Добавил:

Upload Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.

Вуз:

Московский государственный университет им. М.В. Ломоносова

Предмет:

[НЕСОРТИРОВАННОЕ]

Файл:

Irevanskoe_hanstvo_-1747-1828.doc

Скачиваний:

Добавлен:

01.07.2025

Размер:

5 Мб

Скачать

☆

<<< < Предыдущая 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 3132 / 3532 33 34 35 > Следующая >>>

Verdibasar mahalı üzrə

Sayı	kəndlər	Azəri türkü				Ermənilər
		ailənin sayı	adamın sayı			ailənin sayı	adamın sayı
		ailənin sayı	kişi	Qadın	yekun	ailənin sayı	kişi	qadın	yekun
1	Xorxarab	3	4	4	8	-	-	-	-
2	Vedi sufla	28	83	83	166	-	-	-	-
3	Əli Məhəmmədqışlağı	20	49	53	102	-	-	-	-
4	Şüyütlü	35	135	128	263	-	-	-	-
5	Xalisə	23	81	68	149	-	-	-	-
6	Dəvəli	2	11	17	28	-	-	-	-
7	Vedi ulya	131	441	358	799	2	9	6	15
8	Daşlı	16	43	41	84	-	-	-	-
9	Koravəng	9	35	24	59	-	-	-	-
10	Yenicə	4	18	19	37	-	-	-	-
11	Avşar	13	42	38	80	-	-	-	-
12	Sədərək	135	469	409	878	-	-	-	-
13	Əsni	11	20	21	41	-	-	-	-
14	Kərgi	3	11	6	17	-	-	-	-
15	Qədirli	11	24	21	45	-	-	-	-
16	Qarağac	12	52	42	94	-	-	-	-
17	Camışbasan	9	26	25	51	-	-	-	-
18	Çiqni	37	87	91	178	-	-	-	-
19	Çirmanis	24	61	44	105	-	-	-	-
20	Küssüz	39	113	108	221	-	-	-	-
21	Ərmik	9	23	21	44	-	-	-	-
22	Yekun	574	1828	1621	3449	2	-	-	-

Şərur mahalı üzrə

Sayı	kəndlər	Azəri türkü				Ermənilər
		ailənin sayı	adamın sayı			ailənin sayı	adamın sayı
		ailənin sayı	kişi	qadın	yekun	ailənin sayı	kişi	qadın	yekun
1	Quşçu Dəmirçili	37	77	65	142	-	-	-	-
2	Maxta	39	90	68	158	-	-	-	-
3	Düdəngə	23	62	55	117	-	-	-	-
4	Zeyvə	24	59	57	116	-	-	-	-
5	Noraşen sufla	11	39	30	69	-	-	-	-
6	Əskikənd	10	26	15	41	-	-	-	-
7	Mahmud kəndi	11	35	33	68	-	-	-	-
8	Noraşen ulya	25	62	54	116	-	-	-	-
9	Loşan	5	13	10	23	-	-	-	-
10	Daşarx	15	34	31	65	-	-	-	-
11	Kürkçülü	28	107	88	195	-	-	-	-
12	Kürdkəndi	19	40	44	84	-	-	-	-
13	Şəhriyar	44	103	80	183	-	-	-	-
14	Yengicə	104	246	238	484	-	-	-	-
15	Çomaxtir	29	58	67	125	-	-	-	-
16	Carçıboğan	19	54	46	100	-	-	-	-
17	Məhəmməd Sabir	9	21	19	40	-	-	-	-
18	Muğancıq Mirzə Müslüm	12	31	31	62	-	-	-	-
19	Muğancıq mehrablı	10	25	21	46	-	-	-	-
20	Qarhun	28	76	72	148	-	-	-	-
21	Aralıq Kəlbəlixan	26	73	65	138	-	-	-	-
22	Aralıq Məhəmmədəli xan	17	45	32	77	-	-	-	-
23	Siyaqud	17	51	40	91	-	-	-	-
24	Kosacan	23	71	61	132	-	-	-	-
25	Parçi	30	101	68	169	-	-	-	-
26	Ələkli	12	28	30	58	-	-	-	-
27	Yalqızağac	19	36	37	73	-	-	-	-
28	Verməzyar	33	95	94	189	-	-	-	-
29	Xanlıqlar	-	-	-	-	-	-	-	-
30	Abadulla	22	68	68	136	-	-	-	-
31	Abbasqışlağı	39	103	111	214	-	-	-	-
32	Tomaslı	22	54	45	99	-	-	-	-
33	Vayxır sufla	21	52	55	107	-	-	-	-
34	Sərdarabad	23	40	41	81	-	-	-	-
35	Diyadin	9	23	23	46	-	-	-	-
36	Ərəbyengicə	45	106	92	198	-	-	-	-
37	Qarahəsənli	57	147	137	284	-	-	-	-
38	Babəki və yaxud Abisiyah	11	31	30	61	-	-	-	-
39	Keştas	18	51	47	98	-	-	-	-
40	Dərvişlər	33	93	77	170	-	-	-	-
41	Arbatan	19	37	46	83	-	-	-	-
42	Xələc	32	59	71	130	-	-	-	-
43	Əlişir	33	82	102	184	-	-	-	-
44	Mucanlı	37	103	102	205	-	-	-	-
45	Qorçulu	15	53	45	98	-	-	-	-
46	Ağəhməd	30	96	92	188	-	-	-	-
47	Qarabürc	25	65	60	125	-	-	-	-
48	Təzəkənd	9	37	23	60	-	-	-	-
49	Burunlu	18	50	48	98	-	-	-	-
50	Vayxır ulya	105	289	247	536	-	-	-	-
51	Yekun	1305	3397	3113	6510	-	-	-	-

Sürməli mahalı üzrə

Sayı	kəndlər	Azəri türkü				Ermənilər
		ailənin sayı	adamın sayı			ailənin sayı	adamın sayı
		ailənin sayı	kişi	qadın	yekun	ailənin sayı	kişi	qadın	yekun
1	Arkuri	-	-	-	-	177	506	510	1016
2	Rəhmədabad və yaxud Ramazankəndi	18	55	50	105	-	-	-	-
3	Həsənabad	12	50	48	98	-	-	-	-
4	Süleymanabad	22	97	77	174	-	-	-	-
5	Cənnətabad	23	87	68	155	-	-	-	-
6	Daşburun	-	-	-	-	58	192	158	350
7	Toxanşahlı qacar	29	112	87	199	-	-	-	-
8	Tohanşahlı bayat	14	44	39	83	-	-	-	-
9	Göyçəli	9	28	25	53	-	-	-	-
10	Şirəçi	7	25	19	44	-	-	-	-
11	Səfərqulu	13	41	31	72	-	-	-	-
12	Əlican	-	-	-	-	17	60	60	120
13	Hüseyn kəndi	-	-	-	-	24	64	63	127
14	Mürşüdəliqışlağı	8	23	22	45	-	-	-	-
15	Zülfüqar	10	28	28	56	-	-	-	-
16	Tacirli	3	10	11	21	35	106	114	220
17	Evcilər	-	-	-	-	51	171	160	331
18	Amarat	3	8	8	16	-	-	-	-
19	Nəcəfəli	3	12	12	24	19	75	75	150
20	Qazıqışlağı	14	46	30	76	23	72	60	132
21	Ələtli	-	-	-	-	36	144	132	276
22	Panik	-	-	-	-	43	138	122	260
23	Qızıl Zakir	11	28	31	59	6	16	17	33
24	Qazançı	20	81	72	153	-	-	-	-
25	Sarıçoban	13	38	32	70	-	-	-	-
26	Ağavyer	10	31	19	50	-	-	-	-
27	Ağməhəımməd	48	175	153	328	-	-	-	-
28	Ərəbkirli	15	62	63	125	-	-	-	-
29	Molla Əhməd	20	102	103	205	-	-	-	-
30	Yaycı	67	221	196	417	-	-	-	-
31	Quzugüdən	18	62	63	125	-	-	-	-
32	Qasımcan	13	51	49	100	-	-	-	-
33	Blur	-	-	-	-	69	266	231	497
34	Ağveys	-	-	-	-	41	125	122	247
35	Əliqəmərli	-	-	-	-	-	-	-	-
36	Xoşxəbər	3	14	13	27	38	114	112	226
37	Xəlifəli	-	-	-	-	-	-	-	-
38	İğdır	-	-	-	-	19	53	49	102
39	İbrahimabad	19	77	76	153	-	-	-	-
40	Bəhərli	-	-	-	-	27	104	93	197
41	Arhacı	91	321	295	616	-	-	-	-
42	Mələkli	60	239	210	449	-	-	-	-
43	Qaraqoyunlu	73	284	252	536	-	-	-	-
44	Daşlıca	6	16	12	28	-	-	-	-
45	Siçanlı	4	11	9	20	-	-	-	-
46	Qızılqullə	9	19	19	38	-	-	-	-
47	Güllücə	-	-	-	-	54	182	159	341
48	Molla Qəmər	-	-	-	-	25	74	75	149
49	Çancavad	21	57	55	112	-	-	-	-
50	Qulp	-	-	-	-	173	590	528	1118
51	Yekun	709	2555	2277	4832	935	3052	2840	5892

Dərəkənd-Parçenis mahalı üzrə

Sayı	Parçenis dərəsidə kəndlər	Azəri türkü				Ermənilər
		ailənin sayı	adamın sayı			ailənin sayı	adamın sayı
		ailənin sayı	kişi	qadın	yekun	ailənin sayı	kişi	qadın	yekun
1	Qaraqala	20	45	46	91	-	-	-	-
2	Pirili	9	32	29	61	-	-	-	-
3	Turabi	23	61	55	116	-	-	-	-
4	Qamışlı	17	65	57	122	-	-	-	-
5	Qatırlı	4	15	8	23	-	-	-	-
6	Yağlı	6	24	24	48	-	-	-	-
7	Güləhməd	4	10	9	19	-	-	-	-
8	Qızılbulaq	5	17	16	33	-	-	-	-
9	Tovuzgön	10	45	39	84	-	-	-	-
10	İncə	14	33	32	65	-	-	-	-
11	Abbasgölü	10	29	20	49	-	-	-	-
12	Əlikosa	10	30	21	51	-	-	-	-
13	Parçenis xaraba	23	73	69	142	-	-	-	-
14	Xəmirkəsən	8	21	12	33	-	-	-	-
15	Parçenis qalaça	16	44	29	73	-	-	-	-
16	Quruağac	14	33	32	65	-	-	-	-
17	Dəmirsıxan	8	20	14	34	-	-	-	-
18	Qayaxaraba	6	10	13	23	-	-	-	-
19	Alçalı	1	3	2	5	-	-	-	-
20	Qaraceyran	14	37	35	72	-	-	-	-
21	Çatqıran	5	11	7	18	-	-	-	-
22	Gəngək	11	37	32	69	-	-	-	-
23	Qayaqışlağı	8	26	23	49	-	-	-	-
24	Gülabi	8	21	19	40	-	-	-	-
25	Əkərək	21	68	52	120	1	3	2	5
26	Suki	12	32	36	68	-	-	-	-
	Dərəkənd dərəsində kəndlər
27	Kahin	22	66	60	126	-	-	-	-
28	Həsəncan	5	12	10	22	-	-	-	-
29	Xadimli	7	20	17	37	-	-	-	-
30	Sarabad	7	28	22	50	-	-	-	-
31	Çiçəkli	9	20	24	44	-	-	-	-
32	Kələkli	11	32	28	60	-	-	-	-
33	Qumbulaq	10	28	27	55	-	-	-	-
34	Həsənkəndi	10	29	24	53	-	-	-	-
35	Ağdiz	17	43	33	76	-	-	-	-
36	Soyuqbulaq	4	17	14	31	-	-	-	-
37	Candərviş	16	42	44	86	-	-	-	-
38	Əmirocaq	8	16	17	33	-	-	-	-
39	Qırxbulaq	13	32	28	60	-	-	-	-
40	Qalaça	25	81	84	165	-	-	-	-
41	Oğrunca	11	37	27	64	-	-	-	-
42	Ağdaş	6	15	14	29	-	-	-	-
43	Cəfərabad	5	11	11	22	-	-	-	-
44	Qaradaş və yaxud Bayramkəndi	2	8	6	12	-	-	-	-
45	Əliverdixaraba	11	37	25	62	-	-	-	-
46	Giranlı aşağı	12	39	36	75	-	-	-	-
47	Əlimalı	12	33	28	61	-	-	-	-
48	Təkaltı	15	60	43	103	-	-	-	-
49	Pirdəmir	2	4	3	7	-	-	-	-
50	Tikanlı	17	57	40	97	-	-	-	-
51	Çıraxlı	8	26	21	47	-	-	-	-
52	Pərnaud və Yerabad	34	97	98	195	-	-	-	-
53	Osmankəndi	3	10	7	17	-	-	-	-
54	Yekun	589	1742	1525	3267	1	3	2	5

Saatlı mahalı üzrə

Sayı	kəndlər	Azəri türkü				Ermənilər
		ailənin sayı	adamın sayı			ailənin sayı	adamın sayı
		ailənin sayı	kişi	qadın	yekun	ailənin sayı	kişi	qadın	yekun
1	Söyütlü	4	11	8	19	-	-	-	-
2	Hüseynkəndi	9	30	27	57	-	-	-	-
3	Cırıxlı	15	54	48	102	-	-	-	-
4	Elimcan	4	8	6	14	-	-	-	-
5	Hacıbayramlı	52	172	160	332	-	-	-	-
6	Əyrisifət	6	14	14	28	-	-	-	-
7	Xeyirbəyli	47	155	146	301	-	-	-	-
8	Assar	14	52	40	92	-	-	-	-
9	Şahverdi	9	21	38	59	-	-	-	-
10	Yekun	160	517	487	1004	-	-	-	-

Talın mahalı üzrə

Sayı	kəndlər	Azəri türkü				Ermənilər
		ailənin sayı	adamın sayı			ailənin sayı	adamın sayı
		ailənin sayı	kişi	qadın	yekun	ailənin sayı	kişi	qadın	yekun
1	Yeni Talın	-	-	-	-	-	-	-	-
2	Eşnək	11	31	31	62	-	-	-	-
3	Mehribanlı	15	40	35	75	-	-	-	-
4	İrind	6	13	16	29	-	-	-	-
5	Qarğaqovmaz	12	30	19	49	-	-	-	-
6	Yuxarı Ağcaqala	16	36	34	70	-	-	-	-
7	Aşağı Ağcaqala	11	30	23	53	-	-	-	-
8	Yaşıl	5	9	9	18	-	-	-	-
9	Başsız	4	8	4	12	-	-	-	-
10	Baxcacıq	3	5	5	10	-	-	-	-
11	Şeyx Hacı	4	9	10	19	-	-	-	-
12	Dədəli	-	-	-	-	-	-	-	-
13	Aralıx	3	8	8	16	-	-	-	-
14	Köhnə Talın	-	-	-	-	-	-	-	-
15	Gözlü	-	-	-	-	-	-	-	-
16	Yeni Qərməzli	-	-	-	-	-	-	-	-
17	Quldərviş	-	-	-	-	-	-	-	-
18	Adyaman	-	-	-	-	-	-	-	-
19	Məsdərə	1	3	4	7	74	225	191	416
20	Söyütlü	-	-	-	-	-	-	-	-
21	Yekun	91	222	198	420	74	225	191	416

Seyidli - Ağsaqqallı mahalı üzrə

Sayı	kəndlər	Azəri türkü				Ermənilər
		ailənin sayı	adamın sayı			ailənin sayı	adamın sayı
		ailənin sayı	kişi	qadın	yekun	ailənin sayı	kişi	qadın	yekun
1	Dayan	7	17	15	32	-	-	-	-
2	Qaracalar	19	57	47	104	-	-	-	-
3	Avan	15	59	45	104	-	-	-	-
4	Maxta	4	21	17	38	-	-	-	-
5	Göyüş	12	32	30	62	6	16	12	28
6	Göytul	6	16	12	28	-	-	-	-
7	Ucan	16	37	25	62	-	-	-	-
8	Dizir	7	23	12	35	-	-	-	-
9	Persi	14	43	33	76	-	-	-	-
10	Gödəkli	17	43	37	80	-	-	-	-
11	Nəziravan	35	101	93	194	-	-	-	-
	Ağsaqqallı
12	Yeni Qəzənfər	20	59	51	110	-	-	-	-
13	Sarıgöl	16	49	38	87	-	-	-	-
14	Üşi	26	84	83	167	-	-	-	-
15	Kiçikkənd	12	44	33	77	-	-	-	-
16	Babakişi	10	37	35	72	-	-	-	-
17	Kirəşli	12	47	29	76	-	-	-	-
18	Kələşkəndi	19	44	52	96	-	-	-	-
19	Tiqid	16	48	44	92	-	-	-	-
20	Qaraceyran	28	92	70	162	-	-	-	-
21	Yekun	311	953	801	1754	6	16	12	28

Sərdarabad mahalı üzrə

Sayı	kəndlərı	Azəri türkü				Ermənilər
		ailənin sayı	adamın sayı			ailənin sayı	adamın sayı
		ailənin sayı	kişi	qadın	yekun	ailənin sayı	kişi	qadın	yekun
1	Şərifabad	53	167	151	318	-	-	-	-
2	Qarhun	77	250	212	462	-	-	-	-
3	Türkmənli	12	30	34	64	-	-	-	-
4	Çubuqçu	-	-	-	-	8	16	16	32
5	Makragöy	-	-	-	-	17	52	59	111
6	Evcilər	-	-	-	-	9	34	34	68
7	Ağcarx	12	62	67	129	1	6	5	11
8	Armudlu	10	32	40	72	27	73	66	139
9	Uzunoba	-	-	-	-	10	33	33	66
10	İydəli	21	62	51	113	-	-	-	-
11	Qocayarəli	14	45	40	85	-	-	-	-
12	Canfəda	36	145	138	283	-	-	-	-
13	Quzugüdən	-	-	-	-	26	75	1	136
14	Qurdqulu	-	-	-	-	22	90	101	191
15	Təpədibi	-	-	-	-	15	43	38	81
16	Kərimarx	41	166	145	311	-	-	-	-
17	Sərdarabad qalası Molla Bəyazit Keçili	-	-	-	-	212	765	722	1487
18	Şəhriyar	-	-	-	-	85	318	312	630
19	Cəfərabad	-	-	-	-	20	81	81	162
20	Kolluqarx	-	-	-	-	17	54	46	100
21	Yekun	276	959	878	1837	469	1640	1574	3214

Körpübasar mahalı üzrə

Sayı	kəndlər	Azəri türkü				Ermənilər
		ailənin sayı	adamın sayı			ailənin sayı	adamın sayı
		ailənin sayı	kişi	qadın	yekun	ailənin sayı	kişi	qadın	yekun
1	Qəmərli	17	66	61	127	-	-	-	-
2	Xatunarx	28	117	91	208	-	-	-	-
3	Mirzə Hüseyn	23	104	88	192	-	-	-	-
4	Səfiabad	8	22	27	49	-	-	-	-
5	Aralıq kolanı	39	143	141	284	-	-	-	-
6	Zeyvə	34	124	110	234	31	131	121	252
7	Yasaqlı və yaxud Aşağı Ayranlı	12	41	18	59	5	16	13	29
8	Əlibəyli	-	-	-	-	20	74	55	129
9	Əbdürrəhman	5	15	15	30	18	66	48	114
10	Vaqaşapat	-	-	-	-	397	1029	928	1957
11	Giranlı	19	50	40	90	-	-	-	-
12	Muğancıq	-	-	-	-	15	45	46	91
13	Samanqar	15	48	32	80	52	161	140	301
14	Aytaxt	-	-	-	-	-	-	-	-
15	Körpəli	-	-	-	-	42	123	118	241
16	Kürəkəndli	8	25	22	47	-	-	-	-
17	Ağcaqala	11	41	38	79	-	-	-	-
18	Qızıloba	-	-	-	-	-	-	-	-
19	Ağnatun	3	11	10	21	1	3	3	6
20	Franqanots	-	-	-	-	24	89	87	176
21	Toz	9	24	24	48	10	33	30	63
22	Hacı Qara	4	15	12	27	4	15	7	22
23	Molla Dursun	11	46	29	75	8	22	23	45
24	Hacılar	12	34	27	61	-	-	-	-
25	Ərəmli	4	8	9	17	-	-	-	-
26	Ayarlı	7	21	17	38	-	-	-	-
27	Qızıldəmir	15	63	57	120	-	-	-	-
28	Uşaqan	-	-	-	-	82	303	281	584
29	Əştərək	-	-	-	-	122	422	398	820
30	Parpi	3	14	14	28	21	90	67	157
31	Təkiyə	26	83	72	155	-	-	-	-
32	Əkərək	27	93	73	166	-	-	-	-
33	Batrınc	7	30	21	51	-	-	-	-
34	Ahız	16	44	49	93	-	-	-	-
35	Pirayağı	-	-	-	-	15	48	39	87
36	Yerköv	12	29	25	54	-	-	-	-
37	Talış	9	37	24	61	-	-	-	-
38	Talış Əkərək	7	43	27	70	-	-	-	-
39	Qalaşan	9	15	13	28	-	-	-	-
40	Yevqard	-	-	-	-	30	118	98	216
41	Yekun	400	1406	1186	2592	897	2788	2502	5290

Abaran mahalı üzrə

Sayı	kəndlərı	Azəri türkü				Ermənilər
		ailənin sayı	adamın sayı			ailənin sayı	adamın sayı
		ailənin sayı	kişi	qadın	yekun	ailənin sayı	kişi	qadın	yekun
1	Muğni	-	-	-	-	10	24	25	49
2	İohanvəng	-	-	-	-	-	-	-	-
3	Böyük Körpü	-	-	-	-	-	-	-	-
4	Kiçik Körpü	-	-	-	-	-	-	-	-
5	Saqmosavəng	-	-	-	-	-	-	-	-
6	Ağinköy	-	-	-	-	-	-	-	-
7	Qalaça	-	-	-	-	-	-	-	-
8	Günbəz	-	-	-	-	-	-	-	-
9	Bazarcıq	-	-	-	-	-	-	-	-
10	Şirqala	-	-	-	-	-	-	-	-
11	Caamışlı	-	-	-	-	-	-	-	-
12	Təkyarlı	-	-	-	-	-	-	-	-
13	Bulxeyir	-	-	-	-	-	-	-	-
14	Qarakilsə	-	-	-	-	-	-	-	-
15	Astadingil	-	-	-	-	-	-	-	-
16	Quşçu	-	-	-	-	-	-	-	-
17	Əliköçək	-	-	-	-	-	-	-	-
18	Çamırlı	-	-	-	-	-	-	-	-
19	Molla Qasım	-	-	-	-	-	-	-	-
20	Damcılı	-	-	-	-	-	-	-	-
21	Saçlı	-	-	-	-	-	-	-	-
22	Əmirli	-	-	-	-	1	5	4	9
23	Güləbdi	-	-	-	-	-	-	-	-
24	Sarıbudaq	-	-	-	-	-	-	-	-
25	Samdərviş	-	-	-	-	-	-	-	-
26	Güllücə	-	-	-	-	-	-	-	-
27	Melkumkəndi	-	-	-	-	-	-	-	-
28	Hacı Bağır	-	-	-	-	-	-	-	-
29	Qaranlıq	-	-	-	-	-	-	-	-
30	Baş Abaran	-	-	-	-	-	-	-	-
31	Damagirməz	-	-	-	-	-	-	-	-
32	Mirək	-	-	-	-	-	-	-	-
33	Məlikkəndi	-	-	-	-	-	-	-	-
34	Quruboğaz	-	-	-	-	-	-	-	-
35	Qundaqsaz	-	-	-	-	-	-	-	-
36	Cərceyis	-	-	-	-	-	-	-	-
37	Çobangərəkməz	-	-	-	-	-	-	-	-
38	Şərabqala	-	-	-	-	-	-	-	-
39	Cəngi	-	-	-	-	-	-	-	-
40	Yekun	-	-	-	-	11	29	29	58

Dərəçiçək mahalı üzrə

Sayı	kəndlər	Azəri türkü				Ermənilər
		ailənin sayı	adamın sayı			ailənin sayı	adamın sayı
		ailənin sayı	kişi	qadın	yekun	ailənin sayı	kişi	qadın	yekun
1	Alapars	21	100	82	182	-	-	-	-
2	Rövzanlar	5	8	7	15	-	-	-	-
3	Gümüş	9	29	19	48	-	-	-	-
4	Arzakyan	5	22	11	33	34	92	81	173
5	Dəllər	33	99	82	181	-	-	-	-
6	Qabar Əli	5	10	12	22	-	-	-	-
7	Bidni	40	128	104	132	24	69	62	131
8	Sollak	21	52	42	94	-	-	-	-
9	Qaxsı	-	-	-	-	-	-	-	-
10	Ağpara	-	-	-	-	-	-	-	-
11	Makravəng	-	-	-	-	-	-	-	-
12	Aşağı Axta	-	-	-	-	-	-	-	-
13	Yuxarı Axta	-	-	-	-	-	-	-	-
14	Gərnigöy	-	-	-	-	-	-	-	-
15	Rəndəmal	-	-	-	-	-	-	-	-
16	Zəncirli	-	-	-	-	-	-	-	-
17	Fərrux	-	-	-	-	-	-	-	-
18	Babakişi	-	-	-	-	-	-	-	-
19	Dəlipaşa	13	44	32	76	-	-	-	-
20	Sərincan	8	22	21	43	-	-	-	-
21	Tayçarıx	-	-	-	-	-	-	-	-
22	Qorçulu	14	45	37	82	-	-	-	-
23	Çopur Əli	7	16	12	28	-	-	-	-
24	Dədəqışlaq	5	12	11	23	-	-	-	-
25	Təkyəlik	7	24	17	41	-	-	-	-
26	Üləşik	12	36	30	66	-	-	-	-
27	Qaraqala	13	37	39	76	-	-	-	-
28	Qoruqgüney	12	22	18	40	-	-	-	-
29	Yaycı	-	-	-	-	-	-	-	-
30	Tutmaşen	-	-	-	-	-	-	-	-
31	Çaxkünc	4	12	6	18	13	56	46	102
32	Şahris	-	-	-	-	-	-	-	-
33	Çerçer	-	-	-	-	-	-	-	-
34	Böyük Ördəkli	-	-	-	-	-	-	-	-
35	Homadzor	-	-	-	-	20	79	63	142
36	Çaxmaberd	-	-	-	-	-	-	-	-
37	Çubuxlu	-	-	-	-	-	-	-	-
38	Yekun	231	718	582	1300	92	298	254	552

Göyçə mahalı üzrə

Sayı	kəndlər	Azəri türkü				Ermənilər
		ailənin sayı	adamın sayı			ailənin sayı	adamın sayı
		ailənin sayı	kişi	qadın	yekun	ailənin sayı	kişi	qadın	yekun
1	Bəyli Hüseyn	5	14	12	26	-	-	-	-
2	Zeynalağalı	10	27	18	45	-	-	-	-
3	Rəhmankəndi	8	16	12	28	-	-	-	-
4	Ağqala	7	21	18	39	-	-	-	-
5	Ağrıvəng	12	41	24	65	-	-	-	-
6	Qızılcıq və yaxud Əbdülkəndi	19	68	40	108	-	-	-	-
7	Horadüz	-	-	-	-	-	-	-	-
8	Qışlaq	-	-	-	-	-	-	-	-
9	Kəvər	-	-	-	-	-	-	-	-
10	Qul Əli	-	-	-	-	-	-	-	-
11	Kosa Məhəmməd və yaxud Gəncək	-	-	-	-	-	-	-	-
12	Paşakəndi	-	-	-	-	-	-	-	-
13	Dəliqardaş	-	-	-	-	-	-	-	-
14	Güzəcik	-	-	-	-	-	-	-	-
15	Başkənd	-	-	-	-	-	-	--	-
16	Heyranıs	-	-	-	-	13	47	34	81
17	Atamxan	-	-	-	-	-	-	-	-
18	Vəli Ağalı	-	-	-	-	-	-	-	-
19	Təzəkənd	-	-	-	-	-	-	-	-
20	Dəlikdaş	-	-	-	-	-	-	-	-
21	Gülkəndi	-	-	-	-	-	-	-	-
22	Aşağı Adyaman	-	-	-	-	-	-	-	-
23	Yuxarı Adyaman	-	-	-	-	-	-	-	-
24	Əbdülağalı	-	-	-	-	-	-	-	-
25	Gözəldərə	-	-	-	-	-	-	-	-
26	Ağqırıq	-	-	-	-	-	-	-	-
27	Yuxarı Qaranlıq	-	-	-	-	-	-	-	-
28	Aşağı Qaranlıq	-	-	-	-	-	-	-	-
29	Zolağac	-	-	-	-	-	-	-	-
30	Kolanıqıran	-	-	-	-	-	-	-	-
31	Alçalı	16	54	45	99	-	-	-	-
32	Qarasaqqal qışlağı	2	5	5	10	-	-	-	-
33	Yarpızlı	19	62	59	121	-	-	-	-
34	Zağalı	17	56	42	98	-	-	-	-
35	Qızılbulaq	36	117	95	212	-	-	-	-
36	Qırxbulaq	39	133	114	247	-	-	-	-
37	Qanlı Allaxverdi	16	49	50	99	-	-	-	-
38	Basarkeçər	31	91	87	178	-	-	-	-
39	Qoşabulaq	16	60	57	117	-	-	-	-
40	Aşağı Köylü və yaxud Salman kəndi	29	85	79	164	-	-	-	-
41	Baş Köylü	15	46	29	75	-	-	-	-
42	Ellicə	71	215	164	379	-	-	-	-
43	Daşkəndi	69	188	169	357	-	-	-	-
44	Daş Köylü	25	68	56	124	-	-	-	-
45	Tatlıqışlağı	29	81	67	148	-	-	-	-
46	Zərzibil	41	119	83	202	2	5	4	9
47	Zod	44	145	100	245	-	-	-	-
48	Ağyoxud	36	114	78	192	-	-	-	-
49	Oğrunca	30	124	83	207	-	-	-	-
50	Böyük Məzrə	49	150	143	293	-	-	-	-
51	Kiçik Məzrə	39	130	97	227	-	-	-	-
52	Kəsəmən	31	94	72	166	-	-	-	-
53	Şişqaya	51	141	110	251	-	-	-	-
54	Çil	45	159	106	265	-	-	-	-
55	Ardanış	20	67	52	119	-	-	-	-
56	Adatəpə	22	82	47	129	-	-	-	-
57	Şor Əli	24	86	54	140	-	-	-	-
58	Ağbulaq	26	79	57	136	-	-	-	-
59	Toxluca	50	177	119	296	-	-	-	-
	Yekun	999	3164	2443	5607	15	52	38	90

Mahallar üzrə kəndlər və kənd əhalisinin sayı göstərilmiş bu cədvəllərdə həmçinin əksəriyyətində əvvəllər yerli azəri əhalisinin yaşadığı və məlum səbəblər üzündən boş qalmış kəndlər də qeydə alınmışdı. Bunlar Qırxbulaq mahalında 12, Zəngibasar mahalında 3, Gərnibasar mahalında 7, Sürməli mahalında 15, Talın mahalında 8, Sərdarabad mahalında 11, Körpübasar mahalında 6, Abaran mahalında 38 ( burada 1 kənddə bir erməni ailəsi qalmışdı), Dərəçiçək mahalında 18 (burada 1 kənddə 20 ailənin yaşadığı 1 erməni kəndi qalmışdı), Göyçə mahalında isə 24 kənd idı. Bütünlüklə mahallar üzrə qeydə alınmış kəndlərdən 142-i boş idi. Kameral siyahıyaalınmda diqqəti cəlb edən kəndlərin böyük əksəriyyətində 1,2,3 və s. ailənin qeydə alınmasıdır. Cədvəldə yalnız oturaq həyat tərzi keçirən azəri, erməni və qaraçı ailələri göstərilmişdi. Lakin işğaldan sonra Rusiya hakim dairələri mahalların boş qalmış kəndlərinə İran və Osmanlı ərazisindən köçürülən erməni ailələrini yerləşdirmişdi.

İrəvan xanlığında həmçinin yaylaq-qışlaq həyatı keçirən əhali də yaşayırdı. İ.Şopenin yazdığına görə, xanlıq dövründə 2984 kürd elat ailəsi köçəri maldarlıqla məşğul olmuşdu. Lakin işğaldan sonra İrəvan ərazisində onların cəmi 847 ailəsi qalmışdı. Onların çoxu Cənubi Azərbaycana və Osmanlı dövlətinə qaçmışdılar (415,541). Kürdlər əsasən Göyçə və Sürməli mahallarında qışlayır və Ağrıdağ vadisində köçəri həyat keçirirdilər (415, 528-529). Köçmə maldarlıqla məşğul olan azəri türk elatları da xanlıq ərazisində qeydə alınmışdı. Bütün elatların say dinamikası və etnik tərkibi aşağıdakı 5.3 cədvəldə göstərilir:

cədvəl 5.3

	Elatlar	Şiələr				Sünnülər				Yezidi
		ailə	Adamın sayı			ailə	Adamın sayı			ailə	Adamın sayı
		ailə	kişi	qadın	yekun	ailə	kişi	qadın	yekun	ailə	kişi	qadın	yekun
1	Böyük Çoban Qara	146	519	432	951
2	Saraşlı	90	289	252	541
3	Dəmirçili	29	118	102	220
4	Kərimbəyli	55	199	158	357
5	Qafarlı	98	333	319	652
6	Şeyxlər	34	116	116	232
7	Qarabağlı	11	35	32	67
8	Cəfərli	16	43	39	82
9	Əli Şərurlu	12	43	32	75
10	Gödəkli	24	81	77	158
11	Qarapapaq	3	8	9	17
12	Cam-milli	10	37	28	65
13	Taşanlı	22	55	55	62
14	Biryuk					260	620	602	1222
15	Çal Əli					359	888	861	1749
16	Radikyanlı					72	226	197	423
17	Əzizyanlı					19	38	42	80
18	Şeyxbizanlı					7	16	16	32
19	Gölturi					5	16	22	38
20	Qaraçorlu					20	67	73	140
21	Dilxeyranlı					10	33	30	63
22	Banuk					14	33	24	57
23	Qaraçı	14	33	29	62	14	39	50	89
24	Asni									67	180	144	324
	Yekun	564	1909	1684	3596	780	1976	1917	3893	67	180	144	324

Cədvəldən göründüyü kimi burada 13 azəri türk, 10 kürd və 1 qaraçı elatları var idi. Bu elatlar 1411 ailə və yaxud 7813 nəfərdən ibarət idi (415,631-634).

Beləliklə, kameral siyahıyaalınmada keçmiş İrəvan xanlığında 14205 ailə qeydə alınmışdır. Bunlar etnik tərkibinə görə, 9746 azəri türk ailəsi və yaxud 53409 nəfər, 3452 erməni ailəsi və yaxud 19878 nəfər, 847 kürd ailəsi və yaxud 4217 nəfər, 60 qaraçı ailəsi və yaxud 257 nəfər idi. Ümumiyyətlə bütün xanlığın yerli əhalisi 77761 nəfərdən ibarət olmuşdu. Bu işğaldan sonra hesablanan əhalinin sayı idi. Lakin kameral təsvirdə İrəvan xanlığı işğal olunmamışdan əvvəl burada 16.384 ailənin yaşadığı göstərilmişdi. 1829-1832-ci il məlumatı əhalinin 2179 ailəyə qədər (10895 nəfər) azaldığını göstərir.

Əgər XIX əsrin əvvəllərindən başlayan Rusiya-İran müharibələri zamanı əhalinin xanlıqdan didərgün düşdüyünü nəzərə alsaq, onda siyahıyaalınmada yerli əhalinin say dinamikası və etnik mənzərəsinin düzgün əks etdirilmədiyi qənaətinə gəlmək olar. Hərbi əməliyyatlar nəticəsində dinc sakinlərin bir hissəsi qırılmış, bir hissəsi isə yaşayış yerlərini tərk edərək qonşu ölkələrə köçmüşdü. Müharibələrdən müsəlman əhalisi, xüsusilə, azəri türkləri böyük əziyyət çəkmişdi. Erməni əsilli ingilis tarixçisi D.Bornatyan əsərində göstərir ki, rus işğalından sonra 25.000 müsəlman İrəvan xanlığını tərk edərək qonşu ölkələrə qaçmışdı (123,125). Onun verdiyi bu məlumat əhəmiyyətli olsa da, bizə elə gəlir ki, xanlığın müsəlman əhalisinin itkisi daha çox olmuşdu. 1829-1832-ci illərdə tərtib edilmiş kameral təsviri nəzərdən keçirsək bunun şahidi olarıq. Məsələn, siyahıyaalınmada tamamilə dağıdılmış 310 və yerli əhalinin tərk etdiyi 142 boş kənd göstərilmişdi. Nəticədə, İrəvan xanlığına məxsus 820 kənddən 462-də azəri türklərinin yaşadığı yerli əhali qeydə alınmamışdı. Əgər orta hesabla hər kənddə 20 ailənin və yaxud 100 nəfərin yaşadığını nəzərə alsaq, bu 46200 nəfər oturaq əhali edir. Bundan əlavə, maldarlıqla məşğul olaraq yaylaq-qışlaq həyatı keçirən kürdlərə məxsus 2137 elat ailəsi və yaxud 10685 nəfər də İrəvan xanlığını tərk edərək Cənubi Azərbaycana və Osmanlı ərazisinə köçmüşdü. Kameral siyahıyaalınmaya görə, müharibələrlə və kütləvi xəstəliklərlə əlaqədar olaraq ölən və qonşu ölkələrə emiqrasiya edən İrəvanın müsəlman əhalinin sayı təxminən 56885 nəfərdən ibarət olmuşdu. Digər tərəfdən, İrəvan xanlığının mahallarından olan və müharibələr nəticəsində ondan qopardılaraq sultanlığa çevrilən Pəmbək, Şuragöl və Maku mahallarının əhalisi bu statistikaya daxil edilməmişdi.

Beləliklə, 1829-1832-ci illərdə həyata keçirilən kameral siyahıyaalınmaya əsasən, Rusiya-İran müharibələrindən əvvəl İrəvan xanlığının əhalisi 22964 ailə və yaxud 134646 nəfərdən ibarət olmuşdu. Bunlardan 16438 azəri türk ailəsi (99.609 nəfər), 3496 erməni ailəsi (19878 nəfər), 2984 kürd ailəsi (14902 nəfər), 46 qaraçı ailəsi (257 nəfər) idi.

İşğaldan sonra Cənubi Azərbaycandan və Osmanlı dövlətindən ermənilərin kütləvi surətdə köçürülməsi keçmiş İrəvan xanlığında demoqrafik dəyişikliklərə səbəb olmuşdu. Müqayisə üçün 1836-cü ilə aid bir məlumatı misal göstərməklə bunun bir daha şahidi olarıq. Məlumata görə, həmin ildə İrəvan şəhərində 2750 ev göstərilmişdi. Ümumilikdə 5.900 şəhər əhalisi qeydə alınmışdı. Bundan 3.752 nəfəri azəri türkü, 2148 nəfəri isə erməni idi. 1829-1832-ci illər kameral siyahıyaalınmadan keçən dörd il ərzində şəhər əhalisi kəskin surətdə aşağı düşmüşdü. Əgər 1829-1832-ci illər kameral təsvirdə azəri türklərinin şəhərdə sayı 7331 nəfər idisə, 1836-cü ildə bu rəqəm 3752-i nəfərə enmişdi. Təbii ki, bu ermənilərin dəstək aldığı çar icra orqanlarının müsəlmanlara, xüsusilə azəri türklərinə qarşı yeritdikləri siyasətlə bağlı idi. Lakin buna baxmayaraq, şəhərdə azəri türkləri yenə də üstünlük təşkil edirdi. Kənd əhalisinə gəldikdə isə 1836-cı ildə keçmiş xanlığın ərazisində 508 kənd və bu kəndlərdə 19586 həyət qeydə alınmışdı. Bu həyətlərdə etnik cəhətdən 26.941 nəfər azəri türkü, 32.457 nəfər erməni yaşayırdı. Bütün kənd əhalisinin ümumi sayı 59.398 nəfərdən ibarət olmuşdu. Bütövlükdə şəhər və kənddə 22.336 həyət və 65.298 nəfər qeydə alınmışdı (201, c.4, səh.365). Nəticədən görünür ki, erməni əhalisi köçürülmə nəticəsində artmışdı.

5.3 Əhalinin sosial-silki quruluşu

Azərbaycanın digər xanlıqlarında olduğu kimi İrəvan xanlığının əhalisi də sosial tərkibinə görə üç qrupa bölünür: 1) imtiyazlı ali təbəqə; 2) din xadimləri və 3) vergiverənlər.

Birinci təbəqəyə xan (və yaxud sərdar), bəylər, sultanlar, məliklər və ağalar daxil idi (415,688-690). İmtiyazlı ali təbəqənin başında mütləq hakimiyyətə malik xan dururdu. Azərbaycanın digər xanlıqlarından fərqli olaraq İrəvan xanlığında xan adı daşıyanlar iki qismə bölünürdü: Birincisi, xanlığın başında duran mütləq hakim idi. Yuxarıdakı fəsildə xan haqqında ətraflı bəhs edilmiş və onların hakimiyyət üsuli-idarəsi təsvir edilmişdir. Xan mütləq hakim olmaqla bərabər, iri torpaq sahələrinə yiyələndiyindən və ticarətə sərmayə qoyduğuna görə, həm də iri mülkədar hesab olunurdu. İkinci qismə Səfəvi şahları tərəfindən «xan» fəxri adı verilmiş xüsusi şəxslər daxil idi. Bu «xanlar» hakim olmasalar da böyük imtiyaz sahibləri idilər. Lakin onlar varislik hüququna malik deyildilər (75,136; 184,137).

Xandan sonra ali silkin növbəti pilləsində bəylər dururdu. A.Bakıxanov yazır ki, «bəy monqol dilində əmr edən, hökm edən deməkdir…, bəy əmr edən hər hansı şəxsə verilən ümumi addır» (75,137). Bəy rütbəsini ali silk nümayəndələrindən olan xanın övladları, qohumları, onların varisləri və həmçinin xidmətinə və ləyaqətinə görə layiq görülmüş şəxslər daşıyırdı (75,137; 157,389). Bəylər bir neçə qrupa bölünürdü. Bəzi mənbəyə görə bəylər irsi bəy rütbəsi alan və müvəqqəti bəy rütbəsi verilənlərdən ibarət idi (75,137; 184,102-103). Lakin İrəvan xanlığından bəhs edən başqa bir mənbədə bəylərin üç qrupa bölünündüyü göstərilir. Birinci qrupa irsi bəylər daxil idi. Səfəvi şahlarının xüsusi fərmanı əsasında bəy rütbəsi almışların nəslindən olanlar irsi bəylər adlanırdı. Onlar xüsusi mülkiyyət sahibi idilər və bəylik onlar üçün irsi xarakter daşıyırdı. İrsi bəylər xana qulluq etməyə borclu deyildilər, lakin bəzi hallarda gəlirlərinin bir hissəsini xəzinəyə verməli idilər. Xalq arasında böyük hörmət sahibi olduqlarından, xanlar onlara ehtiyatla yanaşırdı. İrsi bəylərə məxsus kəndlərin inzibati və hüquqi hakimiyyəti də onların əlində cəmləşmişdi (184,102; 397,2-3). Lakin İrəvan xanları hər vasitə ilə irsi bəylərin nüfuzunu qırmağa çalışırdı (184,103). Bu xüsusilə sonuncu sərdar Hüseynqulu xanın dövrünə aid idi. O, bəylərə məxsus kəndləri və onlardan gələn gəlirləri hesaba alaraq bu kəndlərin bəzisini ayrı-ayrı şəxslərə tiyul kimi paylayırdı. Məsələn, Hüseynqulu xan irsi bəylərdən Hümmət bəyə, Rəsul bəyə, Kərim bəyə və Mehdi bəyə məxsus kənlərin bir və ya ikisini tiyul şəkilində başqasına vermişdi (415,929).

İkinci qrupa sərdara göstərdikləri inzibati-hərbi qulluq sayəsində və onun mərhəməti ilə bəy rütbəsini alanlar daxil idi (184,103). Bu bəylərin başlıca vəzifəsi xanın xidmətində həmişə dayanmaq idi. Xan xüsusi xidmət müqabilində xəzinəyə məxsus və müsadirə edilmiş kəndləri onlara hədiyyə olaraq verirdi. Mükafatlandırılmış bəylər həmin kəndlərin gəlirləri ilə dolanırdı (184,122). Lakin onların bu rütbəsi müvəqqəti səciyyə daşıyırdı və qulluq başa çatdıqdan sonra geri alınırdı.

Axırıncı qrupa isə müvəqqəti bəy adını alanlar- kənd ağsaqqalları olan kəndxudalar, rəislər və erməni icma başçıları daxil idilər. Onlar təyin olunduqları vəzifəni müvəqqəti icra etdiklərinə görə, hər hansı sənəd yaxud fərman almırdılar. İstər Azəri türklərinə məxsus kənd ağsaqqalları, istərsə də erməni kənd ağsaqqalları bu vəzifə üçün heç bir məvacib almırdı. Onlar əhalidən aldığı vergilər hesabına dolanırdılar (397,3; 18,375).

Hakimiyyətin sonrakı pilləsində sultan dururdu. Sultan ərəbcə hökmdar deməkdir. Bu rütbə irsi və yaxud yüksək vəzifə tutan bəylərə verilirdi. Sultan qədimi rütbə kimi göstərilirdi. Onlar böyük hüquq və imtiyazlara malik olmaqla yanaşı xanın yanında yüksək mövqe tuturdular (75,136-137; 184,103). İrəvan xanlığında daha yüksək idarəçilik hüququna malik sultanlar mövcud olmuşdu. Bu sultanlar xanlığa məxsus iki sultanlığı –Şuragöl və Pəmbək sultanlıqlarını idarə edirdi. Hər iki sultanlıq 1779-cu ildə II İraklinin İrəvana hücumundan sonra Kartli-Kaxetiya çarlığının nüfuz dairəsinə düşmüş, 1802 və 1805-ci illərdə isə Rusiyyaya birləşdirilmişdi.

Əhalinin silki quruluşunda ağaların da xüsusi yeri vardı. Bu ad monqol dilindədir. Ağa xan ailəsinə daxil olan şəxslərə deyilirdi. Məhz bu baxımdan onlar bəzən böyük imtiyazlara malik idi və irsi bəylərə məxsus hüquqlardan istifadə edirdilər (75,137-138; 157,470). Lakin onların mülkiyyət üzərində hüququ bəylərdən fərqlənirdi. Belə ki, ağalar xan tərəfindən kəndləri idarə etmək üçün təyin olunurdu. Bu vəzifə irsi və yaxud müvəqqəti ola bilərdi. Ağalar təyin olunduqları kəndlərin gəlirinin bir hissəsindən istifadə edir və kəndlilər onun gəlir mənbəyi idi. Ağalar və onların yaxınları hər cür vergi və mükəlləfiyyətlərdən azad edilmişdi (184,123-124).

İmtiyazlılar silkinə maldarlıqla məşğul olan elatların başçıları- elbəyilər də daxil idi. Çoxlu var dövlət sahibi olan elbəyilər silahlanmış çevik hərbi qüvvəyə malik olduqlarından müharibələr dövründə xanlara çox lazım olurdu. Elbəyilər vergi və mükəlləfiyyətlərdən azad olmaqla yanaşı xandan müxtəlif hədiyyələr və geniş otlaqlar alırdılar. Lakin xanlar elbəyiləri daima nəzarətdə saxlamağa çalışır, istədiyi şəxsi elat başçısı təyin edir və onlar arasında baş verən mübahisəli məsələlərə də qarışırdı. Hüseynəli xan (1759-1783) Mirzə ağanı xüsusi təliqə ilə yaylaq-qışlaq həyatı keçirən kürd tayfalarından birinin başçısı təyin etmişdi. Təliqədə göstərilirdi: «Mirzə ağa bütün bacarıq və istedadı ilə həmin köçərilərin işlərini nizama salmalı, onların idarə işinə qarışmalı və bir dəqiqə olsa da bu işdə səhlənkarlıq etməməlidir» (39,55). Başqa bir sənəddə Hüseynəli xan elat başçıları arasında baş verən münaqişəyə müdaxilə etməsindən bəhs edilir. O, elatların başçılarından Şəmsəddin ağa ilə digər iki tayfa başçısı arasında olan anlaşılmazlığı sülhlə həll etmişdi (39,78).

İrəvan xanlığında imtiyazlı ali silk nümayəndələrinin sayı haqqında məlumata yalnız işğaldan sonra tərtib edilmiş kameral siyahıyaalınmadan əldə etmək mümkün olmuşdur. Lakin bu mənbə də tarixi gerçəkliyi obyektiv əks etdirmir. Belə ki, Rusiya-İran müharibələri dövründə zadəganlar təbəqəsi, xüsusilə müsəlman ali silki böyük itkilərə məruz qalmışdı. Onların bir hissəsi öldürülmüş, bir hissəsi isə qonşu dövlətlərə qaçmışdı. Ermənilərin isə həm köçürmə və həm də Rusiya hökumətindən ayrı-ayrı şəxsləri zadəgan titulu ilə təltif etməsi nəticəsində sayı çoxalmışdı. Aşağıdakı cədvəl qismən də olsa xanlıq ərazisində yaşayan istər müsəlman xan, sultan, ağa və bəyləri, istərsə də erməni məlikləri haqqında müəyyən təsəvvür yaradır (cədvəl 5.4.).

Cədvəldən göründüyü kimi, İrəvan xanlığının Rusiya tərəfindən işğalı müsəlman ali silkinə güclü təsir göstərməsinə baxmayaraq, ermənilərə nisbətən yenə də çoxluq təşkil etmişdi.

cədvəl 5.4

İrəvan xanlığı	Müsəlmanlar								Ermənilər
	Xanlar				Bəy və sultanlar				Məlik və ağalar
	Ailə-lər	Adamların sayı			ailə-lər	Adamların sayı			ailə-lər	adamların sayı
	Ailə-lər	kişi	qadın	yekun	ailə-lər	kişi	qadın	yekun	ailə-lər	kişi	qadın	Yek-un
İrəvan şəhəri	4	22	19	41	51	167	137	304	8	29	26	55
Mahallar:
Qırxbulaq	-	-	-	-	1	3	4	7	3	11	10	21
Zəngibasar	-	-	-	-	8	35	34	69	-	-	-	-
Qarnibasar	-	-	-	-	9	30	32	62	1	5	3	8
Vedibasar	-	-	-	-	16	65	61	126	-	-	-	-
Şərur	1	1	2	3	57	174	177	351	1	4	4	8
Sürməli	-	-	-	-	1	2	3	5	3	14	11	25
Dərəkənd-Parçeni	1	3	3	6	6	34	31	65	-	-	-	-
Saatlı	-	-	-	-	5	20	15	35	-	-	-	-
Talın	-	-	-	-	9	39	36	75	1	3	5	8
Seyidli-Axsaxlı	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-
Sərdarabad	1	10	5	15	5	42	47	89	1	4	4	8
Körpübasar	-	-	-	-	24	106	81	187	-	-	-	-
Abaran	-	-	-	-	-	-	-	-	1	7	4	11
Dərəçiçək	-	-	-	-	1	8	11	19	2	23	28	51
Göyçə	-	-	-	-	15	59	55	114	1	5	5	10
Yekun:	7	36	29	65	208	784	763	1547	14	105	100	205

Qaynaq : İ.Şopen,689-690.

İrəvan xanlığında xüsusi təbəqə təşkil edən din xadimləri əhali içərisində böyük nüfuza malik idilər. Xanlıqda həm müsəlman, həm də xristian din xadimləri də vardı. İrəvan xanlığında hakim din islam dini idi. Tutduğu mövqeyə görə, din xadimləri bir neçə qrupa bölünürdü. N.Dubrovin müsəlman din xadimlərini ali və aşağı olmaqla iki kateqoriyaya ayırırdı. Birinciyə dini hakimiyyəti dünyəvi hakimiyyətlə birləşdirənlər, ikinciyə isə dünyəvi işlərə qarışmayan və yalnız dini işlərlə məşğul olanlar daxil idi (147,387-388). Lakin ondan fərqli olaraq İ.Şopen müsəlman din xadimlərini üç qrupa bölmüşdü: 1) Ali ruhanilər- şeyx-ül-islam, müştəhid, qazi, axund, müfti və s.; 2) aşağı təbəqənin nümayəndələri- mollalar, seyidlər, dərvişlər ; 3) xalq təhsili ilə məşğul olanlar- ülama və müdərrislər (415,693-694).

Ali ruhanilər şəriət məhkəmələrinə rəhbərlik edir, ruhaniləri vəzifələrə təsdiq edir və yaxud onları vəzifədən kənar edirdi. Xüms və zəkatın toplanması, bölüşdürülməsi, vəqf torpaqlarının istifadəsi onların bilavasitə nəzarətində idi. Ali ruhanilərin başçısı şey-ül-islam «divan»ın üzvü olduğuna görə, hətta xanın fərmanlarını fitvası ilə təsdiqləyirdi (24,31). Din xadimləri hər cür vergi və mükəlləfiyyətlərdən azad edilmişdi (415,697; 184,125; 201, c.3, səh.25). Din xadimlərinin əsas gəlir mənbələri vəqf və yaxud vərəsəsiz, məscidə vəsiyyət edilmiş mülklərdən gələn gəlirlər, zəkat və yaxud ¹/₁₀ vergisi hesab olunurdu. Bundan əlavə nigah, sünnət, dəfn, boşanma və s. görə, habelə hər hansı qərarın icrasında şahidlik etdiyinə, dua yazdığına görə də müəyyən miqdarda gəlir əldə edirdilər. Toplanmış gəlirlər bir yerə yığılır və din xadimləri arasında bərabər bölünürdü (415,697-698).

Qüdrətli xanların din xadimləri üzərində böyük təsiri var idı. Onlar nüfuz sahibi olan axundu, qazini, müctəhidi və müsəlman ruhanilərinin başçısı şeyx-ül-islamı seçirdi. Ən güclü xanlar sevimli adamlarını belə şeyx-ül-islam təyin edirdilər (201, c.3, səh.27). Xanlar hətta din xadimləri arasında özbaşnalığın qarşısını almaq və dini gəlirlərdə qanun-qayda yaratmaq üçün vəqf mülkiyyətinin işlərinə də müdaxilə edə bilirdilər. Xanın fərmanı ilə vəqf mülkiyyətinə nəzarət din xadimləri arasında daha nüfuzlu olan axunda tapşırılırdı. Xan bu haqda xüsusi təliqə verirdi. İrəvan xanlığının ən görkəmli xanlarından biri olan Hüseynəli xan Axund Molla Əlini vəqf torpaqlarını idarə etmək üçün rəhbər təyin etmişdi. Onun verdiyi təliqədə qeyd edilir ki, «Molla Əli vəqf mülklərini şəxsən, müstəqil idarə etməli, onlara aid bütün məsələlərin həllində çalışmalı, bu barədə mövcud olan dəftər və kitablara rəhbərlik etməlidir. O, öz şəninə cəsarətlə bacarığına uyğun vəqf mülklərinin təşkilində, bərpa edilməsində çalışmalıdır. Vəqf mülklərinin bütün gəlirlərini topladıqdan sonra ona verilən təliqədə, tədris haqqındakı təliqədə deyildiyi kimi xərc edib, gəlir və məxaricə dair ayrılan siyahını bizim nəzərimizə çatdırsın. Vəqf torpaqlarının əkinçilərinə, həmin torpaqlarda vergi yığan məmurlarına ali Həzrət Molla Əliyə və onun mülazimlərinə tabe olmağı əmr edilsin» (39,52-53). Bundan əlavə, xanlar hər mahalın şəriət məhkəməsinə bir və yaxud iki qazini başçı təyin edirdi (201, c.3, səh.29).

Din xadimləri şəriət işlərindən əlavə mülki işlərdə də iştirak etmək səlahiyyətinə malik idilər. Dini təhsil almış mollalar kargüzarlığa və hesabdarlığa götürülürdü. Onlar mirzə adlanırdı (415,698; 201, c.3, səh.28). Ən nüfuzlu ruhanilər xan tərəfindən divana üzv seçilirdi və onlar divanbəyi adlanırdı (415,698).

Müsəlman din xadimlərinə Şeyx-ül-islam (dini rəhbər idi, bu vəzifəyə varlı, hörmətli, hakimiyyətlə dini idarə arasında əlaqə yarada bilən şəxslər təyin olunurdu), qazilər (dini hakimlər), müfti (sünnü» təriqət qanunlarının nəzarətçisi), Əmr-məruflar (xalqı xeyirxah işlərə istiqamətləndirən, bəd əməllərdən çəkindirən), piş namazlar (həyatını allaha ibadətə həsr edən və xalqla birlikdə ibadət edənlər), vaizlər (mərasimlərdə təbliğçi), üləmalar (ilahiyyat alimləri), Quranı şərh edənlər, müdərrislər (dini elmlərin və ərəb dilinin müəllimləri), əfəndilər («sünnü» təriqət alimləri), axundlar («şiə» təriqət alimi), müəzzinlər (azan verənlər), imamlar (kənd cəmiyyətlərində dini rəhbər), müştəhidlər (şiə təriqətində din xadimi), dərvişlər, ruhani uşaqları daxil idi (415,693-697; 147,385-388; 201, c.3, səh.17-19).

Müsəlman din xadimləri dəstəsinə seyidlər də daxil idi. Seyidlər peyğəmbər nəslindən idi. Onlar heç bir dini vəzifə daşımırdı və əhali arasında böyük nüfuz sahibi idilər. Seyidlər vergi və mükəlləfiyyətlərdən azad olmuşdular. Onlar yaxşı təmin olunmuş və əksəriyyətinin böyük torpaq sahələri var idi. Xanların özləri də seyidlərə hörmətlə yanaşır və onlara xüsusi fərmanla torpaq sahələri bağışlayırdılar (415,698-699; 184,126; 201, c.3, səh. 16, 24-25). İşğaldan sora həyata keçirilən kameral siyahıyaalınmada seyidlər əhalinin vergi verən hissəsinə daxil edilmişdi. Lakin bununla belə onlar heç bir vergi ödəmirdilər. Kənd əhalisi onların nəslinə, xüsusən də Məhəmməd peyğənbərə hörmət əlaməti olaraq seyidlərin payına düşən vergini özləri ödəyirdilər (184,126). İrəvan xanlığında müsəlman din xadimlərinin sayı haqqında dəqiq məlumat əldə edə bilmədik. 1829-1832-ci illər kameral siyahıyaalınmadakı məlumatda işğaldan sonra erməni din xadimlərindən fərqli olaraq, müsəlman ruhanilərinin say tərkibi azaldılaraq göstərilmişdi. Məhz bu səbəbdən kameral təsvirdəki məlumat tarixi gerçəkliyi əks etdirmir. Lakin buna baxmayaraq, siyahıyaalınma bir daha sübut edir ki, xanlığın yüxarı təbəqələri kimi müsəlman ruhaniləri də hakim qüvvə idi. Aşağıdakı cədvəl 5.5. müsəlman din xadimlərinin sayı haqqında mənzərəni əks etdirir:

cədvəl 5.5

İrəvan xnnlığı	Axund və molla				Mirzələr				Seyidlər				Dərvişlər
İrəvan xnnlığı	Ailələr	Kişi	Qadın	Yekun	Ailələr	Kişi	Qadın	Yekun	Ailələr	Kişi	Qadın	Yekun	Ailələr	Kişi	Qadın	yekun
İrəvan şəhəri	50	181	151	332	19	64	41	105	39	92	96	188	3	6	4	10
Mahallar:
Qırxbulaq	1	3	3	6	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-
Zəngibasar	28	108	101	209	1	2	2	4	-	-	-	-	-	-	-	-
Qarnibasar	12	49	45	94	2	11	8	19	6	20	17	37	1	6	7	13
Vedibasar	5	28	24	52	2	5	5	10	1	3	2	5	-	-	-	-
Şərur	22	57	49	106	9	23	32	55	10	23	20	43	3	5	5	10
Sürməli	17	59	63	124	1	2	2	4	2	5	3	8	1	5	2	7
Dərəkənd-Parçeni	16	47	41	88	1	2	1	3	3	7	3	10	-	-	-	-
Saatlı	5	10	13	23	-	-	-	-	1	1	4	5	-	-	-	-
Talın	1	1	1	2	-	-	-	-	2	4	3	7	-	-	-	-
Seyidli-Axsaqlı	3	9	9	18	-	-	-	-	2	6	3	9	-	-	-	-
Sərdarabad	5	17	10	27	1	4	4	8	4	12	7	19	-	-	-	-
Körpübasar	4	10	12	22	1	9	4	13	-	-	-	-	-	-	-	-
Dərəçiçək	2	10	5	15	1	3	4	7	--	--	--	--	-	-	-	-
Göyçə	16	61	63	124	1	6	2	8	4	14	12	26	-	-	-	-
Elatlar	3	10	7	17	--	---	---	--	--	--	--	--	-	-	-	-
Yekun:	200	610	597	1207	40	131	105	236	74	187	170	357	8	22	18	40

Müsəlman din xadimləri və əhali arasında hacı, məşhədi və kərbəlayı adı daşıyanlar da vardı. Kameral siyahıyaalınmaya görə, bu adı daşıyan ruhanilərin sayı aşağıdakılardır:

İrəvan şəhərində 85 hacı, 158 məşhədi, 105 kərbəlayı

Mahallarda 25 hacı, 77 məşhədi, 239 kərbəlayı

Elatlar arasında 6 hacı, 7 məşhədi, 4 kərbalayı.

Yekun nəticəyə görə, İrəvan xanlığında 111 hacı, 242 məşhədi və 348 kərbəlayı yaşamışdı (415,704).

Xanlıqda xristianlığın erməni-qriqoryan qolu fəaliyyət göstərirdi. Bu dindən olan ermənilər Eçmiədzin və ona tabe olan kəndlərlə məhdudlaşırdı. Bu dinin xidmətində dayananlar rahibliyə və ağlara bölünürdü. Erməni-qriqoryan dininə Eçmiədzində oturan katolikos başçılıq edirdi (415,692-693). Müsəlman din xadimlərindən fərqli olaraq erməni ruhaniləri hər il xəzinəyə vergi ödəyirdilər. Bu haqda «vergi və mükəlləfiyyətlər» bölməsində bəhs edilmişdir. İşğaldan sonra köçürülmə nəticəsində erməni əhalisinin digər təbəqələrində olduğu kimi, ruhanilərin də sayı artmışdı. Ümumiyyətlə xanlıqda işğaldan sonra rahiblərin sayı 135 nəfər idisə (415,692), ağ ruhanilərin sayı isə aşağıdakı cədvəldə göstərilmişdir:

cədvəd 5.6

İrəvan xanlığı	Ailə	kişi	Qadın	Yekun
İrəvan şəhəri	13	55	35	90
Mahallar:
Qırxbulaq	10	30	34	64
Zəngibasar	9	24	28	52
Qarnibasar	11	29	31	60
Vedibasar	1	4	3	7
Şərur	6	23	14	37
Sürməli	22	98	84	182
Talın	4	17	10	27
Sərdarabad	11	59	53	112
Körpübasar	29	115	104	219
Abaran	30	109	95	204
Dərəçiçək	24	92	76	168
Göyçə	23	124	108	232
Yekun:	193	779	675	1454

İrəvan xanlığında kəndlilər üç qrupa bölünürdü: Birinci qrupa daxil olan kəndlilər xəzinə, bəy və vəqf torpaqlarında sakin olan rəiyyətlər, yəni bəhrəkərlər adlanırdı (415,989; 233,308). Bəhrəkərlərin öz təsərrüfatı, torpaq payı, əmək aləti və qoşqu heyvanları olurdu. Onlar sahibkara becərdikləri məhsulun ¹/₃–ni və 10 tümən binaçı vergisi ödəyirdilər. Kəndlilərin ikinci qrupuna yarıkərlər daxil idi. Yarıkərlər əsasən, qaçqın və işsizlər hesabına yaranırdı. Birinci Rusiya-İran müharibəsi dövründə qonşu xanlıqlardan gəlmiş qaçqın ailələrinin sayı çoxalmışdı. 1818–ci ildə general leytenant Velyaminov Abbas Mirzəyə yazdığı məktubda qeyd edirdi ki, «Əlahəzrətə məlumdur ki, Rusiya-İran müharibəsi dövründə sıxışdırılmış bir neçə azəri türk ailəsi Gürcüstandan (Şuragöl və Pəmbək-E.Q.) İrəvan xanlığına qaçmışdı. … O, (Hüseünqulu xan –E.Q.) sayı 400 ailədən ibarət belə qaçqınları toplayaraq, Zəngi çayının sağ sahilində sərhəddə yerləşdirərək, Mürsəli, Barat, Ərdağlı, Qarakeşiş, Karvansaray, Qara Murad, Yaycı, Təklər kəndlərini saldırmışdı» (295,195). Sərdar bu cür adamları yerləşdirərək, onlara torpaq paylayır, iş heyvanı, kotan və hər cür toxumla təmin edirdi. Təsərrüfatlarını qurana qədər o, həmin kəndlilərdən vergi almırdı. Bir müddətdən sonra yarıkərlər aldıqları borcun əvəzində yığdıqları məhsulun yarısını xəzinəyə ödəməli idi (415,989). Üçüncü qrupa isə rəncbərlər daxil idi. Rəncbərlərin vəziyyəti daha ağır idi. Belə kəndlilərin nə öz torpağı, nə də əmək alətləri vardı. Onlar sahibkar və xəzinə torpaqlarını icarə götürməklə yaşayırdılar. Rəncbərlər böyük məbləğdə icarə haqqı verməklə yanaşı sahibkar üçün ağır mükəlləfiyyətlər də icra etməli idi. Sərdar bu vəziyyətdə olan kəndliləri sakin kimi deyil, muzdur işçi kimi baxırdı (415,989).

İrəvan xanlığının mahallarında torpaqların icarə haqqı fərqli idi. Məsələn, Zəngibasar mahalının Çarbağ kəndinin rəncbərləri çəltik və pambığın ²/₃ hissəsini, digər məhsulun üç hissəsini, Şərur mahalının Çamaxtir kəndinin rəncbərləri çəltiyin ²/₃ hissəsini, digər məhsulların isə yarısını, Körpübasar mahalının Muğancıq kəndinin sakinləri isə ümumi məhsulun ⁴/₅ hissəsini icarə haqqı olaraq ödəyirdilər (415,988-989).

Maldarlıqla məşğul olan sadə köçəri elatlar da kəndli təbəqəsinə aid idi. Onlar da müxtəlif vergi verir və mükəlləfiyyətlər yerinə yetirirdilər. Elatlar xan və bəylərin sürülərini otarır, maldarlıq təsərrüfatında bir sıra işlər görür və peşkəş adlanan vergi verirdilər. Sadə elatların vəziyyəti digər kəndlilərə nisbətən yaxşı idi. Belə ki, onlar xanlığın qoşununa əsgər verdiklərindən müəyyən güzəştlərə malik idilər. Lakin elatlardan mal-qara, yağ, pendir və yun vergisi alınırdı (415,987).

İrəvan xanlığında əhalinin vergiverənlər silkinə tacirlər, kiçik ticarətlə və müxtəlif sənət növləri ilə məşğul olan sənətkarlar da daxildir. Kameral təsvirdə «Erməni vilayəti»ndə (keçmiş İrəvan, Naxçıvan xanlıqlarında və Ordubadda-E.Q.) bu silklərə daxil olanların sayı haqqında məlumat verilmişdir. Siyahıyaalınmaya görə, vilayətdə tacir və hər cür ticarətlə məşğul olanların sayı 895 nəfər, müxtəlif cür sənətkarlıqla məşğul olanlar isə 9.229 nəfərdən ibarət olmuşdu (415,705). Ümumi sayı əks etdirən bu siyahıda keçmiş İrəvan xanlığı ərazisində nə qədər tacir və sənətkarların olmasını təyin etmək çətindir.

İrəvan xanlığının silki quruluşunda maafları xüsusi qeyd etmək lazımdır. Maaf sözü hər cür vergi və mükəlləfiyyətlərdən azad edilmiş, xanın xüsusi tapşırıqlarını danışıqsız yerinə yetirilənlərə deyilirdi (157,470; 184,85). «Oz ictimai vəziyyətinə görə bəylərdən və bəzi köçərilərdən (elbəyi-E.Q.) aşağıda duran, öz əyalətlərində (çərik) hərbi qulluqda və feodal dəstələrində olmaqdan başqa, torpaq sahiblərinə heç bir vergi verməyən və mükəlləfiyyət daşımayan kiçik torpaq sahibləri maaflar adlanırdı» (233,182). Xan tərəfindən təyin edilən maaflardan həm hərbiçi, həm də polis kimi istifadə edilirdi. Ordu yığılarkən onlar ilk olaraq qulluğa gəlməli idilər. Bundan əlavə, maaflardan vergilər yığmaq və bəylərin digər işlərinin görülməsində istifadə edilirdi. Buna görə də, xanlar onlara xüsusi diqqət yetirir, torpaq və rəncbərlər hədiyyə edirdi (157,470). İrəvan xanlığında xüsusi maaf dəstələri fəaliyyət göstərirdi. Lakin işğaldan sonra kameral təsvir zamanı onlar əhalinin vergi verən hissəsinə daxil edilmiş və beləliklə onların sayı itirilmişdir (184, c.1, səh.87).

İrəvan xanlığında əhalinin aşağı təbəqəsinə nökərlər də daxil idi. Xanın və iri feodalların şəxsi qoruyucuları, hərbi qulluqçular, sərhəd mühafizəçiləri nökərlər adlanırdı (184, c.2, səh.434-435). Maaflar kimi nökərlər də heç bir vergi və mükəlləfiyyət daşımırdı. Onların sosial bazasını rəiyyətlər təşkil edirdi. Nökərçilik irsən keçirdi (233,101). Nökərlər bütün xanlıq ərazisinə səpələnmişdilər və lazım gəldikdə bir yerə toplanırdılar. Onlar əla geyim, silah və atları ilə seçilirdilər (184, c.1, səh.84). İrəvan xanlığında nökərlərin sayı haqqında heç bir məlumat yoxdur. Lakin mənbədə xan əhalidən məhsul vergisi alarkən öz nökərlərindən istifadə etməsi haqqında məlumat vardır. Onlar yığım vaxtı xanın əmri ilə kəndləri gəzərək məhsul oğurluğunun və itkisinin qarşısını alırdılar. Bu əmri yerinə yetirən nökərlər əhalinin hesabına yaşayırdılar (157,516).

Beləliklə, İrəvan xanlığı əhalisinin sosial tərkibi digər Azərbaycan xanlıqlarının sosial tərkibindən heç nə ilə fərqlənmirdi, əhalinin əsas hissəsi kəndlilər idi. Etnik cəhətdən əhalinin əksəriyyətini isə azəri türkləri təşkil edirdi. İstər dövlət, istərsə də qeyri-dövlət vəzifələrində azərbaycanlılar təmsil olunmuşdu.

NƏTİCƏ

XVIII əsrin ortalarında yaranmış İrəvan xanlığının siyasi, iqtisadi tarixini, tarixi coğrafiyasını, əhalisinin etnik və say tərkibinin müxtəlif səpgili mənbələr əsasında araşdırılmısı, təhlil edilməsi aşağıdakı elmi nəticələrin əldə etməsinə imkan verir:

XVIII əsrin ikinci yarısı Azərbaycanda xırda feodal dövlətlərin-xanlıqların yaranması ilə xarakterizə olunur. Belə xanlıqlardan biri də İrəvan xanlığıdır. Bu xanlıq uzunömürlü olmasına baxmayaraq, Azərbaycan tarixşünaslığında az öyrənilmişdir. Sovet tarixşünaslığında İrəvan xanlığının tarixi saxtalaşdırılmış və heç bir tarixi fakta əsaslanmadan Ermənistan ərazisi kimi təqdim olunmuşdu. Azərbaycan müstəqillik əldə etdikdən sonra İrəvan xanlığı Azərbaycanın tarixi torpaqları kimi tədqiqatçılarımız tərəfindən öyrənilməyə başlandı. Son illərdə bu sahədə uğurlu addımlar atılmışdır.

İrəvan xanlığının ərazisi bir əyalət kimi XVI əsrdən Azərbaycan Səfəvilər dövlətinin inzibati-ərazi bölgüsünə daxil olan Çuxursəd bəylərbəyliyinin mərkəzi olmuşdu. Mərkəzi İrəvan şəhəri olan bu bəylərbəyliyə XVII əsrin əvvəllərindən Naxçıvan və Maku əraziləri də daxil olmuşdu. İrəvanı Səfəvi şahlarının təyin etdiyi əvvəl ustaclı, sonra isə qacar tayfasından olan hakimlər idarə edirdi.

XVII əsrin sonu-XVIII əsrin əvvəllərində Səfəvilər dövləti dərin iqtisadi və siyasi böhran keçirdiyindən mərkəzi hakimiyyət zəifləmiş, ölkədə hərc-mərclik, əhali arasında narazılıqlar və şah hakimiyyətinə qarşı üsyanlar başlandı. Bundan istifadə edən iki nəhəng ölkənin- Rusiya və Osmanlı imperiyalarının müdaxiləsi başladı. Nəticədə Xəzərsahili ərazilər Rusiyanın, İrəvan əyalətinin də daxil olduğu digər Azərbaycan torpaqlari isə Osmanlı işğalı altına keçdi. İrəvan əyaləti 11 il Osmanlı işğalı altında qaldı.

XVIII əsrin 20-ci illərin axırları-30-cu illərin əvvəllərində görkəmli dövlət xadimi, sərkərdə Nadir şahın meydana çıxması, xalqı öz tərəfinə çəkərək ölkəni Səfəvilər sərhədləri hüdudunda birləşdirmək uğrunda müdaxiləçilərə qarşı apardığı müharibələr nəticəsində işğal olunmuş torpaqlar yenidən geri qaytarıldı. 1736-cı ilin martında Nadir şah elan olunduqdan sonra İrəvan əyaləti onun yaratdığı dövlətin inzibati ərazilərindən olan Azərbaycan bəylərbəyliyinin tərkibinə qatıldı. İrəvanı şahın təyin etdiyi hakim idarə edirdi.

Böyük imperiya yaradan Nadir şahın apardığı fasiləsiz müharibələr, soyğunçu vergi siyasəti xalqı var-yoxdan çıxarırdı. Cana doymuş Azərbaycan xalqı şah hakimiyyətinə qarşı üsyan qaldırdı. Mənbələrin araşdırılması göstərir ki, şahın hakimiyyətinin son illərində müxtəlif bölgələrdə, o cümlədən İrəvanda əhali üsyan qaldırmışdı. İrəvanlılar ilk əvvəl şahın təyin etdiyi hakimi İrəvandan qovmuş, hətta əmisi oğlu Əmiraslan xanın başçılığı ilə göndərilmiş qoşunu məğlub edə bilmişdilər. Lakin tezliklə əlavə kömək alan Əmiraslan xan üsyanı yatıraraq hakimi yenidən öz yerinə bərpa etmişdi.

1747-ci ildə Nadir şah süi-qəsd nəticəsində öldürüldükdən sonra yaratdığı imperiya dağıldı. Mərkəzdə taxt-tac uğrunda mübarizə getdiyindən əhali üsyan edərək şahın təyin etdiyi hakimləri qovmuş və yerlərdə hakimiyyəti ələ keçirmişdilər. Beləliklə, Azərbaycanda 20-ə yaxın xanlıq yaranmışdı. Onlardan biri də İrəvan xanlığı idi.

İrəvan xanlığı Azərbaycanın qərb ucqarlarında yaranmışdı. Bu xanlıq şimaldan və şimali şərqdən Kartli-Kaxetiya çarlığı, Qazax, Şəmşəddil sultanlıqları və Gəncə xanlığı ilə, cənubdan və cənub şərqdən Xoy və Naxçıvan xanlıqları ilə, şərqdən Qarabağ xanlığı, qərbdən isə Osmanlı imperiyası ilə həmsərhəd idi. İrəvan xanlığının sərhədləri siyasi vəziyyətlə əlaqədar olaraq dəyişikliyə uğramışdı. Belə ki, İrəvan xanlığına məxsus müxtəlif ərazilər Kartli-Kaxetiya çarlığı və Qarabağ xanlığı tərəfindən qopardılmışdı. Bu ərazilərlə birlikdə İrəvan xanlığının ümumi sahəsi 114.444 kv.verstə bərabər olmuşdu. Hətta uzun illər Maku xanlığı da onun tərkibinə daxil olmuşdu.

İrəvan xanlığının iqtisadi həyatında kənd təsərrüfatı mühüm rol oynayırdı. Kənd təsərrüfatında əsas yeri əkinçilik, bağçılıq, bostançılıq və maldarlıq tuturdu. Əlverişli iqlim şəraiti, bol məhsuldar torpaqların olması İrəvan xanlığında kənd təsərrüfatının inkişafına təkan vermişdi. Xanlıqda meyvəçilik və üzümçülük xüsusilə güclü inkişaf etmişdi. Burada müxtəlif meyvə növləri, bostan bitkiləri yetişdirilirdi.

Torpağın şumlanmasında kotan və xışdan istifadə olunurdu. Məhsul isə oraqla biçilirdi. Xanlıqda bol sulu çayların olması süni suvarmanın inkişafına şərait yaradırdı. Dağlıq ərazilərdə isə torpaqların dəmyə üsuluna üstünlük verilirdi.

İrəvan xanlığı maldarlığın inkişafı üçün geniş otlaq sahələrinə malik idi. Qırxbulaq, Göyçə, Abaran, Dərəçiçək, Gərnibasar, Vedibasar, Talın, Sürməli və Dərəkənd-Parçenis mahallarında əlverişli otlaq sahələri var idi. İrəvan xanlığında elatlar əsasən köçmə və köçəri maldarlıqla məşğul olurdu. Köçmə maldarlığı ilə Azəri türkləri, köçəri maldarlıla isə kürdlər məşğul olurdu. Maldarlıqda qoyunçuluq daha çox inkişaf etmişdi. Bundan əlavə əhali iribuynuzlu mal-qara, at, eşşək, qatır, dəvə də saxlayırdı.

İrəvan xanlığında torpaq üzərində müxtəlif mülkiyyət formaları movcud idi. Torpaq sahibliyinin 6 forması vardı: 1.xalisə; 2.divani; 3.mülk; 4.tiyul; 5.vəqf; 6.icma torpaqları. Mənbələrdə hər bir torpaq mülkiyyətinin xüsusiyyətləri və onlar arasında olan fərqlər ətraflı təsvir edilmişdi. Digər xanlıqlarda olduğu kimi İrəvan xanlığında da «xalisə» ilə «divani» torpaqları arasında olan fərq aradan qaldırılmış, xan torpaqları adlandırılmışdı.

Araşdırmadan məlum olmuşdur ki, xanlığın əhalisi sosial tərkibinə görə, üç əsas qrupa bölünmüşdü: İmtiyazlı ali təbəqə, din xadimləri və vergiverənlər. Birinci təbəqəyə xanlar, bəylər, sultanlar, ağalar, elbəylər, məliklər, kəndxudalar və s. daxil idi. Onların arasında bəylər çoxsaylı olması ilə seçilirdi. Bəylər özü üç qrupa bölünürdü. Birinci qrupa irsi bəylər daxil idi. Onların sələfləri bu titulu Səfəvi şahlarından almışdı. İkinci qrupa İrəvan xanlarının xüsusi fərmanı ilə təltif olunan bəylər aid idi. Bunlar da irsi xarakter daşıyırdı. Sonuncusu isə hər hansı vəzifəyə görə, bu adı daşıyan bəylər aid idi. Bu bəylik müvəqqəti xarakter daşıyırdı.

İrəvan xanlığında din xadimləri xüsusi təbəqə təşkil edirdi. Digər Azərbaycan xanlıqlarından fərqli olaraq İrəvanda hakim din sayılan islama qulluq edənlərlə bərabər, xristian din xadimləri də vardı. Müsəlman din xadimləri üç qrupa bölünmüşdü: 1.Ali ruhanilər; 2. Şəriət məhkəmələrində mülki və cinayət işlərinə baxanlar; 3.Maarifçilik işində çalışanlar. Birincilərə şeyx-ül-islam, axundlar, əfəndilər, mirzələr, seyidlər, ağamirlər mollar, ikincilərə qazilər, üçüncülərə isə müdərrislər daxil idi. Xristianlar isə rahibliyə və «ağruhaniliyə» bölünürdü. Bunların başında katolikos, «ağ ruhanilər»ə isə arxiyepiskop, yepiskop və vardapet daxil idi.

Vergiverənlərə isə kəndlilər daxil idi. Kəndlilər bəhrəkərlərə (rəiyyətlərə), yarıkərlərə, rəncbərlərə və elatlara bölünürdü. İrəvan xanlığında rəiyyətlər adlanan kəndlilərin öz təsərrüfatı və pay torpağı vardı. Yarıkərlər əsasən qaçqın və tüfeyli həyat sürən adamların hesabına yaranırdı. Xan belə şəxsləri ilk əvvəl torpaqla, əmək aləti və toxumla təmin edirdi. Məhsul yetişdikdən sonra isə əvəzində onun yarısı xana çatırdı. Rəncbərlərin isə vəziyyəti daha ağır idi. Onların nə öz təsərrüfatı, nə əmək aləti vardı. Onlar icarə götürdükləri torpaqlarda çalışır və əvəzində məhsulun 2/3 hissəsini sahibkara ödəyirdi. Elatlar isə köçəri və köçmə maldarlıqla məşğul olan tayfaların aşağı təbəqəsi idi. Xanlığın qoşununun əsas qeyri-nizami hissəsini təşkil etdiyindən onlardan az vergi alınırdı.

İrəvan xanlığında maaflar deyilən xüsusi təbəqə də mövcud olmuşdu. Bu təbəqə imtiazlılarla vergiverənlər arasında orta vəziyyəti tuturdu. Onlar hər cür vergidən azad idi. Əvəzində hərbi mükəlləfiyyəti yerinə yetirirdilər.

İrəvan xanlığının əhalisi xəzinənin və sahibkarların xeyrinə müxtəlif adda vergilər ödəyir və mükəlləfiyyətlər yerinə yetirirdilər. Vergilər həm pulla, həm də natural şəkildə alınırdı. Pulla alınan vergi özü də iki qismə bölünürdü: vasitəsiz (birbaşa ödənilən vergi-E.Q.) və vasitəli (dolayısı ilə ödənilən vergi- E.Q.). Başqa xanlıqlardan fərqli olaraq İrəvan xanlığında vasitəsiz vergi cəmiyyətlər üzrə ödənilirdi. Belə cəmiyyətlərin sayı 8-ə, vasitəli vergilərin sayı isə 20-ə çatırdı. Bütün bu vergilər xəzinəyə ödənilirdi. Natural şəkildə ödənilən vergilər də vardı. Bu vergi bəhrə (malcəhət) adlanırdı. Tədqiqatda kəndlilərin işləyib ödəmə mükəlləfiyyəti olan biyar və əvrəzdən də bəhs edilmişdi.

İrəvan xanlığında müxtəlif sənət sahələri-toxuculuq, boyaqçılıq, gön-dəri emalı, şüşə istehsalı, dulusçuluq, sabun istehsalı və s. sahələri inkişaf etmişdi. Sənətkarlar sex tipli təşkilatlarda-həmkarlarda birləşmişdi. Bu təşkilatların öz qayda-qanunları olduğundan xanlar onların daxili işlərinə qarışmırdı. Həmkarların başçısı ustabaşı idi. O, həmkarlar arasında olan mübahisələri həll edir, sifarişləri qəbul edir, vergi və mükəlləfiyyətləri üzvlər arasında bölüşdürürdü.

İrəvan xanlığının iqtisadi həyatında ticarət böyük rol oynamışdı. Ticarət xarici və daxili ticarətə bölünürdü. Mənbələrin təhlilindən aydın olur ki, xarici ticarət xanlıqda daha güclü inkişaf etmişdi. Bunun əsas səbəbi İrəvanın beynəlxalq ticarət yollarının qovşağında yerləşməsi idi. Digər səbəbi isə gəlir gətirdiyinə görə, xanların və nüfuzlu şəxslərin ticarətə sərmayə qoymasında idi. İrəvan şəhəri bu sahədə xüsusilə seçilirdi. Bu şəhər müxtəlif ölkələrdən gətirilmiş ticarət mallarının anbarı idi. İrəvan şəhərinə xaricdən tacirlər gəldıyi kimi, İrəvan tacirləri də İran, Osmanlı dövləti, Kartli-Kaxetiya çarlığı, Azərbaycan xanlıqları və digər ölkələrlə ticarət əlaqəsi saxlayırdı. Xanlıqdan müxtəlif ölkələrə qənd, ipək, yun və pambıq parçalar, düyü, sabun, rəng və s. ixrac olunurdu. Lakin xarici ticarətə nisbətən daxili ticarət xanlıqda zəif inkişaf etmişdi. Bunun səbəbi İrəvan xanlarının bəzi kənd təsərrüfatı mallarını inhisara alması idi. İrəvanda müxtəlif ölkələrin pul və çəki vahidləri işlənilirdi.

Digər xanlıqlarda olduğu kimi, İrəvan xanlığı inzibati-ərazi cəhətdən mahallara və kəndlərə bölünürdü. Xanlıq 1 şəhər və 16 mahaldan ibarət olmuşdu. İrəvan şəhər-qala olmaqla xanlığın mərkəzi idi. Xanın iqamətgahı güclü müdafiə sisteminə malik İrəvan qalasında yerləşirdi. Mahallar mirbölük adlanan mahal naibləri tərəfindən idarə olunurdu. Kəndləri isə kəndxudalar idarə edirdi. İrəvan xanlığında 820 kənd qeydə alınmışdı.

İrəvan xanlığında hakimiyyət xanın əlində idi. Xanın yanında məsləhətçi orqan olan divan fəaliyyət göstərirdi. Divanda daxili və xarici siyasət məsələləri həll olunurdu. Xandan sonra ikinci böyük şəxs mərkəzi aparata rəhbərlik edən vəzir idi. Bundan başqa sarayda eşikağası, xəzinəağası, ambardar, sandukdar və s. vəzifələr vardı.

İrəvan xanlığında nizami qoşunun sayı az idi. Lakin müharibə olduqda elatların hesabına çoxlu qeyri-nizami atlı dəstəsi toplanılırdı. Bütün bu dəstələr mirzələr tərəfindən siyahıya alınırdı. Müdafiə işində qalalar əhəmiyyətli rol oynayırdı. Xanlıqda iki möhtəşəm qala- İrəvan, Sərdarabad kimi qalalar mövcud olmuşdu.

Xanlığın əhalisinin etnik tərkibi və sayı 1829-1932-ci illərdə keçirilən kameral təsvir əsasında araşdırılmışdır. Bu kameral təsvirə görə, işğaldan sonra İrəvan xanlığında 77848 nəfər qeydə alınmışdı. Bunlardan 9746 azəri türk ailəsi, 53409 nəfər, 3452 erməni ailəsi, 19876 nəfər, 847 kürd ailəsi 4217 nəfər, 60 qaraçı ailəsi, 346 nəfər olduğu göstərilmişdi. Lakin bu siyahıyaalmanı təhlil etdikdə görmək olar ki, İrəvan xanlığında əhalinin sayı daha çox olmuşdu. Belə ki, İrəvan xanlığında 820 kənd qeydə alınmışdı. Müharibələr və təbii fəlakətlər nəticəsində 462 kənd tamamilə boş qalmışdı. Əgər orta hesabla boş qalmış kənddə 20 ailə, 100 nəfər yaşadığını nəzərə alsaq 46200 oturaq əhali müharibələr nəticəsində ya xanlığı tərk etmiş, ya da ölmüşdü. Bundan əlavə, maldarlıqla məşğul olaraq yaylaq-qışlaq həyatı keçirən kürdlərə məxsus 2137 ailə, 10685 nəfər də İrəvan xanlığını tərk edərək Cənubi Azərbaycana və Osmanlı ərazisinə köçmüşdülər. Kameral siyahıyaalınmaya görə, müharibələrlə əlaqədar olaraq qonşu ölkələrə emiqrasiya edən və ölən İrəvan əhalinin sayı təxminən 56885 nəfərdən ibarət olmuşdu. Beləliklə, 1829-1832-ci illərdə həyata keçirilən kameral siyahıyaalınmaya əsasən belə nəticəyə gəlmək olar ki, Rusiya-İran müharibələrindən əvvəl İrəvan xanlığının əhalisi 22978 ailə, 134733 nəfərdən ibarət olmuşdur. Bunlardan 16438 azəri türk, 3496 erməni, 2984 kürd, 60 qaraçı ailəsi idi.

İrəvan xanlığı Azərbaycanın tarixi torpağıdır. Bura həm əhali baxımından, həm yer adları, həm də etnoqrafiq baxımdan sırf Azərbaycan xanlığı olmuşdu. Dövlət dili Azəri türkcəsində idi. Lakin rəsmi yazışmalarda fars dilindən də istifadə olunurdu. Bu xanlıq dövlət atributu sayılan öz ordüsu, pur vahidi və sərhədləri olan feodal dövləti idi.

XVIII yüzilliyin ikinci yarısı-XIX yüzilliyin əvvəllərində Azərbaycanın, o cümlədən İrəvan xanlığının daxili və xarici vəziyyəti çox mürəkkəb idi. Xanlıqlar arasında baş verən ara müharibələri, Cənubi Qafqaz uğrunda Rusiya, Qacar İranı və Osmanlı dövlətləri arasında mübarizə İrəvan xanlığını həmişə gərgin vəziyyətdə saxlayırdı. Hər üç dövlət bir-birinə qarşı mübarizədə bufer zona yaratmaq üçün İrəvan xanlığında möhkəmlənmək istəyirdi. Belə bir mürəkkəb şəraitdə daha güclü olan Rusiya Azərbaycan xanlıqlarının işğalına başladı. XIX yüzilliyin əvvəllərində başlayan və illərlə davam edən Rusiya-İran, Rusiya-Osmanlı müharibələri son nəticədə Azərbaycanın Rusiya və Qacar İranı arasında bölüşdürülməsilə nəticələndi. İrəvan xanlığı isə sona qədər mübarizə apararaq parlaq qələbələr çalmasına baxmayaraq, daha güclü hərbi texnikaya malik rus qoşunları tərəfindən 1827-ci ilin oktyabrın əvvəlində işğal olundu. Türkmənçay sülh müqaviləsinə görə İrəvan xanlığı rəsmi surətdə Rusiyaya ilhaq edildi. Çar Rusiyasının müstəmləkəsinə çevrilən İrəvan xanlığının Naxçıvan xanlığı ilə birlikdə statusu dəyişdirilərək «Erməni vilayəti» adlandırılmış və işğaldan sonra bu vilayətə İran və Osmanlı ərazilərindən ermənilər köçürülməklə əhalinin etnik siması dəyişdrilməyə başlamışdı.

Beləliklə, bu deyilənlərdən belə nəticəyə gəlmək olar ki, İrəvan xanlığı Azərbaycanın müstəqil və ən uzunömürlü xanlıqlarından biri olmuşdu. Onun müstəqil dövlət kimi, hakimiyyəti, ordusu, pul vahidi, sərhədləri var idi.

<<< < Предыдущая 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 3132 / 3532 33 34 35 > Следующая >>>

Соседние файлы в предмете [НЕСОРТИРОВАННОЕ]

#
17.11.2019461 Кб6IPPU_shirokoe_formatirovanie.docx
#
01.03.20252 Мб2IPR_Lab_6_Print2_2012.doc
#
01.07.202551 Кб0ira_sibiryakova.docx
#
01.05.2025127 Кб2İran Dış Politikası.docx
#
01.04.2025670 Кб0IRBIS_10_SILL_yurid_Spishak_ugolovn-pravovie_m.doc
#
01.07.20255 Мб4Irevanskoe_hanstvo_-1747-1828.doc
#
01.07.2025527 Кб5irlya.docx
#
12.11.201986 Кб5Irregular verbs-list.doc
#
01.07.202552 Кб0is_2.docx
#
01.07.2025752 Кб0IS_v_BUA_lektsii.doc
#
01.03.2025147 Кб5ISAA_01_vvedeniye_istoriya.doc