XVIII yüzilliyin ikinci yarısında İrəvan xanlığının siyasi vəziyyəti

1.1.İrəvan xanlığının yaranması

Nadir şah 1747-ci il iyunun 20-də sui qəsd nəticəsində öldürüldükdən sonra onun yaratdığı imperiya dağılır və imperiyanın tərkibinə daxil olan Azərbaycan ərazisində 20-ə yaxın xırda feodal dövlətləri olan xanlıqlar yarandı (225,760; 233,86; 187,116-159; 58,12-14; 59,86-112; 65,220-221; 24,20-25; 44,128-132). Belə xanlıqlardan biri də mərkəzi İrəvan şəhəri olan İrəvan xanlığı idi. İrəvan müstəqil xanlığa çevrilənə qədər Səfəvi dövlətinin Çuxursəd bəylərbəyliyinin mərkəzi vilayəti olmuş, mürəkkəb və zəngin tarixi yol keçmişdi. İrəvanla bağlı siyasi hadisələrə qısaca nəzər salmaqla bu xanlığın əmələ gəlməsi səbəblərini izləmək mümkündür.

İrəvanın tarixi Səfəvi dövləti ilə sıx bağlı olmuşdu. XVI əsrin əvvəllərində yaranmış mərkəzi Təbriz şəhəri olan Səfəvi dövləti inzibati-ərazi bölgüsünə görə bəylərbəyliklərə bölünmüşdü. XVII əsrdə sayı on üçə çatan bəylərbəylikdən biri də mərkəzi İrəvan şəhəri olan Çuxursəd bəylərbəyliyi idi. İrəvanla birlikdə Naxçıvan və Maku əyalətləri də bu bəylərbəyliyin tərkibinə daxil olmuşdu (422,101; 233 ,117; 26,241-242; 391,88). Osmanlı Türkiyəsi ilə həmsərhəd olduğundan Çuxursəd bəylərbəyliyi hər iki imperiya arasında fasilələrlə bir əsrə qədər davam edən müharibələr nəticəsində xeyli dağıntıya və insan itkisinə məruz qalmış, İrəvan şəhəri isə dəfələrlə əldən-ələ keçmişdi (50,53, 68-74; 235,26, 58-59, 79-80, 83-84, 91-92; 132,75-76). Səfəvi şahlarının müharibələr zamanı «yandırılmış torpaq taktikası», Şah I Abbasın (1587-1629) «böyük sürgün» siyasəti də insan qırğınından əlavə, əyalətin təsərrüfat həyatını məhv etmişdi (134,488; 233,277; 390,101-102; 391,69-70). Burada sakitlik yalnız 1639-cu il mayın 17-də Səfəvi və Osmanlı imperiyaları arasında bağlanmış Qəsri-Şirin müqaviləsindən sonra bərqərar olmuşdu (20,263).

Azərbaycanın digər ərazilərində olduğu kimi, Çuxursəd bəylərbəyliyində, xüsusən də, onun tərkib hissəsi olan İrəvan əyalətində də müharibənin təsərrüfata vurduğu acı nəticələri aradan qaldırılmağa başlandı. İrəvan əyaləti Osmanlı Türkiyəsinə yaxın ərazidə yerləşdiyinə görə, Səfəvi şahları bu bölgəyə xüsusi diqqət yetirirdilər. Onlar bu bölgəyə özlərinə yaxın adamları hakim təyin edirdilər. Əvvəllər Çuxursəd bəylərbəyliyinin idarəçiliyi ustaclı tayfasının nümayəndələrinə tapşırılırdısa, şah I Abbasın (1587-1629) dövründən başlayaraq Qacar tayfasından olan hakimlər mərkəzi İrəvan şəhəri olan Çuxursəd bəylərbəyliyinin bəylərbəyi seçilməyə başladı. Əmirgünə xan Qacar (1604-1625) onun dövründə bəylərbəyi təyin olunmuşdu (233,126; 390,99; 391,68). Məhz Qacar nümayəndələrinin səyi nəticəsində İrəvan əyaləti dağıntılardan xilas ola bildi, müharibə nəticəsində qaçqın düşmüş insanlar öz doğma yurdlarına qayıtdılar. Tezliklə, İrəvan Səfəvilər dövlətinin ən varlı əyalətlərindən birinə çevrildi. Bunun şahidi olan fransız səyyahı J.Şardən yazırdı ki, İrəvan «ən varlı və çox gəlirli olan əyalətdir. Onun ildə otuz iki min tümən (500 min ekü) gəliri olur. (Hakimlər) varlanmaq məqsədi ilə alçaltma, hədiyyə, qadağan olunmuş yollarla bu gəliri iki yüz min tümənə çatdırırlar…Çuxursəd hakimlərinin şahın yanında böyük hörməti vardı» (52,23).

XVII əsrin axırları-XVIII əsrin əvvəllərində Səfəvilər imperiyasını dərin iqtisadi və siyasi böhran bürüdü (190,3-14; 394,112; 233,82-84; 187,63-64; 163,77-80; 72,35-65; 65,16-18). Şah I Soltan Hüseynin (1694-1722) həyata keçirdiyi islahatlar ölkəni bu bəladan xilas edə bilmədi (135,18-20). İmperiyanın hər tərəfində narazılıqlar və üsyanlar başladı (409,49). 1722-ci ildə imperiyanın mərkəz şəhəri İsfahanın əfqan tayfaları tərəfindən ələ keçirilməsi və şahın həbs edilməsi imperiyanın süqutunu yaxınlaşdırırdı. Bu hadisələr İrəvan əyalətindən də yan keçməmişdi.

XVIII əsrin əvvəllərində Azərbaycanda şah hakimiyyətinə qarşı üsyanlar başladı. Bu üsyanların ən böyüyü Hacı Davudun başçılığı ilə olmuşdu. 1721-ci ildə Hacı Davudun üsyançı dəstələri dövrün ən zəngin ticarət şəhərlərindən biri olan Şamaxı şəhərini ələ keçirmişdi (409,79; 135,94; 65,33-34). Şamaxı kimi iri ticarət şəhərinin işğal edilməsi qonşu əyalət hakimlərini təşvişə salmışdı. İrəvan hakimi baş verən hadisələrə biganə qala bilməzdi. Bu dövrdə İrəvan hakimi Allahqulu xan^ (1719-1724) idi (153,266; 40,15). O, və Gəncəli Uğurlu xan üsyanın qarşısını almaq üçün silahlı qüvvələrini üsyançılara qarşı birləşdirməyi qərara aldı. Hər iki hakim ilk növbədə şaha xəbər verərək ondan kömək xahiş etdilər. Lakin bu zaman şahın özünə kömək lazım idi. Həsən Cəlalyan yazırdı: «bu şəhər (Şamaxı- E.T) tutulduqdan sonra Gəncə və İrəvan hakimləri şəhərin tutulmasını şaha xəbər verdilər, özləri isə bütün qoşunu ilə Bərdə şəhərinə, Kür çayı sahilinə gəldilər. Orada İrəvan xanı bütün mahal hakimləri ilə, Gəncə xanı isə bütün əyanları ilə 30.000-ə qədər qoşun toplamışdı» (135,28). Digər mənbəyə görə isə, birləşmiş qoşunun tərkibi 40.000 nəfərə çatırdı (409,81; 74,74). Müttəfiq qoşunlar Bərdə yaxınlığında, Kür çayı sahilində dincələrkən üsyançıların gözlənilməz hücumu nəticəsində darmadağın edilmişdi. Həsən Cəlalyanın yazdığına görə, «bütün gecəni eyş-işrətlə keçirən qoşun səhərə yaxın dərin yuxuya getmişdi. Bundan istifadə edən üsyançılar sakitcə Kür çayını keçərək qəfl hücumla onları darmadağın edərək qaçmağa məcbur etmişdi» (135,29). Döyüşü təsvir edən ingilis səyyahı C.Hanvey qeyd edirdi ki, «Fasiləsiz hücumlara məruz qalan ordu, nəhayət, qaçmağa başladı, bir çoxları İrəvana, başqaları isə Gəncəyə qaçdılar, üsyançılar isə düşərgəni ələ keçidilər» (409,81). Bu döyüşdə irəvanlılardan da çoxlu ölən və yaralanan olmuşdu (74,74).

Ölkəni bürümüş böhran qonşu dövlətlərin buraya müdaxiləsini asanlaşdırır. XVIII əsrin 20-ci illərin əvvəllərindən başlayaraq Rusiya və Osmanlı imperiyaları fəallığını artırdı. 1722-1723-cü illərdə I Pyotrun başçılığı ilə rus qoşunlarının Azərbaycanın Xəzərsahili ərazilərinə yürüşü nəticəsində bu yerlər işğal edilmişdi (187,74-84; 65,38-54). Rusiya tərəfindən həmin ərazilərin işğal edilməsi, bu region uğrunda onunla rəqabət aparan Osmanlı Türkiyəsinin 1723-cü ildən Azərbaycana hücum etməsinə şərait yaratdı. Nəhayət, 1724-cü il iyulun 12-də Rusiya və Osmanlı Türkiyəsi arasında bağlanmış «İstambul müqaviləsi»nə görə, Azərbaycan torpaqları hər iki imperiya arasında bölüşdürüldü (5,4; 419,185-189; 84,c.1,58-62; 85,219-225).

İstambul müqaviləsi Osmanlı Türkiyəsinin Azərbaycanda fəaliyyətini daha da genişləndirirdi. Osmanlı qoşununun ilk hücumuna məruz qalan ərazilərdən biri də mərkəzi İrəvan şəhəri olan Çuxursəd bəylərbəyliyi idi. Azərbaycanın mərkəzi ərazilərinə gedən yol buradan keçdiyindən İrəvanda möhkəmlənmək osmanlılara çox vacib idi.

1724-cü il iyunun axırlarında Diyarbəkr hakimi Arif Əhməd paşa 30 minlik qoşunla Araz çayını keçərək İrəvan əyalətinə daxil oldu (409,106). Osmanlı qoşunu Arpa çayı sahilində düşərgə saldı. Onların keçirdiyi hərbi əməliyyat «Anonim erməni xronikası»nda, həm də ingilis səyyahı C.Hanveyin səyahətnaməsində ətraflı bəhs edilir. Arpa çayı sahilində mövqe tutmuş sərəsgər Arif Əhməd paşanın əmrinə əsasən Yavuz Həsənin və Qoç Əlinin başçılığı ilə 1800 nəfərlik hərbi hissə kəşfiyyat məqsədilə irəli göndərilir. Hərbi hissə İrəvan yaxınlığında Çuxursəd bəylərbəyi Allahqulu xanın süvari dəstəsi ilə üz-üzə gəldi. Baş vermiş qanlı döyüşdə osmanlılar qələbə çalır, tərəflər arasında çoxlu ölən və yaralanan olur. Məğlub edilmiş Allahqulu xan qalan qoşunla İrəvan qalasına sığınır və bir daha nizami osmanlı qoşunu ilə açıq döyüşə girməyə cəhd etmir (68,8).

İrəvan qoşunu geri çəkildikdən sonra Yavuz Həsənin və Qoç Əlinin başçılıq etdiyi osmanlı qüvvələri irəli hərəkət edərək Gərni yaşayış məntəqəsini mühasirəyə alır. İrəvan xanından heç bir kömək almayan Gərni əhalisi sülh danışığından sonra osmanlılara təslim olur (68,8-10). Gərnidə kiçik qarnizon saxlayan Osmanlı komandanlığı İrəvan şəhərini ələ keçirmək üçün qalan qoşunu qalaya yeridir və xanın sığındığı qalanı mühasirəyə alır.

Allahqulu xan İrəvan qalasının müdafiəsini vaxtında gücləndirə bilmişdi. O, qalanın müdafiəsini gücləndirmək məqsədilə ətraf kəndlərin əhalisini qalaya köçürmüşdü. İrəvan qalasının möhkəmləndiyini görən Arif Əhməd paşa ilk növbədə qalanın könüllü təslim olunması üçün xanın yanına xüsusi nümayəndə heyəti göndərdi. Lakin Allahqulu xan vaxt qazanmaq və şahdan gömək almaq niyyətilə osmanlı elçilərinə «şaha bu haqda xəbər göndərər və ancaq şahın razılığı ilə qalanı təslim edə bilər» cavabını vermişdi (68,11).

İrəvanlıların könüllü təslim olmayacağını görən Arif Əhməd paşa qalaya hücum əmrini verdi. Qala güclü bombardıma edilir. Hər iki tərəf mərdliklə döyüşürdü. C.Hanvey yazırdı: «Osmanlı ordusu xeyli sayda topa malik idi və bunun köməyi ilə onlar tezliklə, qala divarlarında çatlar əmələ gətirdilər. Sərəsgər (Arif Əhməd paşa- E.T) qalaya hücum edərkən onun qoşunu hünər göstərirdi, eyni zamanda bu hücum qala qarnizonu tərəfindən cəsarətlə dəf edilirdi» (409,107). İlk hücum cəhdinin uğursuzluğu İrəvan qalasının osmanlılar tərəfindən uzunmüddətli mühasirədə saxlamasına səbəb olur. Lakin qala sakinlərinin əzimkar müdafiəsinə baxmayaraq, osmanlı qoşunu qalaya hücumlarını dayandırmırdı. Osmanlıların ayrı-ayrı vaxtlarda İrəvan qalasına üç dəfə güclü hücumu qoşun hissələri tərəfindən mülkü əhalinin köməyi ilə mərdliklə dəf edilmişdi. Hər iki tərəfdən çoxlu ölən və yaralanan var idi. İş o yerə çatmışdı ki, cəsədlərin çürüməsindən hər tərəfi müxtəlif xəstəliklər bürümüşdü. Buna görə də, paşa ölənləri dəfn etmək üçün üç günlük barışıq xahiş etmişdi (409,107).

1724-cü il sentyabrın 10-da Osmanlı qoşunu İrəvan qalasına dördüncü hücumunu edir. Lakin bu hücum da müvəffəqiyyət gətirmir. Uğursuz hücumlar Osmanlı qoşununu ağır vəziyyətə salmışdı. Osmanlılar döyüşlərdə iyirimi minə yaxın adam itirmişdilər. Burada dözülməz hava şəraiti də öz işini görmüşdü (409,108). Lakin tezliklə ayın sonlarına yaxın Ərzurum hakimi Sarı Mustafa paşanın başçılığı ilə buraya əlavə qoşun hissələrinin gəlməsi İrəvan xanını bərk qorxuya saldı (409,108; 68,14).

Köməksiz qalmış qala sakinlərinin vəziyyəti heç də yaxşı deyildi. Bir tərəfdən döyüşlərdə ölənlərin sayının artması, digər tərəfdən ərzaq çatışmazlığı müdafiəçilərin sıralarını gündən-günə seyrəldirdi. Kömək üçün şah II Təhmasibə edilən müraciət də boşa çıxmışdı. Vəziyyətin ümüdsüz olduğunu görən Allahqulu xan Osmanlı komandanlığı ilə danışıqlara girmək qərarına gəldi. O, oktyabrın 1-də danışıq aparmaq üçün osmanlı düşərgəsinə nümayəndə heyəti göndərdi. Danışıqlara görə osmanlı baş komandanlığı təslim olacağı təqdirdə yerli əhaliyə aman verirdi. Razılığı əsasən başda xan olmaqla yerli qoşun hissələri bütün əmlakları ilə birlikdə Qarabağ sərhəddinə qədər yola salınacaq, saray əhli və qalanın müdafiəsində iştirak etməyən xalq kütləsi isə İrəvan şəhərinə köçürülməli idı. Paşa onların özlərinə və əmlakına toxunmayacağına söz verirdi. Şəhər, qala artilleriyası, silah- sursatı ilə birlikdə osmanlılara təhvil verilməli idi. Beləliklə, razılığa gəlinmiş bütün maddələr yerinə yetirildi. Qarahisar paşası öz dəstəsi ilə yerli qoşun hissələrini sərhəddə qədər yola saldı və Allahqulu xan şah II Təhmasibin Əhərdə yerləşən qərargahına getdi (409,108-109; 68,15-17).

İrəvan qalasının mühasirəsi iyulun əvvəllərində başlamış və oktyabrın 1-də isə osmanlılara təslim olmaqla 3 ay davam etmişdi. Osmanlı qoşununun bu yürüşü İrəvan əyalətində böyük dağıntılara və insan təlafatına səbəb oldu. Bundan əlavə, Osmanlı işğalı ilə razılaşmayan xeyli əhali Azərbaycanın müxtəlif ərazilərinə köçməyə başladılar.

İrəvan şəhəri işğal edildikdən sonra burada Osmanlı üsuli-idarəsi yaradıldı. İrəvan əyaləti Osmanlı Türkiyəsinin sancaqlarından birinə çevrildi (33,9). Buraya ilk osmanlı hakimi Rəcəb paşa (1724-1728) təyin olundu. İrəvan əyaləti on bir il osmanlıların əlində qalmışdı (153,177; 40,15).

XVIII əsrin 20-ci illərin sonu-30-cu illərin əvvəllərində görkəmli sərkərdə Təhmasibqulu xanın siyasi səhnəyə çıxması Səfəvi dövlətində böyük dönüş yaratmışdı. O, ilk növbədə xalqı öz tərəfinə çəkərək əfqan tayfalarını İranın mərkəzindən qovdu (392,46; 190,44-55). Bundan sonra o, Səfəvi imperiyasını bərpa etmək məqsədilə rus və osmanlı müdaxiləçilərinə qarşı mübarizəyə başladı (60,53; 65,97).

XVIII əsrin 30-cu illərin ortalarında Nadirin osmanlı işğalçılarına qarşı hərbi fəaliyyəti daha da genişləndi. Güclü qoşuna malik olan bacarıqlı sərkərdə işğal olunmuş Azərbaycan torpaqlarını osmanlılardan geri ala-ala şimala doğru hərəkət edir. 1734-cü ilin yayında Şimali Azərbaycana və Dağıstana hücum edən Nadir xanın qoşunu həmin ilin oktyabr ayında Gəncə şəhərini mühasirəyə almağa başlayır (68,52; 414,125). Həmin vaxt Gəncə şəhərində ərzaqla təmin olunmuş beş minə qədər nizami Osmanlı qoşun hissəsi var idi (409,139). Nadir xanın qoşununun güclü hücumuna baxmayaraq, Osmanlı qoşunu onlara ciddi müqavimət göstərirdi. Müqavimətin bir səbəbi də, osmanlıların Qarsdan kömək almaq ümüdi idi. Bu zaman həqiqətən də, Qarsda Abdulla paşanın başçılığı ilə Osmanlı qoşunu Gəncə qarnizonuna köməyə tələsirdi. Bu xəbəri eşidən Nadir xan Gəncədə azsaylı qoşun saxlayaraq osmanlı paşasını qarşılamaq üçün Osmanlı-Səfəvi sərhəddinə doğru hərəkət edir. 1735-ci ilin iyulunda İrəvan şəhəri yaxınlığında, erməni kilsəsi olan Eçmiədzinin (Üçkilsə-E.T) şimal-şərqində osmanlı qoşunu ilə Nadirin qoşunu arasında qanlı döyüş baş verdi (118,72; 409,144). Bu döyüşdə Nadir xanın qoşunu 55.000, Abdulla paşanın qoşunu isə 80.000 nəfərdən ibarət olmuşdu (409,144-145). Tərəflər arasında baş vermiş döyüş nəticəsində Osmanlı qoşunu güclü müqavimətə məruz qalaraq, çoxlu itki verməklə geri çəkilməyə məcbur olmuşdu (187,205; 118,72; 409,145).

Osmanlıları məğlub etdikdən sonra Nadir xan İrəvan qalasını mühasirəyə alır. Erməni anonim xronikasında yazılır: «Həmin vaxt İrəvanı idarə edən osmanlılar Təhmasibqulu xanın gəldiyini eşidəndə şəhərdən qırağa çıxmayaraq qalanın müdafiəsini möhkəmləndirməklə məşğul oldular. Təhmasibqulu xan isə qoşunu irəli apararaq qalanı mühasirəyə alır» (68,52). Tezliklə nizami Osmanlı qoşununun məğlub edilməsi qarnizon rəhbərliyini sülh danışığına təhrik etdi. Qala döyüşsüz təslim olduqdan sonra orada yerləşən Osmanlı qoşun hissələrinə Qars şəhərinə geri çəkilməyə icazə verilir (409,147; 68,52).

Osmanlılarla müharibə İrəvan əyalətinə böyük dağıntı gətirmişdi. Müharibə fəlakətinə məruz qalmış İrəvan əyaləti Nadirin burada həyata keçirdiyi tədbirlərdən sonra daha da acınacaqlı vəziyyətə düşdü. Əvvəla onun əmrinə əsasən bu əyalətdən 300 ailə Xorasana köçürülür (413,14; 409,146). Əhaliyə könüllü olaraq şəhərdə qalması, yaxud şəhərdən çıxıb getməsi müraciəti edilir. Sonra maddi vəziyyətlərindən asılı olaraq həm müsəlman, həm də xristian varlılarından 10, 20, 40 və 50 tümən məbləğində vergi alınır (68,52). Nadirin göstərişinə əsasən bu dəfə də, Eçmiədzin kilsəsinə toxunulmamışdı. Katolikos A.Kretatsiyə xanın özü mehribanlıq göstərmişdi (186,249).

Qoşununun bir hissəsini İrəvan şəhərində saxlayan Nadir xan yenidən Gəncəyə qayıdaraq mühasirəni davam etdirir. Köməksiz qalmış Gəncə qarnizonu təslim edilir (414,127).

Azərbaycan ərazisi osmanlı qoşunundan təmizləndikdən sonra Nadir qoşunu ilə Muğan düzünə çəkilir. 1736-cı ildə Səfəvilər sülaləsinin son nümayəndəsi şah III Abbasın qəfil vəfat etməsindən istifadə edən sərkərdə həmin ilin martında özünü şah elan etdi (409,150-154; 190,118-125; 233,319-320; 187,106-108; 72,63; 65,122-125). Bu mərasimdə ayrı-ayrı bölgələrdən gələn nümayəndələrlə yanaşı, İrəvandan gəlmiş xan, şeyx-ül-islam, katolikos, bəylər, mirzələr, ağalar, kələntərlər, kəndxudalar, məliklər və s. iştirak edirdilər (186,249).

Nadir şah seçildikdən sonra Səfəvi imperiyasının inzibati-ərazi bölgüsünü ləğv edir. Səfəvilərin Azərbaycanda mövcud olan ayrı-ayrı bəylərbəylikləri Azərbaycan bəylərbəyliyi adı altında birləşdirilir. Onun başçısı Nadirin qardaşı İbrahim xan təyin olunur. «Nadir şah Tiflis, Gəncə, İrəvan, Naxçıvan, Qarabağ vilayətlərini Rum əhli və qoşununun əlindən alıb öz ixtiyarına keçirdikdən sonra… Azərbaycan sərdarının (İbrahim xan-E.Q.) səlahiyyətinə verilmişdi. Hər elin və mahalın xanları və məlikləri var idi. Bunlar Azərbaycan sərdarının əmri üzrə padşahın tapşırıqlarını yerinə yetirirdilər» (37,109-110). Nadirin Muğan düzündə şah seçilməsində şəxsən iştirak edən erməni katalikosu Abram Kretatsi yazırdı: «İlk növbədə Nadir şah öz qardaşını (İbrahim xanı-E.Q.) farsca Azərbaycan adlanan Atropatena ölkəsinə rəis, sərdar, yəni sərkərdə təyin edib, Naxçıvanın, İrəvanın və bütün Ararat (İrəvan-E.Q.) əyalətinin, Gürcüstanın idarəsini ona tapşırdı və onu başqa xanlar üzərində bəylərbəyi, hakimi-mütləq təyin etdi» (186,244; 190,127). Şahın gördüyü ilk tədbirlərindən biri də Azərbaycanın müxtəlif bölgələrinə və şəhərlərinə hakimlərin təyin etməsi oldu. Nadir şah Heratdan Muğana gəlmiş Pir Mahmud xanı İrəvan əyalətinin xanı təyin edir. Abram Kretatsi yazırdı: «ilk əvvəl İrəvan xanı və bəylərbəyi təyin olunmuş Pir Mahmud xan Heratdan gəlib çıxdı, lakin (şah) onu hal-hazırda yanında saxlayır. Onun əvəzinə Muğandan (İrəvana) göndərilən naib Məhəmməd Rza bəy bu günə qədər Pir Mahmud xanın əvəzinə İrəvan əyalətini idarə edir» (186,227).

Fəaliyyətinin birinci dövründə ölkəni xarici müdaxiləçilərdən təmizləyən Nadirin, şah seçildikdən sonra apardığı saysız-hesabsız müharibələri və ağır vergi siyasəti xalqın vəziyyətini daha da ağırlaşdırırdı. Taxılın çatışmazlığı və əkin sahələrinin boş qalması nəticəsində ölkəni aclıq bürümüşdü. Ölkədə baş verən acınacaqlı vəziyyəti A.Kretatsi belə təsvir edirdi: «Təkcə Muğanda deyil, hər yerdə, Təbrizdə, Tuzaxda (Tovuz), Gəncədə, Qazaxda, Loridə, Gürcüstanda, Sevan (Göyçə-E.Q.) gölünün sahillərində, Saxnuzorda, Qafanda, Naxçıvanda, İrəvanda çörək tapılmırdı. Bu vilayətlərdə buğdanın satış qiyməti bir şahıya satılırdı və bəzən bu qiymətə də tapmaq olmurdu» (186,253).

Şah isə yeni-yeni vergilər tələb edirdi. Vergiləri verə bilməyən xalq narazılıq edərək silahlı üsyana qalxmışdı. XVIII əsrin 40-cı illərin əvvəllərində bir sıra şəhərlərlə yanaşı İrəvan şəhərinin əhalisi də üsyan edərək dağlara qaçmışdı. Lakin ilk əvvəl İrəvan xanı Pir Mahmud xan bu üsyanları yatırmağa müvəffəq olmuşdusa da (30,24), sonralar Nadir şah hökumətinə qarşı olan üsyanları yatırmaq çox da asan olmamışdı.

1746-1747-ci illərdə Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində Əfşarlar dövlətinə qarşı üsyanlar daha da gücləndi. Hətta sadə xalqdan əlavə, nüfuzlu şəxslər də bu üsyanlarda fəal iştirak edirdi. Həmin dövrdə Azərbaycanda olmuş Rusiyanın İrandakı səfiri M.M.Qolitsın yazırdı: «…hazırda İranın bir çox vilayətlərində və yerlərdə təhlükəli vəziyyət yaranmış, böyük çaxnaşma başlanmışdı. Artıq Gəncə, İrəvan, Naxçıvan, və Tiflisdə çoxlu vergilər və cərimələr üzündən demək olar ki, kiçikdən böyüyə kimi bütün əhali, hətta həmin şəhərlərin vəzifəli şəxsləri üsyan edib öz var-dövlətləri, mal-qaraları ilə dağlara çəkiliblər» (30,25). Azərbaycan əyalətləri nəzarətdən çıxmışdı, əhali karvanları soyur və qarətlə məşğul olurdu. Rusiyanın Rəşt şəhərindəki konsulu Kopıtovski 1747-ci il 24 may tarixli M.M.Qlitsına ünvanladığı məlumatında bildirirdi: «İrəvan, Gəncə, Tiflis, Şamaxı şəhərləri üsyan qaldırıb, əvvəlcə Tiflis, Gəncə, Şamaxı, sonra isə İrəvan şahdan ayrılıb. Şamaxılılar dağıstanlılarla, tiflislilər Gəncə əhalisi ilə birlikdə karvanları soyur və qarətlə məşğul olurlar. İrəvanlılar isə qalanı möhkəmləndirməklə məşğuldurlar» (8,45-46).

Nadir şah bu üsyanların qarşısını almaq üçün əmisi oğlu Əmiraslan xanı 20 minlik qoşunla Azərbaycanın şimalına göndərdi. Bərdə yaxınlığında gəncəlilərlə baş verən döyüşdə şah qoşunu məğlub edilir. Araz çayına doğru çəkilən Əmiraslan xan Təbrizə məktub yazaraq əlavə kömək istəyir. Təbrizdən 21 top, 24 zəmburəngə malik qoşun alan Əmiraslan xan növbəti dəfə İrəvana döğru hərəkət edir. Lakin irəvanlılar onun qoşununu məğlubiyyətə uğradır. Uğursuzluğa düçar olmuş Əmiraslan xan İrəvanın 10 verstliyində düşərigə salaraq, vəziyyətlə əlaqədar şaha məlumat göndərərək onun əmrini gözləyir (8,46).

Nadir şahın 1747-ci ilin iyulunda sui-qəsd nəticəsində öldürülməsi (190,312-313; 72,254) ölkəni bürümüş üsyanların yatırılmasına mane oldu. Şahın öldürülməsilə ölkədə qarışıqlıq yaranır, hər tərəfdə taxt-taca iddialar irəli sürülməyə başladı. Bu mübarizədə müvvəqqəti olaraq Nadir şahın qardaşı oğlu Əliqulu xan Adil şah adı ilə hakimiyyətə gətirilir (41,33; 37,114; 76,152; 190,315-316; 65,218; 24,20). Lakin yeni şah müstəqil xanlıqların yaranmasının qarşısını ala bilmədi. Müstəqil olmağa çalışan Azərbaycan xanları taxt-tac iddiaçılarına qarşı mübarizə şəraitində öz kiçik feodal dövlətlərini yaradırdılar.

Tax-taca iddia edilənlərdən biri də yalançı şahzadə Sam Mirzə idi. O, hələ Nadir şahın ölümündən bir qədər əvvəl Ərdəbildə özünü şah elan etmişdi. Şahın ölümündən sonra Astaraya gedərək oranın hakimini və qardaşını Səfəvi sülaləsindən olduğuna inandıraraq onlarla ittifaq bağlamış və hakimi özünə vəzir təyin etmişdi. Astara hakimini öz tərəfinə çəkə bilən yalançı şahzadə Təbrizə gəlmiş və yerli əhalini özünün şah olduğunu inandırmağa çalışmışdı. Bakı hakimi də onun tərəfinə keçir. Sam Mirzə özünə tərafdarlar toplamaqla hakimiyyətini genişləndirməyə çalışırdı. Beləliklə, o, 12-15 minlik qoşun toplamağa nail olur (188,101; 65,218).

Sam Mirzənin ilk hücumuna Rəşt şəhəri məruz qalır. Lakin Sam Mirzə burada möhkəmlənə bilməmişdi. O, Adil şahın göndərdiyi cəza dəstəsinin yaxınlaşdığını eşidərək əvvəlcə Ərdəbilə, sonra isə Təbrizə çəkilir (188,101-102). Təbrizə gələn Sam Mirzə Nadir şahın təyin etdiyi nümayəndələrini qətlə yetirərək burada möhkəmlənir. O, Azərbaycanın ayrı-ayrı bölgələrinə müraciətlər göndərərək hakimiyyətinin tanınmasına çağırırdı. Azərbaycan xanları onun müraciətlərinə biganə qalsa da, sadə xalq onun çağırışlarını müsbət qarşılayırdı. Hətta İrəvan, Gəncə, Şamaxı, Tiflis, Muğan, Astara və Ərdəbil əhalisi 40 minə qədər qoşun toplamış və onun adına pul da kəsilməyə başlamışdı (9,46-47; 65,219).

Digər tərəfdən yalançı şahın Əfşar hakimiyyətinə qarşı baş vermiş üsyanlara kömək göstərmək qərarı əhali arasında onun nüfuzunun artmasına şərait yaratmışdı. Belə ki, həmin dövrdə İrəvanda Pir Mahmud xana və Nadir şahın əmisi oğlu Əmiraslan xana qarşı yerli əhalinin üsyanı davam edirdi. Sam Mirzə İrəvan üsyançılarına kömək etmək məqsədi ilə İrəvan şəhərinə doğru hərəkət edir. Lakin İrəvan yaxınlığında düşərgə salmış Əmiraslan xan üsyanı yatırmaqla yanaşı Sam Mirzəni də məğlubiyyətə uğrada bilir (65,219). Məğlub olunmuş yalançı şah yenidən Təbrizə qayıdır. Əmiraslan xan Sam Mirzəyə məktub yazaraq onun hakimiyyətinin tanımadığını bildirir və Təbrizə doğru hərəkət edir. Mərənd şəhəri yaxınlığında tərəflər arasında baş verən döyüşdə Əmiraslan xan Sam Mirzənin qoşununu darmadağın edir. Tezliklə, Sam Mirzə ələ keçirilərək Təbrizdə edam edilir (188,103).

Sam Mirzəyə qalib gələn Əmiraslan xan Təbrizdə möhkəmlərək müstəqil Azərbaycan dövləti yaratmaq niyyətində idi (65,221). Tezliklə o, Azərbaycan xanlarını özünə tabe etmək üçün fəaliyyətə başlayır. Əmiraslan xan Ərdəbil və Qaradağ xanlıqlarını özünə tabe etsə də, Şəki xanı Hacı Çələbi ilə döyüşdə məğlubiyyətə uğrayır. Dövrün güclü Azərbaycan xanlarından biri olan Şəki xanı ilə döyüşdə məğlub olan Əmiraslan xan İrəvana çəkilir. Bu dövrdə İrəvan əhalisi şah nümayəndəsinə qarşı yenidən üsyan qaldıraraq hakimiyyəti ələ keçirmişdi. İrəvan ərazisində düşərgə salan Əmiraslan xan üsyanı yatırmağı qərara aldı. O, əfşar sərkərdələrindən olan Mir Mehdi xanı qoşunla İrəvana göndərdi. Lakin Əmiraslan xanın siyasətindən narazı olan Mir Mehdi xan irəvanlılarla razılığa gələrək onlarla birləşir və üsyanın rəhbəri olur. Əmiraslan xanın onlara aman verməcəyini bilən yerli əhali ona güclü müqavimət göstərir. Bu müqavimət qarşısında Əmiraslan xan geri çəkilməyə məcbur oldu. Tezliklə Əmiraslan xana qarşı irəvanlıların da daxil olduğu Azərbaycanın müxtəlif bölgələrinin ittifaqı yarandı. İrəvanlılara rəhbərlik edən Mir Mehdi xan, Muğan xanı Həsənəli xan, Əmiraslan xan tərəfindən talana məruz qalmış kürdlər, avşarlar qüvvələrini birləşdirərək 30.000-ə yaxın qoşunla Əmiraslan xana qarşı çıxırlar. Birləşmiş qoşunlar Urmiya şəhərinə hücum edərək xanın burada yerləşən bütün xəzinəsini ələ keçirir və öz aralarında bölüşdürürlər (70,203-204). Bunun ardınca doğma qardaşı Adil şahı taxtdan salaraq hakimiyyətə gələn İbrahim Mirzə Əmraslan xanı məğlub edərək onu öldürür (24,108; 25,40). Beləliklə, irəvanlılar yeni yaranmış xanlığı təhlükədən qoruya bildilər.

Beləliklə, İrəvan üsyançılarını öz tərəfinə çəkərək, üsyana rəhbərliyi ələ ala bilən Mir Mehdi xan Əfşar (1747-1752) hakimiyyəti ələ keçirərək müstəqil İrəvan xanlığının əsasını qoyur (421,93).