәуір ажырайды. Тіс сауытының тілге қараған бетінде қомақты орта білік етеді, ол тіс төмпешігінен басталып, едәуір қалындап, кескіш жиекке қарай кеңейеді. Жанасу беттері табанына кеңдеу де, бірақ қысқалау. Түбірі қомақты және барлық тістер түбірлері ішіндегі ең ұзыны. Оның апроксимальды беттері кең. Ерін жиегі тіл жиегімен салыстырғанда доғал әрі кең.

Төменгі иттіс жоғарғыдан кішілеу. Сауытының вестибулярлы бетінде де сондай-ақ тілге қараған бетінде бойлық біліктер нашар байқалады. Тіс сауытының вестибулярлы беті сәл дөнес, тілге қараған беті ойыс; жанасу беттері параллель келеді, соның өзінде медиальды беті мойынға мүлде ұқсастанбайды, ал дистальды беті беті оған шамалы қисайған. Сауытының кескіш жиегі жоғарғы иттістікіне қарағанда қысқалау да және оның медиальды бөлігінің ұзындығы жағынан дистальды бөлігінен айырмасы шамалы.

Иттістердің алдында орналасқан тістер бір бағытта өзгеріске ұшыраған- оларда тіс сауыты жайпақтанып, кескіш жиек - тіс ұщы, ал олардың арт жағында орналасқан тістер басқа бағытта өзгерген: тамақты ұсақтап, ұнтауға арналған тіс сауыты жақсы дамыған, ал иттістер бейтарап аймақта қалғандай бастапқы конус пішінін және тістің өте ертедегі қызметін – тамақты жару және жұлып – бөлу қызметін сақтап қалған. Сондықтан олар алдыңғы және артқы тістердің шекарасында орналасқан.

Кіші азу тістер, әрбір жақ сүйегінде төртеуден іле-шала иттістерден кейін орналасқан. Бірінші медиальды, ал екінші дистальды орналасады. Тіс сауытарының түйісу бетінде екі тіс төмпешігінің болуы тән. Сондықтан бұл тістер екі төмпешікті деп аталады. Төмпешіктердің біреуі – вестибулярлы, екіншісі тілдік бетінде. Түбірі жалғыз бірақ көбіне бірінші жоғарғы премолярға екіге бөлінеді; ол арғы-артқы бағытта жайпақталған.

Бірінші жоғарғы кіші азу тіс. Сауытының вестибулярлы беті иттістің осындай бетіне ұқсайды. Оның шайнау беті жақ төмпешігінің түйісетін медиальды және дистальды бөліктерден тұрады. Медиальды бөлік көбінесе ұзындау және әдетте, горизонталь дерлік өтеді; дистальды бөлігі тіктеу түседі. Төмпешіктен жақ бетіне бойлық жүлгелермен шектелген білік келеді. Тіс сауыты қисықтық белгісі керісінше. Тіс сауытының тілге қараған беті жақ жақ бетіне қарағанда енсіздеу, дөнестеу және дөңгелектене тіс төмпешігіне ауысады. Оның жанасу беттері төртбұрыш және сәл дөңестеу. Ең дөңес жері беттің жаққа қараған жартысында арналады.

Екінші жоғарғы кіші азу тіс, әдетте, біріншіден кішілеу. Пішіндері жағынан олардың арасындағы айырмашылық болмашы ғана. Жақ төмпешігі екінші премолярда біріншіге қарағанда нашар дамыған. Түбірі конус тәрізді көбінесе жалғыс. Жанасу беттерінде терең жүлгелер көрінеді. Түбір өзегі айырланған.

Бірінші жоғарғы кіші азу тісті екіншіден ажырату үшін бірнеше белгілерді пайдаланады; бірінші тістің жақ төмпешігіне қарағанда биіктеу; түбірі едәуір қысыңқы және көбінесе айырылған; екінші тістің түбірі конус пішінді және тек төбесінде ғана ажырауы мүмкін; тіс бірі конус пішінді және тек төбесінде ғана ажырауы мүмкін; тіс сауыты төмпешіктері бір деңгейде дерлік орналасқан. Бірінші тіс сауытының вестибулярлы беті үшбұрышты кіші азу тіске қарағанда көбінесе иттістің сәйкес бетіне ұқсайды.

Бірінші төменгі кіші азу тіс. Төменгі кіші азу тістер жоғарғыларға қарағанда кішілеу, көлденең кесіндісіне шеңбер пішінді шар тәрізді сауыты бар. Бірінші премолярда сауытының вестибулярлы беті тілдік жағына қарай қисайған; тілдік беті вестибулярлық бетке қарағанда енсіздеу және төмендеу; жанасу беттері дөңес те, мойын жағына қарай онша жақындамайды. Ең дөнес жерлері көрші тістерімен жанасу аймағында жатады. Тіс сауытының қабысук бетінде тіл төмпешігі жақ төмпешігінен едәуір кішілеу де, сондықтан бұл бет тілідк жағына қарай еніс. Түбірі тік, өте сирек қисаяды, шенбері тегіс, соның нәтижесінде тісті жұлғанда ротационы қолдануға болады. Тістердің белгілерінен түбірі белгісі айқын байқалады.

Екінші төменгі кіші азу тіс. Оның сауыты алдыңғы тіске қарағанда біршама үлкендеу. Тіс сауыты осі түбірінің осімен ауыз қуысы түбіне қарай ашылатын бұрыш түзеді. Тіс сауытының қабысу беті төртбұрышты әрі ауыз қуысының түбіне қарай сәл еңістеу. Жақ және тілдік төмпешіктердің бөлетін жүлгеден қосымша жүлгелер шығуы мүмкін, ондай жағдайда 3- төмпешікті тіс пайда болады. Тіс сауытының осындай пішіні арқасында кіші азу тістері тамақты ұсақтап, ұнтайды. Түбірі бірінші төменгі кіші азу тістікіне қарағанда конус пішінделу керек. Сонымен қатар ол қомақтылау әрі ұзындау. Тіс жанының барлық белгілері айқын байқалады.

Үлкен азу тістер, әрбір жақ сүйегінде алтаудан орналасқан және алдынан арт жағына қарай кішірейеді: - біріншісі – ең үлкені, үшіншісі-ең кішкенесі. Үшіншісі тіс кеш шығады және ақыл тіс деп аталады. Сауытының пішіні куб тәрізді, қабысу беті шаршыға жақындау келеді. Жоғарғы азу тістердің үш түбірі бар: екеуі жақ түбірі, біреуі тілдік түбір; төменгі үлкен азу тістердің түбірі екеу: алдыңғы және артқы. Ақыл тістің үш түбірі конус пішінді бір түбірге айналып қосылып кетуі мүмкін. Тістердің бұл тобы үшін тіс сауыты қисықтығы тән.

Бірінші жорғарғы үлкен азу тіс. Сауыты қомақты, оның қабысу беті ромб пішінді, ұзын диоганальды тіл пункіне қиғаш өтеді. Тістің үш түбірі бар: екеуі жақ түбірі және біреуі тілдік түбір. Екінші жоғарғы үлкен азу тіс біріншіден кішілеу. Тіс сауытының сыртқы түбі мен қабысу бетінің сипатына қарай бұл тістің бірнеше нұсқаларын ажыратады.

Ең жиі кездесетін бірінші нұсқа: сауыттың жанасу бетінде үш төмпешік бар: екеуі жақ төмпешігі және біреуі тілдік төмпешік. Қабысу беті төбесіне тіл жағына қараған үшбұрыш пішінді.

Екінші нұсқа – қабысу бетінде төрт төмпешіік бар да, тіс бірінші үлкен азу тіске ұқсайды. Мұндай жағдайда екінші жоғарғы үлкен азу тісті бірінші тістің түбірлеріне қарай ажыратады: бірінші тіске тілдік түбір екі жақ түбірі аралығында қарсы орналасады; екінші тістің тілдік түбірі материальды жақ түбіріне қарсы орналасады және тіпті онымен қосылып-тұтасып кетуі мүмкін.

Үшінші нұсқа (сирек) –сауыты үш төмпешікті пішіндес, соның өзіндеде төмпешіктер тіс доғасын қиғаш қиып өтетін бір қатарға орналасады. Бүкіл сауыт енсіз, қысыңқы.

Екінші жоғарғы үлкен азу тіс. Жоғарғы жақтың екінші үлкен азу тісі бірінші үлкен азу тістен кішірек. Сауытының пішіні шайнау бетінің пішіні сияқты әртүрлі. Кесте бойынша оның 4 нұсқасын ажыратады.

1 – нұсқа. Сауытының пішін және шайнау беті бірінші үлкен азу тіске ұқсас.

2 – нұсқа. Сауыты медио – дистальды бағытта ұзарған, вестибула – оральды бағытта қысқарған және созылған призмаға ұқсас.

3 – нұсқа. Сауыты айтарлықтай ұзын, шайнау бетінде үш төмпешік бар, олар тік сызықта орналасқан.

4 – нұсқа. Шайнау бетінде 3 үшбұрыш пішінді төмпешік бар: екі төмпешік вестибулярлы, біреуі оральды.

Ең көп кездесетіні бірініші және үшінші нұсқаудағы сауыттар. Екінші үлкен азу тістің сауытын пішіндеу бірінші азу тісті пішіндеуге ұқсас.

Үшінші жоғарғы үлкен азу тіс. Азу тістер тобындағы ең кішісі, оның сауытының пішіні тым өзгергіш келеді. Көбіне оның үш шайнау төмпешігі болады – екі жақ төмпешігі және бір тілдік төмпешік. Төмпешіктер саны аздау немесе көптеу болуы мүмкін. Тістің үш түбірі болады, бірақ олар көбінесе бірге қосылып-тұтасып, қосылған жерлеріне бойлай өтетін жүлгелері бар доғал конус тәрізді стержень түзеді. Көбіне бұл не мүлде дамымайды, не жарып шықпайды.

Бірінші төменгі үлкен азу тіс. Сауыты куб пішінді. Қабысу беті шаршы, онда 2 тілдік және бір дистальды – барлығы 5 төмпешік орналасқан. Жақ төмпешіктері қомақталау және тілдік төмпешіктерден төмендеу, дистальды – төмпешік кішкентай. Тістің екі түрі бар: медиальды (кендеу) және дистальды түбірлер. Тіс белгілерінен екеуі айқын білінеді: тіс сауыты қисықтық белгісі мен түбірінің белгісі.

Екінші төменгі үлкен азу тіс біріншіге ұқсас. Ол шамасы жағынан кішілеу, сауыты дұрыс куб пішінді. Оның қабысу бетінде төрт төмпешік болады. Түбірлері бірінші үлкен азу тістікіндей. Тіс жақтарының барлық белгілері айқын білінеді.

Үшінші төменгі үлкен азу тіс едәуір өзгермелі келеді. Ол екінші төменгі азу тістен кішілеу, сауытының қабысу бетінде 3 немесе 5 төмпешік бар. Түрлері көбінесе екеу, бірақ олар біраз жерінде қосылып бір конус түріндегі түбір түзеді. Көбіне негізінен дистальды жағына қарай түбірдің қисаюы байқалады.

Жоғарғы медиальді күректіс – күректістер табындағы ең ірісі. Оның сауытының ерін беті көлденен, және байлық бағыттарда дөңес. Оның үш кішкене байлық білігі бар, олардың әрқайсысы шайнау бетінде бедерімен аяқталады. Ортаңғы әйліктің екі жағында біреуден байлық ойыс жатады. Тіс сауытының тілге қараған беті көлденең және байлық бағыттарда ойыс келеді. Мойын бөлімінде төмпешік, tuberculm olentale жатады, одан тілге қараған беттің дистальді және мезиальды жиегімен тістің шайнау жиегіне қарай келетін бөліктер шығады. Тістің үш белгісінен тіс сауытының қисықтығы барынша айқын білінеді. Түбірі конус пішінді және сауытынан ұзындау: бүйір жүлгелері онша байқалмайды оның 3 беті бар: ерін және 2 апроксимальды беттер.

3- ші . Дәріс: Протез бен аппараттар жасалатын, негізгі конструкциялық материалдар

1. Металдар және металл құймалары

2. Тот баспайтын болаттар

3. Хром-кобальт құймасы

4. Бағалы металдар және олардың құймасы

Ортопедиялық стоматологияда протездерді дайындау үшін әр түрлі металл құймалары қолданылады. Металдар таза күйінде қолданылмайды, өйткені олардың қасиеттері негізгі материалдарға қойылатын талаптарға сай емес. Ортопедиялық стоматологияда қолданылатын барлық металдар көп компанентті құймалар болып табылады.

Металдардың химиялық қасиеттері құрамындағы атоммен әлсіз байланысқан қозғалғыш электрондардың санына байланысты.

Металдардың құрылысы. Металдар қатты күйінде анық байқалатын кристалдық құрылыста болады. Металдың бет қабатын мұқият жалтыратып содан соң белсенді химиялық заттармен улай отырып микроскоппен қарағанда оның құрылысының кристалды екенің көруге болады. Кристалды дененің негізгі ерекшеліктері атомдардың молекулалардың немесе иондардың кеңістікте белгілі бір орында орналасуы болып табылады.

Металдардың көпшілігіне тән кристалдық тордың үш түрі бар:

1. кубтық қабырғаларынан орталықтандырылған , бұдан кристалдық тор темірде 910-1390º С температура аралығында алюминийде, алтында, мыста, қорғасында болады.

2. Кубтық көлемді – орталық таңдырылған, бұндай кристалдық тор темірде 910 ºС төмен болғанда және 1390ºжоғары болғанда хромда, ванадида болады

3. Гексагональды бұндай кристалдық тор мырышта, магнийде, кадмийде болады. Кристалдық тордың байдамдарында оң зарядталған иондар орналасады.

Атомдардың валентілігін анықтайтын электрондар кристалдық торда бос қозғалыста болып, электрондық газдар түзеді. Олардың белсенділігінен металдың электр және жылу өткізілетін қасиеті өзгеріп отырады.

Кристалдық құрылыстың кемшіліктерінің бірі - атомдар арасындағы қуыстардың болуы, басқаша «вакансия». Торлардың бұл кемістіктері құймалардың балқу кезінде бір-біріне енуі үшін өте маңызды және термиялық өндеуге байланысты. Кристалдық құрылыстың екінші бір кемшілігі дислокация деп аталады. Бұл жағдайда кристалдардың шоғырлануына байланысты жартылай жазықтық түзіп, бір сызықтың бойына орналасқан кемістікке әкеліп соғады басқаша айтқанда жиектік дислокация. Бұл дислокация түзу болуы болмаса бұралып спираль тәрізді болуы да мүмкін. Соңғысы “бұрандалы дислокация“ деп аталады.

Құймалардың кристалдық құрылысы: Құймалар сұйық күйден қатты күйге көшкен кезде кристалдық тор түзеді. Осы қату кезінде құйма құрамындағы компоненттерінен бір-бірімен әрекеттесуін негізгі үш түрге бөледі механикалық қосылыс, қатты ерітінді және химиялық қосылыс.

Механикалық қосылыс. Құйманың бұл түріне бір-бірінде ерімейтін металл қосылыстарын жатқызады. Бұндай қосылыс ретінде, мысалы қорғасын, висмут және кадмий қосылыстарын жатқызуға болады. Құйманың әрбір компоненті өзіне тән кристалдық торын сақтайды және қасиеттері негізінен құрамдық бөліктерінің қатынастарына байланысты. Компоненттерінің өзара әлсіз байланысы бұл құймаларды тез балқығыш жасағанымен қолдану үшін олардың беріктігі жеткілікті.

Қатты ерітінді. Бұл топқа жататын құймалардың элементтері өзара сұйық күйде де қатты күйде де бір бірінде ерігіштік көрсетеді. Қатты ерітінді деп негізгі еріткіштің металл торларына еріген заттың атомдары кірген біркелкі кристалдардын тұратын денені айтамыз. Рентгеналогиялық тексерулердің нәтижесі қатты ерітіндінің бір ғана торы болатындығын анықтап отыр. Қатты ерітіндіде бір заттың атомы екінші бір заттың кристалдық торындағы атомдардың орнын басуы мүмкін, ал атом аралық кеңістіктерде металл емес заттар орналасады. Осы қосылыстарға мысал ретінде ортопедиялық стоматолгияда кеңінен қолданылып жүрген хром – никель, хром – кобальт құймаларын жатқызуға болады.

Метал коррозиясы Коррозия деп металдардың сыртқы ортамен химиялық және электрохимиялық әрекеттесулерінің нәтижесінде болатын бұзылуын айтамыз.

Коррозиялар біркелкі, жергілікті және интеркристаллитті болып бөлінеді.

Біркелкі коррозия басқа коррозияларға қарағанда қауіпсіздеу. Бұйымның қалыңдығы жергілікті болғанда оның механикалық қаттылығы шамалы ғана өзгереді. Өйткені коррозияға ұшыраған бөлігін тазартатын болса, онда ұйыиның беткі қабаты бұдыр лайып тұрады.

Жергілікті коррозия металдардың кейбір бөліктерін қамтиды және оюды дақ немесе нүкте сияқты әр түрлі тереңдіктегі бүліністер ретінде көруге болады.

Интеркристалиттік коррозия металдық кристалдарының арасындағы болған бұзылыс.

Тот баспайтын болат.

Негізгі 2 топқа бөлуге болады: хромды және хромникельді. Құрамындағы никель болаттың жұмсақтығын артырып, кристалиттік құрылысын майда түйірлі жасап, оны қысыммен өңдеуді жеңілдетеді. Құйманың қаттылығын арттыру үшін оның құрамындағы көміртегіні көбейтеді, бірақ құрамындағы көміртегінің көбеюі коррозияның болуына әкеп соғады.

Тот баспайтын болаттын механикалық қасиеттері оны суық күйінде соққылап өңдеген кезде күрт төмендейді. Болаттың магниттік қасиеті болмайды, бірақ оны суық күнінде өндеген кезінде аздап магниттелінеді және қатаяды. Соққылап суық күнінде өндеген кезде қатты, ерітінді бөлініп хром карбидің түзеді. Оны жұмсарту үщін 1100°С-дейін қыздырып, тез суға салып шынықтырады. Қыздыру ұзақтығы 6-8 минтут. Жайлап суыту болаттын қаттылығын төмендетудің орнына, онда керісінше хром карбиді түзілуіне байланысты жоғарылатады да кристаллит аралық коррозия пайда болатын жағдай жасалынады.

Қыздырып өңдеу. Тот баспайтын болаттын, механикалық және химиялық қасиеттерін жақсарту үщін қыздырып өңдеу қолданылады. Болатты қыздырып өңдеудің мәні металды ұстап тұрып және соңына жайлап немесе тез сутуынады. Шынықтыру деген термин болаттың, қаттылығын жоғарлату деген емес, ол 1100°С-1200°С тудырылған затты тез суытып тұрақты аустиниттік құрлым алу.

Егер болатты қайтадан қыздырып болсақ, оның құрылысындағы өзгерістер кері бағытта сол тәртіппен өзгереді. Бұл металдық 2 рет кристалданды деп аталды. Тот баспайтын болаттын аустениттік құрылысы ең тиімді болғандықтан, оны сол қалпында сақтап кою керек. Ол үшін тот баспайтын болатты 1100°С-1200°С қыздырып тез суға сала қою қажет. Бұл жағдайда кристалдық құрылысы бұзылмастан аустениттік құрылысы сақталады.

Хром - колбальт құймасы.

Салмағы жағынан 85% кобальт хром және никельден тұрады. ХКҚ қасиетің молибден никель, темір, ваннадий, кремний, магний, мыс берилий қосып жақсартуға болады. Құйманың тұрақтылығы оның құрамындағы хромның көптілігіне байланысты, ол металл бетінде әрекетке түспейтін қабат түзеді. Кобальт құймаға жоғары температурада қаттылық береді. Металл құрылысының ұсақ кристалды болуы және байланыстарының бекімділігі оның құрамына кіретін молибденге байланысты. Құймада көміртегі мөлшері өте аз. Металдың қасиетін сақтау үшін көміртегінің бір тұрақты саны қажет. Карбит түзгіш зат ретінде вольфрам қосады. Мырыш, кремний және темір қоспаның құйылғыштығын арттырады.

ХКҚ балқу температурана байланысты 2-ге бөлінеді

1. Балқу температурасы 1316°С-ге дейінгі

2. Балқу температурасы 1316°С жоғары

ХКҚ сүйек ткандеріне енгізіп тіс протездеріне тірек ретінде қолданады. Себебі оның коррозияға тұрақтылығы жоғары және аустостотикалық қасиеті жоқ ХҚҚ көлемі күйғаннан кейін 1,8-2 % дейін кішірейеді. Алынған заттың құрылысы ұсақ түйіршікті болу үшін балқу температурасына жақын температурада құю керек.

4- ші . Дәріс: Протездердің әр түрлі кезеңдеріне қолданылатын қосымша материалдар

1. Түрпілік материалдар, олардың қолданылуы.

2. Қалыптағыш материалдар, түрлері.

3. Пішіндеуші материалдар, түрлері.

Протездерді және апараттарды дайындап болған соң барлық бөліктерін жақсылап жонып жалтырату керек. Бұл өңдеудің мақсаты тіс протездерінің сыртқы қабаттарын кедір – бұдырлардан тазартып тегістеу. Протез беті өте таза болса, материалдың коррозияға тұрақтылығы артады. Ал егер тегіс болмаса, онда ол жерлерге тамақ қалдықтары жиналып, микроорганизмдерге қорек болады, бұл металдың коррозияға тұрақтылығын кемітеді және тістің бұзылыстарына әкеліп соғады.

Тіс протездерімен конструкциясы қаншалықты дұрыс болғанымен, егер ол нашар өңделген болса, онда науқастың протезге үйренуін қиындатып, тамақ шайнауын ауырлатады. Жақсы өңделген протездер материалдың мықтылығын арттырады. Протезді өңдеу және жалтырату үшін әр түрлі ұсақ түйіршікті қаттылығы өңделетін материалдардан жоғары заттар қолданылады. Бұндай материалдар түрпілік материалдар деп аталады.

Материалдарды түрпілермен өңдеу, оның құрамындағы әр түрлі орналасқан түйіршіктердің қарама – қарсы қозғалыс кезінде кесуіне байланысты. Түрпілік түйіршіктердің әрекеті олардың майдалығына, қалыбына, құрамына және қасиетіне байланысты.

Өнеркәсіпте қолданылатын түрпілік материалдар табиғи және жасанды деп екіге бөлінеді. Табиғи түрпілік материалдарға ұсақталған минералдар жатады. Олар алмаз, корунд, зімпара, гранат, пемза, бор және басқалар. Жасанды түрпілік материалдарды өнеркәсіпте химиялық жолмен алады . Ең көп қолданылатын жасанды корунд (электрокорунд) кейбір элементтердің көміртекті қосылыстары – кремнидің , бордың, вольфрамның карбидтері және солардың нитраттары жатады.

Табиғи түрпілік материалдар.

Алмаз – табиғатта кездесетін ең қатты минерал. Ол көміртегінің бір түрі бола тұрып, одан кристалдық торының ерекше орналасуы арқылы ажыратылады. Алмаз қаттылықтың эталоны болып табылады. Моостың деңгей көрсеткіші бойынша ең қатты материал – 10.

Алмаздан жасалған перамидалар мен конустар приборларда әр түрлі материалдардың қаттылығын анықтау үшін қолданылады. Алмаз түйіршіктерінен өңдегіш дөңгелектер, делегейлер жасайды. Стоматологияда алмаз түйіршіктерінен тістерді егейтін өңдегіш құралдар жасайды.

Корунд – кристалдарының құрамында 90 % алюминий тотығы бар табиғи минерал. Табиғатта таза күйінде өте сирек кездеседі. Ең жиі кездесетіні – темір және кремний тотықтарымен қосылыстары. Корунд қаттылығы жағынан алмазға қарағанда төмен. Моостың деңгей көрсеткіші бойынша ол – 9.

Зімпара қағазы – құрамында 97 % корунд, темір қоспалары және басқа бірнеше минералдар бар. Моостың деңгей көрсеткіші бойынша қаттылығы 7-8. қаттылығының әр түрлі болуы олардың құрамындағы қоспаларға бойланысты. Жоғарғы сапалы зімпара алу үшін оның құрамындағы қоспаларды 1-2% - ке азайту қажет.

Ұсақталған зімпара ұнтағын илектен өткізіп қағаз бетіне немесе маталар бетіне желім арқылы жабыстырады. Оны пластмассадан жасалған тіс протездерінің ойық беттерін өңдегенде қолданылады.

Пемза – вулкан атқылаған кезде пайда болатын зат. Бұл тез қатқан газ тәріздес заттармен қаныққан лава. Пемзаның құрамы тұрақсыз. Оның негізгі компоненттері кремнезен (60-70%). Пемза – ішкі құрылысында қуыстары көп, қатты және морт сынғыш материал. Сынған беттерінде көптеген өткір ұшты бұдырлар болады. Ұсақталған пемзаның осы ерекшеліктерін материалдарды өңдеу үшін қолданады.

Жасанды түрпілік материалдар.

Карборунд. Кремний мен көміртегінің қосылысынан тұрады SiC. Карборундты электр пештерінде негізінен кок пен кварц құмдарын 2000 С температурада балқыту арқылы алады. Көміртегі мен кремнийдің арасындағы химиялық қосылыс нәтижесінде кремний карбиді алынады. Оның құрылысы кристалды. Таза карборунд өте қатты. Мосс көрсеткіші бойынша ол 9,5-9,75 – ке тең таза кремнийкарбиді түссіз, бірақ техникалық карборундтың құрамында 3% тен 5% дейін тұс беретін қоспалары болады.

Карборундтың екі түрі алынады. Қара карборундтың құрамында 95% SiC бар. Ол негізінен түсті металдардан, металл емес заттардан және т.б. мықтылығы төмен заттардан жасалған бұйымдарды өндеу үшін қолданылады, жасыл карборундтың құрамында 97% SiC бар. Оның қаттылығы өте жоғары, сондықтан қатты балқығыш заттарды өңдеуге өндеуге аспаптарды қайрауға жарамды. Стоматологиялық егегіш аспап ретінде карборундтың екі түрі де қолданылады. Карборундтан жасалған аспаптардың егеуіш қабілеті жоғары. Бұндай аспаптар әр түрлі дәрежедегі ұнтақтардан жасалынады. Карборунд түйіршіктерінің өткір қырлары көп әр түрлі болғандықтан, оның кескіш бөліктері де көп, бұл оның – тиімділігінің көрсеткішін танытады. Кремний карбиді жоғары температурада тұрақты қалпын сақтайды.

Электрокорунд – кристалды алюминий тотығы AI O өңдірісте құрамында 50 % жер лайы бар бокситтен жасанды түрде алынады. Электр пешінде кокспен бокситті балқытқанда негізгі массадан қоспалары ажыратылады. Электрокорундтың құрамында 85-98% дейін алюминий тотығы болады. Алюминий тотығының мөлшеріне байланысты электрокорунд үш түрге бөлінеді. Қалыпты электрокорундта (алунд) 87 % алюминий тотығы болады. Түр түсі-қоюқызылдан қоңыр сұрға дейін. Ақ электрокорундта (корракс) 97% алюминий тотығы болады. Ол ақшыл, кейде қызғылтым. Қалыпты электрокорундқа қарағанда кескіш қасиеті 30-40% жоғары. Монокорундтың құрамында 99% алюминий тотығы және 0,9% темір тотығы бар. Монокорунд мықты және желінуге төзімді. Моостың деңгей көрсеткіші бойынша электрокорундтың қаттылығы 9 шамасында. Тығыздығы 3,2 ден 4 г/см дейін. Материал жоғарғы температураға төзімді (2000°С дейін қыздырғанға төтеп береді).

Бордың және вольфрамның карбиді. Бұл материалдардың қаттылығы алмаздың қаттылығына жақын. Техникалық бор карбиджінің құрамында 85/95 % дейін таза кристалды В С бар. Бор карбиді өте қатты және морт сыңғыш өндірісте қиын балқитын аспаптарды өңдеу үшін қолданады.

Вольфрам карбиді ұсақ дисперстік күйде алмастың түйіршіктерімен бірге тіс бұрғыларын (борларды) және егегіш аспаптар жасау үшін қолданады. Соңғы жылдары жаңадан синтетикалық деген түрпілік материал алынады. Ол кубтық бор нитратының бір түрі. Қаттылығы жағынан алмазбен бірдей, бірақ жылу тұрақтылығы жоғары.

Қалыптағыш материалдар.

Ғанышты қалыптағыш материалдардың - негізі болып ғаныш және кремний тотығының кейбір түрлері жатады. Ғаныштың, кремний тотығының сапасына байланысты қалыптағыш заттардың құрамында 25-45% ғаныш болады. Ғаныш байланыстырғыш зат. Кремний тотығы қалыптағыш массаға жылуға тұрақтылық пен қалыбының шөгу шамасын анықтайды. Қатаю жылдамдығын және температуралық ұлғаю коэффицентін реттеу үшін 2-3% натрийхлоридін немесе бор қышқылын қолданады. Бұл массадан жасалған қалыптар балқу температурасы 1200-1600 Сº болатын тот баспайтын болатты құюға жарамды. Қалыптық массада оның құрамы 55-75%. Табиғатта ғаныш сулы калций сульфаты ретінде кездеседі. Ғаныштың құрылысы кристалды болады. Ғаныш – арзан әрі оңай табылатын материал, протездің орнынан дәл үлгі алуға болады, зиянсыз, иісі және дәмі жоқ, көлемі кішіреймейді, сілекейде ерімейді, су тигенде ісінбейді, мүсіннен оңай ажыратылады. Кемшіліктері: морт сынғыш, ауыздан шығарар кезде үлгі сынып қалуы мүмкін, тез қатуына байланысты тіссіз жақтардан функциональды үлгі алуға болмайды.

Силикаттық қалыптық материалдар - тот баспайтын және хром-коллбальт құймаларынан сапалы құйма алу үшін қойылатын барлық талаптарға сай. Қалыптық материалдардың негізінен келесі қасиеттері болу қажет:

1. қатаю уақыты 7-10 минут

2. құймамен әрекетке (фасфор, күкірт және т.б.) түсіп, сапасын төмендетпеуі

3. құймаға жабыспауы

4. жоғары дисперсті ұнтақтан тұрып құйылған заттың беткі қабатының тегіс болуы

5. қуысты қабат түзіп, қалыпқа балқыған металл құйған кездегі түзетін газдарды сіңіріп алуы

6. қыздырғанда шатынамауы

7. құйылған құйманың көлемінің ұлғаюы

8. құйылатын температурада жеткілікті мықтылығының болуы

9. адам жұмыс істегенде зиянсыз болуы.

Силикатты қалыптық материалдар. Кварц құмдарының химиялық негізі – кремний тотығы SiO болып табылады. Құрамында 2 % саз қоспалары бар кварц құмдары жоғарғы температурада балқитын құймалар үшін қалыптық материалдар дайындауға қолданылады (1000º С жоғары).

Кремний тотығы – қоспалардың негізгі компаненті. Ол қалыптық материалға отқа төзімділік қасиет береді және белгілі бір температура аралығында құйылатын металдың шегуіне сай қалыптық көлемін ұлғайтады. Кремний тотығының белгілі үш аллотропиялық түрінен (кварц, үш димит және кристобаллит) қыздырғанда көлемінің ұлғаюы тек кварц пен кристобаллитте болады. Кремний тотығының осы екі түрі қалыптық қоспалар дайындауда қолданылады. Кремний тотығының аллотропиялық өзгерістерін төмендегі схемадан көруге болдады.

А-кристобаллит

b-180-270º С

Y-кристобаллит

- үш димит

- үш димит

b – үш димит

Кремний тотығының ерекшелігі оның аллотропиялық ауысуларының қайтыдылығы. Кварц үш димит және кристобаллит қалыпты температурада а-қалыбында болады. Схемадағыдай қыздырған кезде а-қалыбы b – қалыбына ауысады да, кварц пен кристобаллиттің көлемдері ұлғанды үш димиттің осындай қасиеттің болмауы қалыптық материалдар ретінде қолдануына тежеу болып отыр.

Отқа төзімді қабық (қабат) жасалынатын қалыптық материалдар өте жоғары дисперсті ұнтақ болуы қажет. Құйылған бөлшектің беткі қабатының тазалығы, тегістіг осы ұнтақтар түзетін тегіссіздіктерге байланысты. Беткі қабатының тазалығы кварц ұнтақтары N140 електен (тесіктерінің диаметрі 0,1 мм) толық өткенде немесе N270 електе (тесіктерінің диаметрі 0,05 мм) елегеннен соң 50 % қалдық қалғанда қолданғанда болады. Мұндай күйдірілген ұсақ дисперсті ұнтақ каврц ұны (маршалит) деп аталады. Кварц ұны басқа қоспалардан таза болу керек болған күнде қалдық 1,5% аспауы қажет. Ол үшін алдымен жауып, содан соң екі сағат бойы 900ºС температурада термиялық өндеуден өткізеді. Тазартылған кварц ұнының құрамында кремний тотығы SiO 98% -тен кем болмауы абзал.

Этилсиликат [ортокремний қышқылының этил эфирі Si (ОС Н)]. Құйма қалыптарын дайындауда байланыстырғыш зат ретінде қолданылады. Оны кремний тотығының ұнтағымен араластырғанда зат ретінде қоладынылады. Оны кремний тотығының ұнтағымен араластырғанда, балауыз модельдерге арнайы отқа төзімді қабат алуға арналған қаймақ тәріздес масса алынады. Этилсиликт мөлдір жасыл-сары түсті, аздап эфирдің иісі бар сұйық. Ол сумен оңай гидролизге түсіп тұрақсыз силоксандар түзеді.

Силоксандар күйдірген кезде таза кремний тотығына айналады. Қорыта айтқанда, әшекейлі қабаты (көйлек деп те атайды) толығымен кремнийден тұрады.

Этилсиликаттың гидролизін төмендегі реакция арқылы бейнелеуге болады.

1. силиксондар түзу

Si (ОС Н) + НО (С Н О) Si-О- Si (ОС Н) + 2С Н НО

SiO (ОС Н) + 4 Н О

2. полислоксанның ыдырауы және кремний тотығының бөлінуі

Si (ОН) (SiO)n + 2nН О

Гидролизді түзету үшін суға этил спиртін және 0,2-0,3 % сутекті хлор қыщқылын қосады.

Кварц кұмы құюға арналған опокаларды толтыру үшін қолданылады .

Оны балауыздан жасалған моделдің үстін әшекеилі қабықпен жапқаннан соң,артынша себеді. Бұл сұиық әшекей массаның ағып кетпеуі және отқа төзімді қабаттың мықтылығы арттырады . кварц құмын тианақты түрде тазартады :жуады және күйдіреді. Калған дайындықтар кварц ұнын дайындағандай тек бұны N 70 (0,25) және (0,4) електен өткізеді.

Сұйық щынысы бар қалыптық қоспа. Қалыптық материалдарды араластыру үшін этилсиликаттың орнына сұйық шыны да қолданылады. Ол натрий силикатының судағы ерітіндісі, сұйық ерігіш шыныны суда ерітіп немесе кремнеземнің натрий гидрооксиімен автоклавта қысым арқылы әрекеттесуі арқылы алынады. Сұйық шынының тығыздығы 1,43-1,65 г/см.

Сұйық шынының байланыстырғыш әрекеті оның аммоний хлоридімен химиялық реакцияға түсіп екі тотықты кремний түзу қабілеттілігіне негізделген және кептіргенде толтырғыш түйіршіктерімен мықтап байланысады.

Na O nSiO + 2 NH CI nSiO + 2 NaCI + 2NH + HO

Сұйық шынының қолданып қалыптау, құйылатын қалыпқа қойылатын барлық сай емес. Бұндай қалыптарды құю кезінде құйындының беткі қабаты таза болмайды, өйткені реакция кезінде тұзілген зат әшекейлі қабаттың коррозияға төзімділігін төмендетеді. Гипстік қалыптық материал гипстен (20-40%) және кремний тотығынан тұрады. Гипс бұл жерде байланыстырғыштың қызметін атқарады. Кремний тотығы массаға қажет жылуға тұрақтылық пен қалыбының шегу шамасын анықтайды. Қатаю жылдамдығын және температуралық ұлғаю коэффициентін реттеу үшін 2-3% натрий хлоридін немесе бор қышқылын қолданады. Бұл массадан жасалған қалыптар балқу температурасы 1200-1600°С болатын тот баспайтын болатты құюға жарамайды.

Фосфатты қалыптық материал – ұнтақтан (мырышфосфат цементі, ұсақталған кварц, кристобаллит, каолин, алюмини тотығының гидраты) және сұйықтан (фарфор қышқылы, магний тотығы, су, алюминий тотығының гидраты) тұрады. Бұл қалыптық материалдар тот баспайтын болаттың суытқан кездегі шегуін көлемінің ұлғаюы арқылы қалпына келтіреді.

Ұнтақтың құрамына кіретін металл тотықтарын сұйықпен (фосфат қышқылы) араластырғанда фосфаттар тұзеді де қалыптық материалдардан толтырғыштарымен мықты байланысқа түседі.

Пішіндеуіш материалдар.

Болашақ жасалатын протездердің, апараттардың және шеңдеуіштердің қалыптарын уақытша материалдардан жасайды. Бұны пішіндеу деп атайды. Тіс технигінің жұмысында пішіндеу маңызды орын алады. Алдымен уақытша жасалған қондырғыларды тексеріп, содан соң оларды негізгі материалдармен алмастырады. Алмастырудың ең жиі қолданылатын тәсілі құю болып есептелінеді.

Ортопедиялық стоматологияда пішіндеуге арналған материалдардың өздеріне тән қасиеттері бар. Бұл материалдарға төмендегідей талаптар қойылады:

1. Ауыз қуысында қолданғанда және олармен жұмыс істегенде зиянсыз болуы.

2. Белгілі бір температуралық аралықта жақсы иімділік қасиетінің болуы.

3. Мүсінге қабатталынатын қабілеттілігінің болуы.

4. Мүсінделгеннен кейін жеткілікті қаттылығының және серпімділігінің болуы.

5. Массаны балқытқаннан немесе күйдіргеннен соң қалыпта қалдық қалдырмау.

6. Шөгуінің аз болуы.

7. Қалыбын өзгертпеуі.

8. Түсінің индифферентті және оның жағылатын материалдардың беткі қабатының түсінен бөлек болуы.

Пішіндеуге арналған материалдардың көпшілігі әр түрлі балауыздардың қосындысы немесе копозициялары болып келеді.

Стоматологияда балауыздарды 4 топқа бөлу қалыптасқан: жануарлар, өсімдіктер, минералдар және синтетикалық.

Жануарлар балауызына жәндіктер мен жануарлар бөліп шығаратын балауызды жатқызуға болады.

Өсімдіктер балаызы. Кейбір өсімдіктер әр түрлі бөліктерінде балауыз тектес заттар бөліп шығарады: Пальманың жапырағында – карнауб, жемістерінде – жапон, шөптерде – канделилл балауыздары.

Минералды балауыз. Бұларға парафин, озокерит, церизин және монтан балауыз жатады.

Синтетикалық балауыздарға қасиеті жағынан табиғи балауыздарға ұқсас жасанды алынған заттарды жатқызуға болады. Бұл балауызды композициялары дәл құйма тәсілдері кезінде протездердің бөлшектерін пішіндеу үшін қолданылады.

Жабысқақ балауыз. Тіс протездерін жасау барысында олардың әр түрлі бөліктерін бір – бірімен уақытша желімдеп байланыстыру үшін қолданылады. Ол цилиндр тәріздес, ұзындығы 82мм, диаметрі 8,5мм, қоңыр түсті таяқша. Жабысқақ балауыздың құрамы: қарағай шайыры 7%, бал ара балауызы 25%, монтан балауызы 5%; екінші рецепт бойынша бал ара балауызы 66%, қарағай шайыры 17%, дамар резеңкесі 17%. Балқу температурасы +65 +70 Сº. Жанған кезде күл қалмайды.

Негіздік балауыз. Алмалы – салмалы протездердің негізін пішіндеуге, арнайы үлгілік қасықтар жасауға, негіздерге тістесу білік жасауға, протездерге жасанды тісті орналастыру кезінде қолданылады. Құрамы парафин 78%, бал ара балауызы 22 %, бояу – 0,004%, көлемі 170 х 80 х 1,8 мм пластина. Балқу температурасы +50 +63 Сº.

Көпір тектес протезді пішіндеуге арналған балауыз. Көпір тектес протездердің аралық бөлігін пішіндегенде, қаптама жасау кезінде тістің анатомиялық қалыбын қалпына келтіру кезінде қолданылады. Құрамы: парафин 94%, синтетикалық церезин 4%, бал ара балауызы 2%, бояу – 0,004%, көлемі төрт бұрышты призма тәріздес 6 х 6 х 45мм. Балқу температурасы +60 +75 Сº.

Доғалы паротездерге арналған балауыз. Доғалы және шеңдеуіш протездер, ілмектер және басқа күрделі қалыптарды алу кезінде қолданылады. Құрамы: парафин 29%, бал ара балауызы 65%, карнауб балауызы 5%, бояу – 0,02%, көлемі таяқша дөңгелек пластина. Қалыңдығы 0,4-0,5 мм. Балқу температурасы +58 +60 Сº.

Микропротез дайындауда қолданылатын балауыз - лавакс. Микропротезді, штифті, жартылай қаптамаларды пішіндегенде қолданылады. Құрамы: парафин 88%, бал ара балауызы 5%, карноуб балауызы 5%, синтетикалық церезин 2%, бояу – 0,006%, көлемі түрлі түсті таяқша, балқу температурасы +60 Сº болады.

5- ші . Дәріс : Салма тістердің дайындау техналогиясы, қолдануы, клиникалық зертханалық кезеңдері

Салма – тістің жартылай бұзылған тіндерін қалпына келтіруге пайдалынатын протез. Олар сау ұлпасы бар тістерде және ұлпасы алынған тістерде дайындалады, егерде тістің сауытты бөлгі көп сақталса. Салмаларды көпірлі және доғалы протездердің тіреуші бөлігі ретінде де қолданылады. Тістерді салмалармен протездеу бірқатар қлиникалық және зертханалық кезендерден тұрады:

1. тіс сауытында қуыс қалыптастыру

2. салманы дайындау.

3. балауыз репродукцияның металға немесе пластмассаға ауыстыру

4. салма дәлдігін тексеру және оны тіс қуысында бекіту.

Салманың қолдану көрсеткіштері:

1. Тіс сауытының әр түрлі ақаулары, егерде тіс бітемемен жабылмаса.

2. Бүйір тістегі салмалар мұқалудан сақтайды.

3. Пародонтит кезінде тістерді салмамен шеңдеу.

Кері көрсеткіштер :

1. Қызылиек астында орналасқан өте терең қуыстар.

2. Сауытты бөлігі төмен тістердегі ақаулар.

Салмалардың топтастырылуы:

1. Тістерде орналасуы бойынша:

а) Inlay – пішіні жәшік тәрізді, тістің ішінде орналасып оның анатомиялық пішіні және окклюзиялық бетін қайталайды;

б) Onlay – фальці сыртында.

в) Overlay – тістің бір қабырғасы сақталған, басқа жері салма.

г) Pinlay – қосымша қуысы бар салма немесе бекітуге арналған штифті қосымшасы бар.

2. Материал бойынша:

а) Металды (алтын, КХҚ, күміс паладий құймасы) ;

б) Пластмассалы;

в) Керамикалы (IPS жүйесі = Empress, Cerec)

г) Аралас (металл+пластмасса, метал + керамика)

3. Жасалуы бойынша :

а) Тура әдіс

б) Жанама әдіс.

Салма тіс сауытының протезі ретінде бітемеге қарағанда зертханада жасалынады және алдын – ала қалыптастырылған қуыста бекітуші материалмен орнықтырылады. Сондықтан бұл қуыстарға ерекше талаптар қойылады, оларды сақтау арқылы салманың балауыз моделін еркін шығарып протезде орналастыруға болады.

Салма үшін дайындалған тіс қуысының пішінінде түбі тегіс және қабырғалары тік болғаны жөн. Тістің қатты тіндерінің зақымдалу көлеміне және орналасуына байланысты тістегі салма үшін қуыс қарапайым немесе күрделі болып жасалады, ол негізгі және қосымша бөліктерден тұрады немесе штифтар үшін арнайы өзекшелерге негізгі қуыс қалыптастырылады. Бұл салманың мықты тұруына жағдай туғызады. Салмалардың топографиялық белгілеріне байланысты қуыстардың үш түрі болады.

1. Бір жақты – тістің бір бетінде орналасқан: шайнау, кесу, сыртқы, ішкі және бүйір беттерінде.

2. Екі жақты – тістің кез – келген екі бетінде орналасқан : мысалы, шайнау немесе бүйір беті, кесу немесе бүйір бетінде.

3. Үш жақты – тістің үш бетінде орналасқан: мысалы, екі бүйірлі және шайнау бетінде және т.б.

Тіс сауытының екі беткейі зақымдалғанда оны салмамен қалпына келтіру дұрыс емес, бұл уақытта жасанды қаптама қолданылады.. Тісте салма үшін қуысты қалыптастыру көбіне қатты тіндердің зақымдалу ерекшелігіне, оның көлеміне, орналасуына және протездеу міндеттеріне байланысты болады . Тіс ұлпасының болуы немесе болмауы маңызды орын алады. Дайындалған қуыстың пішіні клиникалық және техникалық талаптарға сәйкес келуі керек. Тіс ұлпасы сақталған тістерде қуысты дайындағанда ұлпаға дейінгі қатты тіндердің қалыңдығын білген жөн, өйткені салма тек қана осы қатты тіндер деңгейінде бекітіледі. Бұл жағдайда қалыптастырылатын қуыстың тереңдігі анықталады. Қатты тіндердің қалыңдығы кесу қырынан немесе шайнау бетінен бастап ұлпаға дейін 3 – 5 мм құрайды, ал төменгі жақтың күрек тістерінде және жоғарғы жақтың бүйір тістерінде ол тереңдік 1,2 – 2,5 мм болады. Төменгі жақ күрек тістерінің және жоғарғы жақ бүйір тістерінің вестибуляр қабырғасының экватор аймағындағы ұлпаға дейінгі қалыңдық 1,5 – 3 мм, жоғарғы жақ орталық күрек тістерінің, барлық ит тістерінің және кіші азу тістерінде 2,5 – 4 мм болады. Үлкен азу тістерде 4 – 5 мм. Тістің мойны аймағында вестибуляр жақтан қатты тіндердің ұлпаға дейінгі қалыңдығы төменгі жақтың күрек тістерінде және жоғарғы жақтың бүйір тістерінде 1,2 – 2,5мм, жоғарғы жақтың орталық күрек тістерінде, барлық ит тістерде және кіші азу тістерде 2,5 – 5 мм болады. Оральды қабырғаның қалыңдығы төменгі жақтың күрек тісінде және жоғарғы жақтың бүйір тістерінде ұлпаға дейін 1,2 – 2,5 мм, жоғарғы жақтың орталық күрек тістерінде, барлық ит тістерде және кіші азу тістерде 2 – 4 мм, үлкен азу тістерде 2,5 – 5 мм болады. Бүйір қабырғаның ұлпаға дейінгі қалыңдығы төменгі жақтың күрек тістерінде және жоғарғы жақтың бүйір тістерінде 1,5 – 3 мм, жоғарғы жақтың орталық күрек тістерінде, барлық ит тістерде және кіші азу тістерде 2 – 4 мм болады. Ұлпасы алыңған тістерде салма тістің қатты тіндерінде және ұлпа ішілік камерада бекітіледі, соған байланысты салмаға орын дайындау және оны тіс сауытында механикалық бекітуге жақсы жағдай туғызылады.

Бір жақты қуысты дайындау

Бір жақты қуыстар шайнау тістерінің сайлары аймағында, франтальды тістердің кесу қырында, қаптаманың ұрт, мойын аймағында және тістің апроксимальды бетінде арнайы құралдардың көмегімен қалыптастырылады.

Қаптаманың сайлары зақымдалғанда салманың астына қуысты дайындау. Қуыстың пішіні қатты тіндердің зақымдалу көлемімен анықталады. Қуысты қалыптастыру арнайы құрал – жабдықтармен жүргізіледі. Құралдың көмегімен зақымдалған эмаль, дентин және ілінбелі шеттері алынып, сау тің сақталынады. Бұдырларды біріктіріп тұратын эмаль біліктерін және бұдырлардың тіндерін сақтаған жөн, егерде олар тіс жиегісімен зақымдалса. Егер де олар толығымен алынып тасталса тістің сауытты бөлігі әлсірейді де сол жерде оның сынуы жүреді. Қуыс түбі тегіс болғаны жөн. Оны сызатты бұрғының көмегімен немесе жіңішке цилиндр тәрізді карборунд тастарының көмегімен жүргізледі, оның ұшы тегіс сондықтан ол қуыстың түбін ақырын өңдеп ұлпаның ашылмауына жағдай туғызады. Қуыстың қабырғалары сызатты ұштықтармен қалыптастырылады және оның көмегімен бұдырлар біріккен аймақтың сайлары кеңейтіледі. Дайын қуыстың қабырғалары қосымша карборонд тастың көмегімен тегістеледі. Бұл уақытта тіннің жұқа жиегі алынып салма дентинда жақсы орнығу үшін тірек қалыптастырылады. Сонымен бірге тамақ қалдықтары қалмау үшін салма жиегі мен тіс тіңінің қосылатын жерінде ретенционды аймақтарды болдырмау қажет. Тіс сауытының бір жағында барлық қуыстарды дайындағанда ортақ болатыны келесі :

1. Қуыстың шығатын тесігі қуыс түбінен кең немесе бірдей болуы қажет.

2. Қуыс қабырғалары ілінбелі, тегіс.

3. Қабырға жиектерінде ылди болған жөн.

Салма қуысының ішінде жақсы тұруы үшін, қуысты дөңгелек, сопақша, төртбұрышты немесе симетриялы етіп жасау қажет емес, қуыстың бір жағы екінші жағынан пішіні бойынша ерекшеленгені жөн.

Тістің кесу қырында ақау болғанда қуысты қалыптастыру

Әдетте дайындық салманы қуыста штифтің көмегімен бекітуге бағытталған. Бұл үшін негізгі қуыстан басқа қатты тіндердің зақымдалмаған бөліктерінде штифтер үшін өзекшелер бұрғыланады. Тістің сауытын егелеу жұмсарған дентинді алғаннан кейін басталады, тістің кесу қырын карборунд таспен тегістелінеді, егелеу ішкі бетке аздап қиғаш жүргізіледі. Бұның салдарынан кең беткей пайда болады, онда ең бірінші сызатты ұштықпен, ал кейін карборунд тастың көмегімен салма үшін аймақ дайындалады. Одан кейін жіңішке сызатты ұштықпен өткір кесу қыры арқылы штифтер үшін апроксимальды өзектер дайындалады. Штифтерге арналған өзектер дентиннің ортасында эмаль мен ұлпа қуысы аралығында орналасқаны жөн. Егер де тіс ұлпасыз болса қуысты қалыптастыру оңай болады. әдетте бұл жағдайда салманы бекіту үшін бір ғана ортада орналасқан штифт қажет . штифтің ұзыныдығы ұлпа қуысының тереңдігіне сай болуы керек. Егерде тістен ұлпа арнайы алынса онда штифке арналған өзек цементтің ішінде әрі қарай бұрғыланады ұлпа қуысы толтырылғаннан кейін.

Тіс сауытының апроксимальды бетіне қуыс қалыптастыру. Егерде жанында тіс болмаса қуысты қалыптастыру қиын емес. Егер де қасында тіс болып, олар бір – бірімен тығыз жанасып жатса, қуысты қалыптастыру қиындық туғызады. Қуысты ішкі бетінен қалыптастырады. өйткені тіс сауытының ерін бетінен зақымдалмаған тінді аз алу үшін.

Балауыз репродукциясы 2 әдіспен алынуын мүмкін:

1. тікелей әдіс-тіс қуысында пішіндеу

2. жанама әдіс – тістің цемент не амальгамды моделінде пішіндеу

Тікелей әдіс: пішінделген қуысқа жұмсартылған пішіндеуші материалды енгізіп, тістің жоқ болған бөлігін қауыптастырады. Бұдан кейін сай келетін металл штифті таңдап, бір ұшын сәл жылытып салманың пішінделген репродукциясына енгізеді. Суығаннан кейін штифт көмегімен қуыстан салманың дайындалған балауыз репродукциясын алып шығып, салқын суға салып зертханаға жіберіледі.

Металдан салма жасау. Металл салмасының дайындау жұмысы:

1. штифттің орналасуы мен диаметрін анықтау

2. құйма пішін алу

3. балауызды балқытып шығару

4. пішінді кептіру және дәнекерлеу

5. пішінді металлмен толтыру

Салма штифтің диаметрінен аз болса, оны қабат-қабат балауыз жауып ұлғайтады немесе тағы бір штифт орналастырады.

Салмаға жуықтап штифтке балауыздан муфта жабады. Кейінде бұл шөгіп қалуларды болдыртпайтындай жағдай жасайды. Балауыз репродукциясынын өзгермей бір қалыпта сақталуы мақсатында репродукцияға міндетті түрде отқа төзімді қаптама қабат жабады. Бұдан кейін модельді отқа төзімді массамен пішіндеуге кіріседі. Салма репродукциясының жұқа жиектері сынып қалмас үшін қаптама қабатты тамызып не жұмсақ қықаламмен жабады. Модельді конустан жеңіл айналуы арқылы босатып, штифтің бос ұштарын жылытып, крампонды қысқышты пайдаланып, оларды алып тастайды. Қалыпты муфель пешіне балуызды жандырып шығару үшін орнатады. Бұдан кейін қалыпты металл қорытпаларымен толтырады. Құйылған салманы ағартады да, өндемей,клиникаға тапсырады. Онда салмааның тіс қуысы бойынша дәлдігін тексеретін дәрігер өндеуді де жүргізеді.

Пластмассадан салма дайындау. Клиникадан балауыз репродукциясын алып, дәлдікті сақтау үшін тіс технигі репродукцияның тіс қуысына қарайтын беткейлерін қоюлатылмаған фосфат-цементепен жабады. Цементтегі балауыз репродукциясын цементпен жабылмаған балауыз бөлігін қалдырып, көпірлі жұмыстарға қалыптың негізіне ғаныштайды. Балауыз қатқанда қуыстан салманы алуға пайдалынған штифтің бос ұшы жылытылып, балауыздан алынады. Бұдан кейін қалыпты екінші бөлігімен жабады да контрштамп құяды. Ыстық су ағынымен балауызды ерітіп, суытылған қалыпқа түсі сай келетін пластмассаны салып полимеризация жүргізеді. Полимеризациядан кейін техник пластмасса қалдықтарын прессформа ажырамалы қуысынан кетіреді. Салмадағы цементті оңай кетіру үшін, оны НСI-ң 10-20% ерітіндісіне салып қояды. Салманы тегістеп жылтырататын – дәрігер.

Салманы дайындаудың жанама әдісі келесідей реттілікте орындалады:

1. тісте қуыс қалыптастыру

2. тістен және тіс қатарынан мүсін алу

3. құрама модель алу

4. салманың балауыз репродукциясын модельдеу

5. салманы балауыздан металға немесе пластмассаға ауыттыру.

Салманы жанама әдіспен жасаудың алдында тіс пен тіс қатарынан мүсін алу клиникалық кезең мен модель алудың зертханалық кезеңі өткізіледі.

Мүсінді тіске келтірілген мыс сақина мен ММСИ-В-2 типтегі термопластикалық мүсіндеу масса арқылы алады. Масса қатқанда бүкіл тіс қатарынан мүсін алады. Екі қабатты мүсін қолдануға болады. Мүсін алып, техник амальгама (7-10 г) дайындайды да алынған массамен мүсінді толтырады. Амальгаманы тіске кішкене бөліктермен мүсіннің ең терең бөліктеріне енгізеді де штопфермен тығыздайды. Қуыс толтырылғанда, мүсін үстінен амальгамадан квадрат немесе конус модельдеп қатуға қалдырады. Келесі кезеңде сақиналы масса және амальгамамен мүсінге орналастырып, модель құюғанда жылжып кетпеуі үшін мүсін ғанышына балауызбен жабыстырады. Бұдан кейін ғаныш моделін алып, одан сақина мен мүсіндеу массасын ыстық суда жылытып алып тастайды. Осы әдіс арқылы фосфат – цемент пен ғанышпен құрама модель алады. Модельдерді окклюдаторға бекітіп, салманы модельдеуге кіріседі. Амальгамадан жасалған тіске вазелин жағып, жылытылған пішіндеуші балауызбен қуысқа басып кіргізеді. Балауыз қатпай тұрғанда, шайнау беткейіннің пішінін алу үшін окклюдаторы қысады. Салманы пішіндегеннен кейін, оны қуыстан алады (бос жеріне құюшы пішіндеуші штифт енгізеді, соны пайдаланып салма репродукциясын алып шығады). Бұдан кейінгі жүретін жұмыс тікелей әдістегідей болады.

Фарфордан салма жасау технологиясы.

Тіс тәждерін салмамен протездеу келесі кезеңдермен тұрады:

а) қуысты тіс тәжіне дайындау

ә) қуыс пішіні көрінісін тікелей (мүсіндеу) және (балауызбен) әдіспен алу

б) салма дайындау

в) салманы тіс тәжінде келтіру және цементпен бекіту

Фарфордан салма жасаудың тікелей әдісі. Салмаға қуыстан мүсінді алтын немесе платинді фольгамен алады. Тістегі қуысты дайындап, шеттері қуыс жиегінен шығып тұратындай өлшемде фольганы алады. Оны алдымен қуыс түбіне, кейін іргелеріне мақтаны пайдаланып жуықтап жазып тастайды. Қуыстан мүснді шымшуыр немесе экскаватормен алады.

Жанама әдіс.Мүсінді қуыстан мүсіндеу массасымен мыс сақинасымен ал-ады. Тіс мүсінінін берік ғанышпен, амальгамадан жасайды.Салмаға қуыс дайындаған соң, тіс бойынша мыс сақинасын келтіріп термопластикалық массамен мүсін алады, бұдан кейін, мүсінді тістен алмай, ғанышпен не си-иконды массасымен тіс қатарының жалпы мүсінін алады. Мүсін-ді мыспен өңдейді, ол үшін мыс сақинасы мен мүсіндеу массасының бос бөлігін оқ-аулаушы лакпен жабады, мүсіннің жұмысшы бөлігін ток өткізгіш ұнтақпен жауып немесе хлорлы қалайынның 2% ерітіндісіне салып, үстіне мыстың орнығуы үшін электролитикалық ваннаға 20-30 минутқа іледі. Мыспен өң-еуге электролит құрамы: 20-300 г/лмыс сульфаты, 50-70 г/л сірне қышқы-лы. Жұмыс тәртібі: температура –15-20ºС, ток тығыздығы – 1-2А/кв.м. мыспен өңдегеннен кейін оқшаулаушы лакты алып тастайды, мүсінді тіс қатарының жалпы мүсініне орнатып ғанышпен жалпы модель құяды. Мү-сіндеу массасы алынып тасталғаннан кейін ғанышпен жалпы модель, және онда салмаға арналған металл беткейлі тіс қалыптасады. Бұдан кейін тіс қуысында фольгадан мүсін жасайды, кейін фарфор массасың дайындап, онымен фольга мүсінін толтырады. Бұдан кейін фольганы пеште күйдіреді. Ол үшін фольганы арнайы керамикалық тіренішке орнатады. Күйдіруді қа-рапайм немесе вакуумдық пеште өткізеді. Алдымен фарфор массасын әлсіз «бисквит» кезеңіне дейін күйдіреді, сонсоң фарфор массасы толғаннан ке-йін қайта күйдіреді. Бұдан кейін фольганы алмай тұрып, салма дәлдігін тіс қуысында тексереді, салманың шайнау және кесеін жиек беткейлерінің ас-тыңғы жақтың окклюзиондық қозғалыстарыңдағы беттерін анықтайды. Күйдіруді беткейін жылтыратумен аяқтайды. Дайын фарфор салмадан фольганы алып тастайды. Дайын салманы тіс қуысында цементпен бекітеді.

6- ші . Дәріс: Асыл емес құймалардан штампталған жасанды сауыттардың жасалу технологиясы

• кобальт негізінде (+ хром 25%, молибдин 2%)

• никель негізінде (+ хром 11%, молибден 2%)

КХҚ құрамы, қасиеті, қолдануы.

Салмағы жағынан 85% кобальт хром және никельден тұрады. ХКҚ қасиетің молибден никель, темір, ваннадий, кремний, магний, мыс берилий қосып жақсартуға болады. Құйманың тұрақтылығы оның құрамындағы хромның көптілігіне байланысты, ол металл бетінде әрекетке түспейтін қабат түзеді. Кобальт құймаға жоғары температурада қаттылық береді. Металл құрылысының ұсақ кристалды болуы және байланыстарының бекімділігі оның құрамына кіретін молибденге байланысты. Құймада көміртегі мөлшері өте аз. Металдың қасиетін сақтау үшін көміртегінің бір тұрақты саны қажет. Карбит түзгіш зат ретінде вольфрам қосады. Мырыш, кремний және темір қоспаның құйылғыштығын арттырады.

ХКҚ балқу температурана байланысты 2-ге бөлінеді

1. Балқу температурасы 1316°С-ге дейінгі

2. Балқу температурасы 1316°С жоғары

ХКҚ сүйек ткандеріне енгізіп тіс протездеріне тірек ретінде қолданады. Себебі оның коррозияға тұрақтылығы жоғары және аустостотикалық қасиеті жоқ ХҚҚ көлемі күйғаннан кейін 1,8-2 % дейін кішірейеді. Алынған заттың құрылысы ұсақ түйіршікті болу үшін балқу температурасына жақын температурада құю керек.

Тот баспайтын болат.

Негізгі 2 топқа бөлуге болады: хромды және хромникельді. Құра-мындағы никель болаттың жұмсақтығын артырып, кристалиттік құрылы-сын майда түйірлі жасап, оны қысыммен өңдеуді жеңілдетеді. Құйманың қаттылығын арттыру үшін оның құрамындағы көміртегіні көбейтеді, бірақ құрамындағы көміртегінің көбеюі коррозияның болуына әкеп соғады.

Тот баспайтын болаттын механикалық қасиеттері оны суық күшінде соққылап өңдеген кезде күрт төмендейді. Болаттың магниттік қасиеті болмайды, бірақ оны суық күнінде өндеген кезінде аздап магниттелінеді және қатаяды. Соққылап суық күнінде өндеген кезде қатты, ерітінді бөлініп хром карбиді түзеді. Оны жұмсарту үщін 1100°С-дейін қыздырып, тез суға салып шынықтырады. Қыздыру ұзақтығы 6-8 минтут. Жайлап суыту болаттың қаттылығын төмендетудің орнына, онда керісінше хром карбиді түзілуіне байланысты жоғарылатады да кристаллит аралық коррозия пайда болатын жағдай жасалынады.

Қыздырып өңдеу. Тот баспайтын болаттын, механикалық және химиялық қасиеттерін жақсарту үщін қыздырып өңдеу қолданылады. Болатты қыздырып өңдеудің мәні,металды ұстап тұрып және соңында жайлап немесе тез суытқанда. Шынықтыру деген термин болаттың, қаттылығын жоғарлату деген емес, ол 1100°С-1200°С тудырылған затты тез суытып тұрақты аустиниттік құрлым алу.

Егер болатты қайтадан қыздыратын болсақ, оның құрылысындағы өзгер-істер кері бағытта сол тәртіппен өзгереді.Бұл металдық 2 рет кристалдан-уы деп аталды. Тот баспайтын болаттын аустениттік құрылысы ең тиімді болғандықтан, оны сол қалпында сақтап кою керек. Ол үшін тот баспай-тын болатты 1100°С-1200°С қыздырып тез суға сала қою қажет.Бұл жағд-айда кристалдық құрылысы бұзылмастан аустениттік құрылысы ақталады.

Жасанды қаптама табиғи тіс тәжінің бұзылуын қалпына келтіру үшін қолданылатын протез. Жасанды қаптамамен көбінесе сау тістердіде қаптайды. Жсанды қаптамаларды металл қорытпаларынан, пластмассадан, фарфор немесе осы материалдарды араластырып жасайды; металл және фарфор, металл және пластмасса.

Жасанды қаптамаға қойылатын талаптар:

1. Қалпына келтіретін тістің пішінін дәл келтіру керек.

2. Жақсы білінетін экваторы болу керек.

3. Тіс мойнын барлық жағынан тығыз қоршап, қызыл иек қалташасына 0,3мм кіріп тұру керек.

4. Көршілес тістермен жанасуын толық қалыпына келтіру.

5. Төменгі жақтың барлық окклюзиялық қозғалысының қай фазасында болса да тіс қатарының түйісуіне кедергі келтірмеуі керек.

1 кесте - жасанды қаптама дайындаудың клинико – зертханалық кезеңдері

Жасанды қаптаманың түрі	Кезеңдер және оларды жүргізу ерекшелігі.
	І. Клиника лық кезең.	І. Зертханалық кезең.	ІІ. Клиникалық кезең.	ІІ. Зертхана лық кезең.	ІІІ. Клиника лық кезең.
Металды штампталған	Науқасты тексеру, емдеу жоспарын құру. Тісті егелеу. Екі жақтанда анатомиялық үлгі алу.	Модель құю, оны аклюдаторға ғаныштау. Қаптаманы пішіндеу, металды қаптама қалыңдығынан көлемі кішірек. Ғаныш штампигін және екі металл штампигін алу. Контрштамп құю. Қаптамаларды алғашқы және соңғы рет штамптау.	Жасанды қаптаманың тіске шақтап келтіру	Ағарту, жылтырату	Ағартып жылтыратқаннан кейін қаптаманы висфат – цементке бекіту

(1-ші кестеде) жасанды қаптама дайындаудың клинико – зертханалық кезеңдері көрсетілген. Қаптама дайындау үш клиникалық және екі зертханалық кезеңдерден тұрады.

2 кесте - жасанды қапталармен емдеу барысында жіберілетін қателіктер мен асқынулар

Клинико зертханалық кезеңдер.	Дәрігер ортопед қызметінде жіберілген қателіктер	Тіс технигі жіберген қателігі	Қателіктердің клиникалық көріністері		Қолданылатын шаралар
			Алғашқы белгілер	Кейіннен болған асқынулар	Қателікті қалпына келтіру	Қателіктердің алдын алуы.
І.Клиникалық кезеңі.	Тістің қатты тіндері аз мөлшерде егелеу. а) тістің периметрі бойынша б) тістің окклюзиялық бетінде - дөрекі егелеу - аса көп егелеу - жұмсақ тіндерді зақымдау. Үлгі алғанда: -тіс мойыны контурының айқын түспеуі.		Қаптаманың тіске кигізілмеуі. Тістесудің биіктеуі. Тістің қызуы. Тістің қызуы, ұлпаны ашып алу. Қанағыштық Қаптаманың кең болуы. Тістесудің биік болуы немесе қарама – қарсы тістермен жанасу нүктесінің болмауы.	Пародонттың паталогиялық өзгеруі Ұлпаның қабынуы. Ұлпаның қабынуы. Жұмсақ тіндердің қабынуы. Цементсіздену, тістің қатты тіндерінің сорылуы. Пародонтта паологиялық өзгерістер.	Тсті қайтадан егелеп, одан үлгі алу. Терапевті емделеді Хирургта, терапевта емделу. Үлгіні қайта алу. Екі жақтанда толық үлгі алу.	Егелеу ережелерін қатаң сақтау. Абайлап егелеу. Қатты тіндерді егелеу ережелерін сақтау. Егеленген тістің айқын контурларынан үлгі алу. Екі жақтан да үлгі алу.
ІІ. Клиникалық кезең	Қаптаманы тіске шақтап келтіру процессінде: - қаптама жиегін қызыл иек астына дөрекі енгізу.		Тістің айналмалы байламының үзілуі.	Пародонттың патологиялық өзгерістері.	Қаптама жиегіне түзетулер жүргізу және оны қызыл иек астына 0,1-0,2мм енгізу .	Қаптаманы тіске ақырын отырғызу, қаптаманың қызыл иек астына аса қатты кірмеуін бақылау.
ІІІ. Клиникалық кезең.	Қаптаманы цементке бекіту: тісті керегінше кептірмеу раластыру барысында цементтің ұнтағы мен сұйықтығы-ның сәйкес келмеуі: - қою - сұйық		Қаптаманың цементсізденуі жүреді. Тістесу биіктейді, қаптама қызыл иекке дейін жетпейді. Қаптаманың цементсізденуі жүреді	Тістің қатты тіндерінің созылуы. Пародонттағы патологияқ өзгерітер. Тістің қатты тіндерінің созылуы.	Қаптаманы қайта жасау. Қаптаманы қайта жасау. Қаптаманы қайта жасау.	Алынбайтын протездерді цементке бекіту ережесін сақтау. Алынбайтын протездерді цементке бекіту ережесін сақтау. Алынбайтын протездерді цементке бекіту ережесін сақтау.
Зертханалық кезеңдер: хром никел құймасы, алтын құймасы, күміс палладий құймасы	Тіс мойнының дәл оюланбауы Ғанышты штампикті қате белгілеу. Ғанышты модельде тіс сауыты қате пішіндеу.	1. Ғанышты штам-пикте қаптама-ның ұзаруы 2. мойын аймағын-да штамп-тың тар болуы. 3. Тістің мойын аймағында штамп-тың кеңеюі 1. Табиғи тістің анатомиялық пішініне сәйкес келмеуі 2. Шайнау бұдырларының аса көп пішінде-луі 3. көршілес тістермен жанасу нүктесінің бомауы 4. - шайнау бетінің жеткілік-сіз штамп-талмауы: - қаптаманың мойын бөлігінің жеткілік-сіз штамп-талуы	Қаптама жиегініңі қызыл иек астына терң еніп тұруы. Қаптама жіңішке тіске кигізілмейді Қаптама кең, тістің мойын бөлігін толығымен қамтымайды. Клиникада ақау жөнделмеген. Тістесудің биіктелуі. Тағаммен қызыл иек бүртіктерінің жарақатталуы Тістесудің биіктелуі . Тістің мойын бөлігін толық қамтымауы. Қаптаманың жұқаруы.	Пародонттағы патологиялық өзгерістер. Цементсіздену, айналмалы тіс жегісі. Қалпына келтірілді. Пародонттағы патологиялық өзгерістер. Пародонттағы патологиялық өзгерістер. Қаптаманың цементсізденуі, айналмалы тіс жегісі. Уақытынан бұрын тозуы .	Шақтап келтіру кезеңінде қаптама жиегін қысқарту, шақтап келтіру, керек болса аздап қаптаманы кеңейту, үлгіні қайта алу, қаптаманы қайта жасау. Үлгіні қайта алып қаптаманы дайындау Үлгіні қайта алып қаптаманы дайындау Қаптама-ның қайтадан штамптау	Штампикте мойын бөлігін дәл оюлау Гильзаны термиялық өңдегеннен кейін қаптаманы алғашқы және соңғы рет штамптау

Жасанды қаптама дайындау барысында жіберілген асқынулар мен қателіктер (2 – ші кестеде көрсетілген) бірінші және екінші клиникалық кезеңдерде тіс дәрігері жіберген қателіктер және зертханалық кезеңдерде тіс технигі жіберген қателіктер және олардан кейін болатын асқынулары көрсетілген.

Атмосферадағы коррозияға, көл мен теніз суына қарсы тұра алатын, тоттанбайтын болаттар жатады. Тоттанбайтын болаттардың коррозияға тұрақтылығы, олардың физикалық – химиялық қасиетіне байланысты анықталады, яғни химиялық құрамына және термиялық өңдеуге тәуелді болады. Тоттанбайтын болаттардың стоматологиялық тәжірибеге енуіне себеп болған, 30 жылдардағы Д.Н. Цитриннің зерттеулері. Соңғы 10 жылдарына тоттанбайтын болаттрадың құймадары ортопедиялық стоматологияда кеңінен пайдаланады. Жоғарғы физико-механикалық қасиеті жоғарғы физико-механикалық қасиеттері, химиялық тұрақтылығы мен ерекше технологиясы, тоттанбайтын болаттардың алынбайтын протездердегі негізгі материаларының ішінде ерекше орын алады. Стоматологияда кеңінен таралған болат маркасы 1х18Н9Т (Т2% темір, 18% хром, 9% никель, 0,14% көміртегі және 1% титан) Құрамында 1,7%-ден 4,5%-ке дейін көміртегі бар темір құймасы гугун деп аталады. 0,1%-ден 1,7%-ке дейін құрамында көміртегі болғанда болат алынады. Темір , көміртегімен қосылысы, қатты ерітінділерді түзеді, олардың құрылымы мен қасиеттері құймалар үшін ерекше ерекше мәнді болады. Табиғатта хром әр түрлі қоспалар ретінде кездесеі. Оны хромиттен алады. Хромның ең басты қасиеті, оның антикаррозияға тұрақты болады. Оның оттегімен қосылысы тек жоғары температураларда болады (Cr2O3 және Cr2O3). Хром оксиді тіспротездерінің техникасында тоттанбайтын, кобальхромды құймалар кампоненті ретінде қолданылады. Хром құймаларының құрамына енеді, косылуы құйманың сыртқы бетіне қорғанышты қасиеті бар қабықша түзеді.

Табиғатта никель әр түрлі қосылыстар ретінде кездеседі (гарньерит). Химиялық қасиеті бойынша никель белсенділігі төмен элемент болып саналады. Никель құймаға серпінділік, қосылыммен өңдеуді жеңілдетеді.

Титан кристаларалық коррозияға қарсы тұрақтылығы карбиттің түзілуіне байланысты.

Тоттанбайтын болат ортопедиялық стоматологияда алынбайтын протездерді жасау үшін қолданылады. Тіс техниктерінің жұмысын жеңілдету үшін тоттанбайтын болатты әр түрлі бұйымдар түрінде шығарады: гильзалар, сымдар, ленталар т.б.

Зуботехникалық бұйымдарды тоттанбайтын болаттардан құю бірнеше қиындықтары бар:

2. жоғарғы температура қажет (1400º С -1450º С)

3. болат оңай балқиды

7- ші . Дәріс : Асыл құймалардан штампталған жасанды сауыттардың жасалу технологиясы

Асыл, металдар негізіндегі құймалар былай бөлінеді:

• алтын

• алтын палладині

• күміс – палладині

• алтын құймасы, платина және палладий

Алтын және олардың құймалары: Тіс протездерін жасау үшін таза алтын қолданбанды өйткені ол бұл күйінде өте жұмсақ. Тіс протездерін қойылатын талаптарына байланысты алтынға күміс, мыс, платина, кодмий, паладий сияқты металдар қосып механикалық қасиетін жоғарлатады.

Қаттылығына байланысты алтын құймаларын жұмсақ, орташа қатты, өте қатты деп бөледі. Қатты және өте қатты құймаларды 700º С қыздырып 10 минут ішінде суытса жұмсарады.

Тіс протездері үшін мына таңбалы алтын қолданды: 900, 750, 583.

916 таңбалы құйманың түсі ақшыл – сары өңдеуге жеңіл. Ол көпіртектес протездер, қаптама, микропротез, жартылай қаптама және әшекейге орындық жасау үшін қолданады. Бұл құйманың кемшілік қаттылығынын жеткіліксіздігінде.

900 таңбалы құйма ауыз қуысында коррозияға тұрақта, 916 таңбалы құймаға қарағанда қатты, түсі қызғылт. Иленгіштігіне байланысты қалыптағанға да ыңғайлы. Алтынды қалыпқа салып қалыптағанда қорғасын жастықтарынан және тез балқығыш құймадан: қорғасынның, висмуттың, қалайының жаңқалары қалып қояды. Олар алтынды қыздырған кезде балқып онымен қосылысқа түседі. Сондықтан алтынды қыздырар алдында тұз қышқылына немесе азот қышқылына салып тазартып алады. Қыздырған кезде алтынның сыртқы қабаты тотығады. Бұл тотықты тазалау үшін тұз қышқылын қолданады.

750 таңбалы құйманың құрамына кадмий мен платина кіреді. Кадмийді 5-10% етіп қосатын болса құйманың балқу температурасы төмендейді. Сондықтан бұндай құйманы дәнекер ретінде қолдануға болады.

Алтын құймаларының топтастырылулары:

Тіс техникалық алтын құймалар өздерінің физикалық қасиеті жағынан 4 түрге бөлінеді:

а) жұмсақ – аз қысым түсірілетін қондырғыларда қолданылады (салмалар);

б) орташа жұмсақ – орташа қысым түсірілетін қондырғыларда қолданылады; қаптамалар, құйылған салмалар, көпір тектес протездердің аралық бөліктерін біріктіру үшін.

в) қатты түрі – көп қысым түсірілетін қондырғыларда: жартылай қаптама, жұқа құйылған салмалар, көпір тектес протездің элементтері.

г) өте қатты – жұқа бөліктері бар қатты қысым түсірілетін бұйымдарда: ершік, ілмектер, қаптамалар.

Күміс – палладий құймалары.

Бұл құмалар қасиеті жағынан алтынның құймаларына жақын. Құймалардың түсі ақ, серпімділігі жоғары. Балқу температурасы: 1100-1200 Сº. Бұл құйманың құрамында күміс 75%, палладий 10%, алтын 15%, бриннельдің көрсеткіші бойынша қаттылығы 30. Құйманың құрамында палладийдің мөлшері жоғарылатылса онда балқу температурасы да көтеріліп, қатты және жыртылуға мықты болады. Күміс құйманың негізі болып қаттылығын жоғарылатады, ал алтын болса құйылу сапасын жақсартып құймаға алтынның түсін береді. Ауыз қуысында бұл құймалар басқа металдармен қосылып микроток туғызбайды. Күміс паладий құймалары қондырғылармен бірге тот баспайтын болатты қосуға болмайды, өйткені ауыз қуысында гальваникалық элемент пайда болып, ол созылмалы интоксикацияға алып келеді. Қолданылуы: тіс протездерінің штампты бөліктерін дайындайды (қаптамалар, алынбалы протездің негіздері). Алтыннан және күміс құймаларынан қондырғыларды өңдегенде зиянды қоспалардың араласпағанын қадағалайды (қорғасын, қалайы, сурьма, күкірт, сынап, висмут), олар металдың ішіне оңай еніп оның химико – физхикалық қасиетін төмендетеді.

Мұндай құймаларды алтын дәнекерлерімен дәнкерлейді.

Мыс негізіндегі құймалар (Рандоль).

Рандоль – мыс мырыш құймасы. Сыртқы түсі алтынға ұқсас. Ауыз қуысында тотығып, бұзылады. Бірақ жылтыры кетпейді. Осыдан металл өзгермейді деген ұғым қалыптасқан. Ас тұзының ертіндісінен металдың бұзылуына әкеліп соғады. Ал органикалық қышқылдар мыс пен улы қосылыс түзіліп, қанға сіңеді және организмге зиянды әсерін тигізеді. Құймаға қажетті дәнекер. Бір бөлік күміс және бір бөлік латон.

Мыс – аллюминий құймасы.

Балқу температурасы 1030 Сº. Құрамында 9 бөлік мыс және 1 бөлік аллюминий бар. Құйманың түсі алтынның түсіне ұқсас. Ауыз қуысы ішінде қараймайды. Бірақ тотығу реакциясы тез болады. Бұл құйма ортодонтиямен бет жақ ортопедиясын байлам (сым) ретінде қолданылады.

Мыс - мырыш - никель құймасы.

Балқу температурасы – 1024 Сº. Құйманың құрамы – 30 бөлігі мыс, 22 бөлігі мырыш, 15 бөлігі никель. Никельді марганецпен ауыстыруға болады. Металл күміс түстес, ауыз қуысында тотықты қабатпен тез жабылады. Организм үшін құйма зиянсыз.

Дәнекерлегіш – күміс дәнекері қолданылады.

Дюрь аллюминий құймасы.

Балқу температурасы – 605 Сº. Құйманың құрамы аллюминий, 0,5% магний бар.

Дюрь аллюминий құймасы ауыз қуысында тотықпайды. Қалайы арқылы дәнекерленеді. Болмаса, дәнекерлеуді ультра дыбыс арқылы жүргізуге болады.

Аллюминий – магний құймасы (магналий).

Балқу температурасы – 657 Сº. Құрамы 9 бөлігі алюминий, 1 бөлігі магний. Құйманың түсі ақ күміс тәріздес. Алюминий қатты қышқылға төзімді, күкірт қышқылы және көптеген органикалық қышқылдар құймаға әсер етпейді. Дәнекері қалайы. Дәнекерлеуді ультра дыбыспен жүргізуге болады.

Афинаж – алтынды құрамды бөліктерге ажырату.

1. тәсіл. Азот қышқылында күміс пен мыс еріп, алтыннан ажырайды. Ол үшін құйма дән тәрізді бөлшектерге бөлінеді. Бұл процесс күмістің қышқылда еруін жылдамдатады. Содан соң, оны фарфор табақшасына салып, үстіне азот қышқылын құйып қыздырады. Бұл кезде мыспен күміс ерітіндіге айналады да, алтын табақшаның түбіне қоңыр тұнба ретінде шөгеді. Құйманың кездейсоқ қоспаларын арылту үшін, жиналып алынған тұнба азот қышқылында тағы да, қайнатылады. Сонаң соң таза суда жуылып, кептіріледі де балқытылады. Алынған құйма таза алтын. Ерітіндіден таза күмісті де ажыратуға болады. Ол үшін ерітіндіге ас тұзын қосады. Нәтижесінде тұнбаға ақ хлорлы күміс түзеді. Тұнбаны жинап келтіреді, салмағының жартысындай болатын сода аз ған бура және силитра қосып таза күміс алуға болады.

2. тәсіл. Бір бөлік азот және екі бөлік тұз қышқылын қосып патша арағын жасайды. Фарфор табақшаға алтын құймасын және патша арағын құяды. Содан соң қышқылды қыздырады. Патша арағы алатын ерітіндіге өтіп, күміс хлорлы күміс ретінде тұнбаға түседі, тұнбаны ерітіндіден ажыратып алып, таза суда жуады да, келтіріп, балқытады. Сонда таза алтын алынады.

Саяси стандарты бойынша барлық металл құймалары мына топтарға бөлінеді:

1. Асыл металл құймалары алтынның негізінде

2. Асыл металл құймаларының құрамында 25-50% алтын, платина және тағы басқа құнды металдар

3. Асыл емес металл құймалары

4. Металлокерамикаға арналған құйма конструкциясы.

а) Алтының жоғары құрамы (75%)

б) Құрамы жоғары, асыл металдар: (алтын, платина немесе алтын және паллади 75%)

в) Палладий негізінеде (50%) жақсы технологиялық қасиеттерімен ерекшеленеді, коррозияға тұрақты, Таза алтын – жұмсақ металл. Жоғарғы мықтылығымен қатандыққа жету үшін оның құрамына лигатурлы металдар – мыс, күміс, платина, қосады.

Алтын құймасы бойынша оның құрамы пайызбен есептеледі.

Таза алтын метрлік сынама бойынша 1000 сынама болып есептеледі. Россияда алтындық сынаманың жоғарғы сынамасы 960 алтынды.

Англияда каратты сынамасы-жоғарғы проба 24 карат.

3 кесте - алтын құймалары әр-түрлі жүйе бойынша белгіленеді

Алтын құймаларының	Жүйе
Құрамында %	Метрлік	Алтынды
100	1000	24

Алтын құймаларының әр түрлі жүйе бойыншга белгіленуі (3-ші кестеде) көрсетілген.

4 кесте - алтын және хром – кобальт құймаларының физикалық және механикалық көрсеткіштері

Физикалық және механикалық көрсеткіштері	Сары алтын	Ақ алтын	Хром – кобальт құймасы
Балқу температурасы, Сº Тығыздығы, г/см³ Бриннель қаттылығы бойынша, кгс/мм² Мықтылық шегі, кгс/мм² Ұзаруы, %	900 15 220 35 2-35	1000 11,5 140 22 20-25	1290-1400 8-9 370 35 2-11

(4 – ші кестеде) алтын және хром – кобальт құймаларының физикалық және механикалық көрсеткіштері берілген. Хром – кобальт құймалары алтын құймаларына қарағанда екі есе жеңіл және қатты. Сондықтан хром – кобальт құймаларынан жасалған протездер жұқа және жеңіл болады.

5 кесте - алтын құймаларының қаттылығына байланысты құрамы

Құйма түрі	% саны
	Au	Ag	Cu	Pd	Pt	Zn
Жұмсақ Орташа қатты Қатты өте қатты	79-92,5 75-78 62-78 60-71,5	3-12 12-14,5 8-26 4,5-20	2-4,5 7-10 8-11 11-16	0-0,5 1-4 2-4 0-5	0-0,5 0-1 0-3 0-3	0,05 0,5 1,0 1-2

(5 – ші кестеде) алтын құймаларының қаттылығына байланысты құрамы көрсетілген. Қаттылығы тарапынан алтын құймаларын жұмсақ, орташа қатты, қатты және өте қатты деп бөледі.

6 кесте - әр түрлі таңбалы алтын құймаларының құрамы

Құйма түрі	% саны
	Au	Ag	Cu	Pd	Pt	Zn
916 900 750 750 583 583	91,6 90,0 75,0 75,0 58,3 58,3	4,2 4,0 5,0 8,0 19,0 13,0	4,2 6,0 14,2 9,0 18,5 28,0	- - - 8,0 - -	- - 5,0 - 2,5 -	- - 0,8 - 1,7 -

(6-шы кестеде) әр түрлі таңбалы алтын құймаларының құрамы белгіленген. Онда 900 – ші таңбалы құйма ауыз қуысында коррозияға тұрақты, 750-ші таңбалы құйманың құрамына кадмии мен платина кіреді, 916 –шы таңбалы құйманың түсі ақшыл сары өңдеуге жеңіл, 583-ші таңбалы құймамен көбінесе тіс протездерін жасау үшін қолданады.

Алтыннан және күміс – палладий құймаларынан штампты қаптама дайындаудың клиника зертханалық кезеңдері металдан жасалған штампты қаптама дайындаудың клиника зертханалық кезеңдерінен айырмашылығы жоқ. Бірақ бірнеше ерекшеліктері бар.

1. Алтыннан жасалған жасанды қаптаманың оклюзиялық бетінің қалыңдығы 0,28 - 0,3 мм .

2. Алтыннан жасалған қаптамаларды өңдеу үшін мүйізді немесе пластмассалы балғалар қолданылады.

3. Күміс палладий құймасының ағартқышы 10% НСl, ал алтын құймалары үшін 40-50% тұз немесе азот қышқылының ертіндісі жатады (бұйымды қыздырады да ертіндіге салады).

4. Алтын бөлшектер металға қарағанда бір – бірімен оңай дәнекерленеді өйткені асыл металдардың бетінде тотықты қабат түзілмейді.

5. Алтын қаптаманы екінші клиникалық шақтап келтіру кезеңінде тіс тұқылы тістесу бетінен дәнекердің қалыңдығы бойынша қосымша алынады.

6. Алтын қаптаманың ішкі беті және кесу қыры алтын дәнекермен құйылады, металдың қаттылығы төмен болған соң.

8- ші . Дәріс: Пластмассадан жасанды сауыт және әрленген сауыт жасау технологиясы

Пластмасса – дегеніміз табиғи заттардан химиялық жолмен алынатын немесе төменгі молекулалық заттарды синтездеу арқылы түзілетін күрделі органикалық заттар. Табиғатта пластмассаның негізін құрайтын заттар: табиғи газ, тас көмір, мұнай, торф және басқа табиғи заттар.

Пластмассалар жеке (плексиплас, полистирол) және бірнеше полимерлердің (аминопластмассалар, фенопластар және сополимерлер) қосындысынан тұруы мүмкін. Жоғарғы температураның пластмассаның физикалық, механикалық және химиялық қасиеттеріне тигізетін әсеріне байланысты пластмассалар термопластикалық және термореактивтік болып екіге бөлінеді.

Термопластикалық пластмассалар жоғарғы температурада жұмсарады. Ал температура төмендегенде өзінің құрамын өзгертпестен, қайтадан қатаяды. Термопластикалық полимерлерге мына материалдар жатады: полиметилметакрелат, полистерол, капрон, поливинилхлорид, полиэтилен, полипропилен, фторопласт, поликарбонат.

Стоматологияда кең қолданылатын пластмассалар акрилаттар. Олар акрилді және метакрилді қышқылдардың полимерлері немесе сополимерлері.

Термореактивті полимерлерге бакелит, аминопласт және фенопласт жатады. Пластмассаны қолдану үшін оған қойылатын негізгі талаптарды білу қажет. Пластмассалар ағза үшін оның зиянсыз болуы, ауыз қуысының шырышты қабықтарын тітіркендірмей және ауыз сілекейімен реакцияға түспеуі, ауыз қуысының кілегей қабығымен түстес болып және өзінің түсін ұзақ уақыт өзгертпеуі, техналогиялық алу жолдарының оңай және құнының арзан болуы, кейбір физикалық және механикалық көрсеткіштерінің талапқа сай болуы, басқа материалдармен оңай және берік байланысуы, металмен және басқа пластмассалармен химиялық байланысқа түспеуі, пластмассадан жасалған жасанды тістер сынған жағдайда оңай жөнделуі қажет. Стоматологияда кең қолданылатын пластмассалар: этакрил немесе АКР15, фторакс, акронил, бакрил.

Фторакс – құрамында фтор бар акрилаттар сополимерлер. Фторакс пластмассаның физикалық және химиялық қасиеттері өте жақсы: химиялық тұрақтылығы және мықтылығы өте жоғары. Ол жартылай мөлдір, түсі ауыз қуысының жұмсақ тіндеріне мейілінше жақын.

Акронил – метиметакрлаттың сополимері, құрамында поливинилэтилал бар. Мономерінің құрамында пластмассаның молекулалық байланысын күшейтетін диметакрилатэтиленгликоль бар. Акронил басқа материалдармен салыстырғанда техналогиялық көрсеткіштері жоғары және суда ісіну көрсеткіші төмен.

Бакрил – басқа материалдармен салыстырғанда өте берік, мықты. Алмалы – салмалы тістерді жасауға қолданылатын негізгі (базисті) акрилатты пластмасса.

Полимер мен мономер қосылғанда химиялық реакция – полимеризация жүреді. Полимеризация дегеніміз – төменгі молекулалы заттардың химиялық реакциясынан пайда болатын жоғарғы молекулалы зат алу. Бұл пластмассаларды алудың үш технологиялық жолы бар :

а) Полимер мен мономер қосындысының қамыр тәріздес түрінде үлкен қысымның әсерімен полимеризациялау.

ә) Полимер мен мономер қосындысын қыл тәріздес түрінде құю.

б) Полимер мен мономер қосындысын құм тектес түрінде құю.

Пластмассалы қаптамалардың металды қаптамағанда артықшылықтары болады, қаптаманың түсі табиғи тістердің түсіне сәйкес келеді, сондықтан оларды алдыңғы тістерге косметикалық мақсатымен дайындайды.

7 кесте - пластмассалы қаптама дайындаудың клинико - зертханалық кезеңдері

Клиника (дәрігердің жұмысы)	Зертхана (тіс – технигінің жұмысы)
1- келуі : Науқасты тексеру, диагноз қою, емдеу жоспарын құру. - Тісті егелеп, екі жақтан да үлгі алу; - Пластмассалы қаптама үшін түсін анықтау; 2-келуі: Шақтап келтіру және қаптаманы цементке бекіту	Модель құю ; Модельді орталық оклюзияда құрастырып, оклюдаторға бекіту; Пластмассалы қаптаманың балауыз мүсінін дайындау; Балауызды пластмассаға ауыстыру. Пластмассалы қаптаманы өңдеу және жылтырату.

(7-ші кестеде) пластмассалы қаптама дайындаудың клинико – зертханалық кезеңдері көрсетілген. Қаптама дайындау екі клиникалық және екі зертханалық кезеңдерден тұрады.

Егерде модель орталық оклюзияда құрастырылмаса тіс технигі тістесу біліктерін дайындайды. Бұл жағдайда пластмассалы қаптама науқастың үш рет келуімен бітеді.

Модель құйғаннан кейін тіс технигі егеленген тістің мойынын оюлайды және оны 0,3 мм ұзартады. Одан кейін балауыздан жасанды қаптаманың пішінін келтіреді. Балауыздан пластмассалы қаптаманың анатомиялық пішінін толық көлемде қалыптастырады, кейде ол аздап үлкен болады, өңдеу және жылтыратуға байланысты. Пішіндеуді ақ немесе сары балауызбен жүргізеді, өйткені түсті балауыз бояғыштары пластмассаның түсін өзгертуі мүмкін. Пішінделген балауыз қаптаманы көршілес тістер аймағымен аздап модельден кесіп алады да қалыпқа ғаныштайды. Ғаныш қатқаннан кейін балауызды ыстық судың көмегімен ағызып жібереді. Қалыпты суытады, керек түсті пластмассаны алып араластырады. Пластмасса ісінгеннен кейін оны қалыпқа салады, нығыздайды, бюгельге қысады да полимеризация жүргізеді. Көпіршіктер мен ішкі жарықшалар пайда болмас үшін полимеризацияны өте ұқыпты жүргізеді. Суыған қалыптан қаптаманы алып оны өңдейді, әрлейді, жылтыратады.

8 кесте - пластмассалы қаптама дайындаудың клиникалық кезеңдер

Жұмыс істеу кезеңдері

Жұмыс істеу реттілігі.

Ғаныштық үлгіні желімдеу. ғанышты модель дайындау. Балауыз біліктерін дайындау. модельді оклюдаторға ғаныштау. Пластмассалы қаптаманың балауыз мүсінін дайындау. 6. балауыз мүсінді қалыпқа ғаныштау. 7.пластмассалы қаптаманы қалыптау. полимеризация. 9. пластмассалы қаптамны өңдеу және жылтырату.

· Қызыл иек жиегі сызығын белгілеу және тіс аралық кеңістікті ажырату. · Ерітілген балауызды егеленген тіске құяды және қаптаманың анатомиялық пішінін келтіреді. · Пластмассалы қаптама пішінделген тісті модельден кесіп алады. · Қалыпты жұмысшы жағдайына келтіру. · Қалыптың төменгі бөлігіне сұйық ғаныш құйылады да оның ішіне қаптаманың балауыз құрылымы салынады. · Қалыптың жоғарғы бөлігі салынып үстінен ғаныш құйылады. · Ғаныш қатқаннан кейін қалыпты ыстық суы бар ыдысқа салады. · Қалыпты ашып ыстық сумен балауызды ағызып жібереді. · Қамыр тәріздлі пластмассаны дайындау. · Қаптаманы қалыптау. · Қалыпты қыспақтың астына салу. · Қалыпты қыспақтың астына алып оны бюгельге бекітеді. · Қалыпты бюгельмен бірге суға салады. Полимеризация жүргізіледі, одан кейін суыған қалыптан қаптама алынады. · Тегістегіш моторда тегістеу, зімпара қағазымен өңдеу. Ішкі бетін бұрғымен тегістеу.

(8-ші кестеде) пластмассалы қаптама дайындаудың клиникалық кезеңдері және жұмыс істеуге арналған құрал жабдықтармен жұмыс істеу реттілігі көрсетілген.

Дайын пластмассалы қаптаманы ауыз қуысында бекіткенге дейін судың ішінде сақталады.

1. Жасалынатын пластмассаның сауыт қалыңдығы 0,5-0,7 кем болмау керек. Бұл сауыттың беріктігі мен түсінің сақталуын қамтамасыз етеді.

Сауыт жасамас бұрын целлулоидты қалпақша дайындап алады. Содан кейін қалпақшаны тез қататын пластмассамен құйып толтырады. Пластмасса қатқан соң сыртқы қалпақшаны кесіп алып тастайды. Алынған сауытты тегістеп, жылтыратады.

2. Ең жақсы нәтижені алу үшін аралас әдістерді қолдану керек. Әуелі үлгі арқылы пластмассадан сауытты дайындап аламыз. Содан кейін оны жақтың қабысуына кедергі жасамау үшін оның енін пішінін және биіктігін қалыпқа келтіріп, тіс сауытына орналастырады. Содан соң сауытты тістен шешіп алып, оынң ішкі жағын мономерлеу сүртіп, ішіне тағы тез қататын пластмассамен толтырамыз. Бұны жасап біткеннен кейін сауытты тіске отырғызады. Сығылған пластмассаны алып тастайды. Пластмасса әбден қатқаннан кейін сауытты тістен шешіп аламаыз. Артық пластмассаны кетіріп, сауытты жылтыратып, оны гипске бекітеді. Бұл әдіс басқа әдістерге қарағанда тиімді.

3. Сақина көмегімен қалып шешу арқылы пластмассадан сауыт жасау. Сауытты термопластикалық масса мен цементпен құйып толтыру арқылы алады. Цементпен жасалған тістің үлгісін әуелі балауыздан үлгіні жасайды, оны гипстейді, пішінін келтіреді, сығады да пластмассаны жылтыратады. Цементпен жасалған тістің берік үлгісіне қарап, сауытты дайындағанда сауыт дәл шығады. Ол ауызда сауыттың тісте орнығуын жеңілдетеді.